TSUKUBAI — Xây dựng một trò chơi nước cho mình! | Hiểu vườn Nhật · Phần 1

Tsukubai trong một sân vườn tại Gò Vấp — ống tre dẫn nước rỏ xuống lòng chậu đá, chân chậu rải cuội

Ảnh: SGL Vietnam — sgl.com.vn

[ VƯỜN NHẬT ] Đây là chuyên mục nhỏ gồm các bài viết về vườn Nhật nhằm mục đích giới thiệu đến các bạn một số yếu tố để tạo nên một khu vườn Nhật đúng nghĩa. Đặc trưng của một khu vườn Nhật không chỉ là ở vẻ đẹp thẩm mĩ, mà ẩn sau đó là những triết lý, những quan điểm, những lý giải thú vị. Để cảm 1 sân vườn, không những bạn cần đôi mắt quan sát mà còn cần đến những kiến thức nữa. Cũng giống như khi nhìn vào 2 tảng đá, bạn sẽ không hề thấy nó đẹp khi chưa nghe câu chuyện Hòn Trống Mái vậy.

Để mở đầu cho loạt bài viết này, tôi xin giới thiệu đến các bạn về TSUKUBAI

TSUKUBAI là gì ?

Ở Nhật Bản, Tsukubai ( 蹲踞 ) là một chậu rửa được đặt tại các lối vào của những nơi vườn chè hoặc nơi mang tính chất lễ nghi để khách trước khi bước vào sẽ thực hiện "nghi thức" rửa tay, rửa miệng nhằm "tẩy rửa" cho sạch sẽ. Đây là một nghi thức dành cho khách khi bước vào một buổi lễ trà hoặc quý khách đến thăm một nơi ở của Phật tử trong chùa. Ngày nay, Tsukubai được thiết kế trong nhiều khu vườn nhỏ như một tiểu cảnh trang trí hoặc mang 1 chức năng nào đó.

Nguồn gốc của tên gọi Tsukubai có nghĩa là "crouch" hay "cúi xuống", như là thể hiện một hành động khiêm nhường. Khách tham dự một buổi tiệc trà sẽ cúi xuống rửa tay trước khi bước vào như 1 hành động lịch sự đầy tính trang trọng

Tsukubai thường là đá, và được đặt ở đó 1 chiếc gáo nhỏ nhằm giúp khách có thể sử dụng thuận tiện hơn. Nguồn nước chảy ra từ ống tre, nó được gọi là Kakei.

Ở Việt Nam, Tsukubai vẫn được sử dụng với mục đích nguyên thủy, tuy vậy đa phần các sân vườn sử dụng nó như một tiểu cảnh trang trí hơn là sử dụng, bởi vì khác nhau về phong tục cũng như là nhu cầu thiết thực của từng khu vực.

Tsukubai luôn được đặt thấp, buộc người dùng phải cúi xuống

Ảnh: Hirho / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Totorin / Wikimedia Commons — CC BY 2.5 · そらみみ / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0

Vì sao nó lại thấp đến vậy ?

Chắc hẳn khi nhìn vào một chiếc Tsukubai, sẽ có bạn thắc mắc tại sao người ta không kê nó lên cho cao ráo dễ dùng. Thật ra cái thấp đó chính là dụng ý.

Như tên gọi của nó, Tsukubai được đặt thấp để người dùng buộc phải khom lưng, thậm chí là khuỵu gối xuống. Bất kể bạn là ai, trước khi bước vào Trà thất thì cũng phải cúi mình một lần như nhau. Đây là 1 cách rất khéo để nói về sự khiêm nhường mà không cần nói ra bằng lời.

Vì thế nếu các bạn có ý định đưa Tsukubai vào sân vườn của mình, hãy nhớ giữ nó thấp. Khi kê cao lên cho tiện dùng thì món đồ vẫn còn đó, nhưng cái ý nghĩa của nó thì đã mất rồi.

Những thứ đi cùng Tsukubai

Tsukubai ít khi đứng một mình, quanh nó thường có 1 nhóm đá được sắp đặt với những vai trò riêng. Tùy vào từng khu vườn mà cách gọi có thể khác nhau, nhưng nhìn chung sẽ có:

• Mae-ishi: hòn đá phía trước, là chỗ khách đặt chân và khuỵu xuống. Hòn này cần phẳng và đủ rộng cho hai bàn chân.
• Teshoku-ishi: hòn đá bên phải, dùng để đặt đèn cầm tay khi có buổi trà vào ban đêm.
• Yuoke-ishi: hòn đá bên trái, là chỗ đặt thùng nước nóng dùng cho mùa lạnh.
• Umi: nghĩa là "biển", chỉ phần hố đá cuội bên dưới chậu, vừa để thoát nước thừa vừa tạo ra tiếng nước rơi.

Nhìn vào nhóm đá này ta sẽ thấy 1 điều thú vị: không có hòn nào là đá trang trí cả, mỗi hòn đều là chỗ để đặt một món đồ trong một tình huống cụ thể. Đèn cho buổi tối, nước nóng cho mùa đông. Có thể nói nhóm đá đó chính là thói quen sinh hoạt của người xưa được giữ lại bằng đá.

Ngoài ra còn có chiếc gáo tre cán dài đặt trên miệng chậu, gọi là Hishaku. Cái gáo này cũng có quy tắc của nó, người ta đặt úp gáo xuống và quay cán về phía người dùng, nếu đặt ngửa thì bụi và lá sẽ rơi vào lòng gáo.

Chiếc gáo tre Hishaku luôn đặt ngang miệng chậu

Ảnh: MichaelMaggs / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.5 · Hyppolyte de Saint-Rambert / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0

Thiết kế TSUKUBAI như thế nào ?

Trong quá khứ nguồn nước được lấy từ các suối trên cao. Hiện nay, bởi vì được đưa vào sân vườn nên cần một nguồn nước nhân tạo. Máy bơm nhỏ được lắp đặt ẩn bên dưới để đưa nước lên ống tre. Vào mùa hè, nó cần được đổ lại thường xuyên do tỉ lệ bay hơi cao, hoặc hệ thống tự động sẽ bơm nước vào thông qua hệ thống phao

Cấu tạo — phương án có bơm: nước chạy vòng kín, rỏ từ ống tre xuống chậu, tràn qua lớp cuội, lọt lưới vào bể ngầm rồi được bơm đẩy ngược lên

Hình: SGL Vietnam — sgl.com.vn

Cấu tạo — phương án không bơm: nước sạch chảy một chiều qua van khoá, tràn xuống cuội rồi thấm vào lớp đá dăm, ống thoát dẫn ra hố ga

Hình: SGL Vietnam — sgl.com.vn

Bố trí tổng thể: ba tảng đá chầu đặt lệch có chủ ý quanh chậu, đá bước dẫn tới từ phía người đi, cây che một phía

Hình: SGL Vietnam — sgl.com.vn

Cách xếp đá thực tế: chậu lọt giữa cụm đá vây sát, đèn đá lùi ra ngoài, ống tre gác lên đá — dải đá dăm sẫm chạy chéo ngăn sân lát với thảm cỏ

Hình: SGL Vietnam — sgl.com.vn

Khi thiết kế cần lưu ý đến một số vấn đề sau để có thể đạt được hiệu quả nhất: Chống nước cho hệ thống và an toàn điện, áp suất bơm và nước, tiếng ồn (nếu tiếng ồn bơm quá lớn sẽ không nghe được tiếng nước trong trẻo), và lớp che phủ để giấu hệ thống được gọn gàng và tự nhiên.

Trong mấy vấn đề trên thì tiếng ồn là thứ hay bị bỏ qua nhất mà lại hỏng việc nhiều nhất. Cả cái Tsukubai sinh ra là để phát ra 1 tiếng nước nhỏ, nếu tiếng bơm át mất tiếng nước thì coi như hỏng. Các bạn nên chọn bơm chìm, đặt xa ra 1 chút và kê đệm cao su bên dưới.

SHISHI-ODOSHI — trò chơi nước quen thuộc

Nhắc đến nước trong vườn Nhật, chắc hẳn nhiều bạn đã từng thấy 1 ống tre gác trên trụ, nước chảy vào đầy rồi ống tự lật xuống, gõ vào hòn đá kêu "cốc" một tiếng, rồi lại ngóc lên hứng tiếp. Đó là Shishi-odoshi.

Tên của nó dịch ra là "dọa hươu". Ban đầu người nông dân làm ra nó để đuổi hươu nai và chim chóc phá mùa màng, sau này thì các khu vườn mượn về dùng như 1 yếu tố cảnh quan.

Điều thú vị là khi đưa vào vườn, công dụng đuổi thú không còn nữa mà cái tiếng "cốc" mới là thứ người ta cần. Trong 1 khu vườn yên tĩnh, cứ vài chục giây lại có 1 tiếng gõ, và chính tiếng gõ đó làm cho ta nhận ra là chung quanh đang rất yên. Không có tiếng động thì cái yên tĩnh cũng không ai để ý tới.

Nếu các bạn muốn làm Shishi-odoshi thì nên lưu ý lưu lượng nước, vì nước vào nhanh quá thì nó gõ liên tục nghe rất mệt, còn chậm quá thì lâu lâu mới có 1 tiếng, mất đi cái nhịp.

Shishi-odoshi — ống tre gõ đá, vốn dùng để đuổi hươu

Ảnh: そらみみ / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Holly Cheng / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Gmihail at Serbian Wikipedia / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 rs

TSUKUBAI VÀ NHỮNG ĐIỀU THÚ VỊ

TSUKUBAI hay CHOUZUBACHI ?

Chắc hẳn có đôi lần các bạn nhìn thấy những thiết kế giống thế này và đọc đâu đó rằng chúng được gọi là Chouzubachi. Thật vậy, nếu không để ý, chúng ta dễ bị nhầm lẫn về 2 khái niệm này. Nhưng thực sự chúng cũng không khác nhau là mấy.

Như đã trình bày ở trên, một nghi thức bắt buộc dành cho khách thưởng trà trước khi bước vào Trà thất, đó chính là phải thanh tẩy cơ thể. Nơi để thanh tẩy chính là bể nước bằng đá tsukubai. Tất nhiên không phải ra tsukubai đứng dội nước xối xả lên người đâu, mà chỉ rửa tay thôi (nếu bạn ko đi tất đi giày mà đi dép thì cũng phải rửa cả chân luôn đó).

Vì Tsukubai là một bể nước thấp, nên khách phải cúi người thậm chí là quỳ xuống để rửa tay. Như thế để chứng tỏ sự khiêm tốn và nhún nhường của mình khi thưởng trà. Còn Chozubachi, có một loại bể khác cao, rộng và có thể dành cho nhiều người hơn, nhưng loại này thường có ở ngoài đền thờ miếu mạo.

Nhìn chung về 2 khái niệm này có những nét giao thoa, nên đôi khi ta thấy nó được dùng thay thế cho nhau. Dù được gọi là gì đi nữa, khi gọi tên lên thì chắc chắn nó chúng ta phải hiểu rằng đó là một nơi để rửa tay và thanh tẩy.

Chozubachi tại các đền thờ — đặt cao ngang tay, khác hẳn Tsukubai

Ảnh: Marek Ślusarczyk (Tupungato) Photo portfolio / Wikimedia Commons — CC BY 3.0 · Ogiyoshisan / Wikimedia Commons — Public domain · Reggaeman / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0

SHIZENSEKI TSUKUBAI

(Một số tài liệu ghi Shizenseki Chouzubachi)

Nó có hình dạng giống với Tsukubai được tìm thấy trong khu vườn đền Ryoan-ji ở Kyoto. Hình dạng dựa trên một đồng tiền cổ của Trung Quốc. Vòng tròn đại diện cho trời (dương), bị xuyên qua một lỗ vuông biểu thị đất (âm). Biến thể này được cho rằng là của Mitsukuni Tokugawa (1628-1700) - một người nổi tiếng và có ảnh hưởng trong triều đại Edo.

Chữ 矢 bên trái nghĩa là "mũi tên" (vector), 五 bên trên có nghĩa là "số năm", 隹 bên phải nghĩa là "chim đuôi ngắn", bộ bên dưới khi đứng riêng thì không có nghĩa cụ thể. Ô vuông ở giữa đóng vai trò là chữ "Khẩu" - 口, mỗi chữ ở mỗi phía kết hợp với chữ Khẩu để tạo ra một ý nghĩa hoàn toàn khác.

吾 唯 知 足 (Ware Tada Shiru Taru) cũng được xem như Ware Tada Taru wo Shiru. Đã được dịch gần đây, điều này có nghĩa là "Tôi chỉ biết hài lòng" hoặc "Tôi hài lòng với những gì tôi có" hay "Tôi chỉ biết tôi hài lòng với mọi thứ". Văn bản bây giờ được tìm thấy thường xuyên trên các vườn nước ở Nhật Bản. Theo môn phái Thiền có thể được diễn giải như sau: "Nếu bạn học cách hài lòng, bạn giàu có!" hay "Tôi chỉ học cách thỏa mãn". Càng suy nghĩ nhiều về nó, ý nghĩa sâu hơn sẽ trở nên sâu sắc hơn. Cũng giống như khu vườn đá, nếu tất cả những gì bạn có thể thấy là một đống đổ nát, bạn đã bỏ qua một điểm.

Chiếc Tsukubai nổi tiếng ở Ryoan-ji, ô vuông đựng nước chính là chữ Khẩu

Ảnh: Bgabel / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Gmihail at Serbian Wikipedia / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 rs · 사랑 / Wikimedia Commons — Public domain

Có 1 chi tiết mà tôi rất thích ở chiếc Tsukubai này: người ta đã lấy chính cái lỗ đựng nước để làm 1 nét chữ. Nếu bịt cái lỗ đó lại thì 4 chữ chung quanh không còn đọc được nữa. Cái phần trống, phần tưởng như không có gì, lại là phần giữ cho cả câu đứng vững.