Nghề này vốn có tên là "dựng đá"
Cuốn sách làm vườn cổ nhất của Nhật Bản, Sakuteiki (作庭記), viết khoảng thế kỷ 11 và gắn với tên quý tộc Tachibana no Toshitsuna, mở đầu không phải bằng chuyện trồng cây hay đào ao. Nó mở đầu bằng việc dựng đá. Người làm vườn thời Heian được gọi là ishitate-sō — ông thầy dựng đá. Nghĩa là suốt mấy trăm năm, làm vườn và đặt đá gần như là một.
Sách này gần bảy trăm năm không in rộng rãi, chỉ truyền tay trong giới làm vườn như một dạng bí truyền, mãi sau mới được đưa ra công khai. Chi tiết đó nói lên một điều: đặt đá từng được coi là nghề cần giữ kín, không phải chuyện ai cũng làm được sau vài lần xem.
Nhắc chuyện này không phải để khoe chữ, mà vì nó giải thích một điều hay gặp ngoài công trình: khi bố cục đá đã sai thì trồng thêm bao nhiêu cây cũng không cứu được. Cây có thể thay, có thể cắt, vài năm là khác đi. Còn tảng đá năm tấn đặt xuống rồi thì gần như nằm đó vĩnh viễn.
Cho nên đá là thứ phải quyết trước, và quyết đúng.
Hòn đá nào cũng có một mặt
Việc đầu tiên khi nhận một xe đá về không phải là chọn chỗ đặt, mà là lăn từng hòn ra xem mặt của nó nằm ở đâu.
Mỗi tảng đá tự nhiên đều có một phía đẹp hơn hẳn các phía còn lại: phía đã phơi ra ngoài trời lâu năm, có rêu, có vệt nước chảy, có màu ngả và bề mặt mòn mềm. Các phía kia là phía nằm trong đất, sắc cạnh, màu tươi, nhìn còn sống sượng. Người Nhật gọi phía đẹp đó là mặt của hòn đá.
Đặt sai mặt là lỗi phổ biến nhất và cũng dễ thấy nhất. Cả cụm đá nhìn cứ trơ trơ, không ăn nhập với vườn, mà chỉ ra thì không ai chỉ được vì sao. Lý do chỉ là mấy hòn đá đang quay lưng vào người xem.
Chôn xuống, đừng đặt lên
Đây là chỗ tách ngay người có nghề và người chưa có nghề.
Đá trong vườn Nhật phải trông như nó mọc lên từ đất, tức là phần thấy được chỉ là phần nhô lên của một khối lớn hơn nằm bên dưới. Muốn vậy thì phải chôn, thường là chôn từ một phần ba đến một nửa chiều cao hòn đá.
Đặt hờ lên mặt đất thì hòn đá trông như vừa rơi xuống, hoặc như vừa được cẩu tới đặt vào — mà thực tế thì đúng là vậy. Điều đáng nói là chi phí: chôn một phần ba nghĩa là mua ba tấn đá để nhìn thấy hai tấn. Nhiều chủ đầu tư tiếc chỗ đó, và đó là chỗ tiếc sai.
Đi kèm với việc chôn là hướng thớ đá. Đá tự nhiên nào cũng có vân, có tầng, có mạch. Trong một cụm, các đường vân đó phải chạy cùng một hướng, như thể mấy hòn này vốn là một khối duy nhất bị đất phủ lấp phần giữa. Hòn nằm ngang xen giữa các hòn có thớ đứng là cả cụm vỡ ngay.
Hòn chủ đặt trước, và luôn là số lẻ
Cách làm là chọn ra hòn to nhất, đẹp nhất làm hòn chủ, đặt nó trước. Vị trí hòn chủ quyết định cả cụm, nên đặt xong phải lùi ra xa đứng nhìn từ đúng điểm mà sau này người ta sẽ ngồi. Chỉ khi hòn chủ đứng đúng mới đặt tiếp các hòn theo.
Các hòn theo phải nhỏ hơn hẳn, không xấp xỉ. Hai hòn gần bằng nhau đặt cạnh nhau là mắt không biết nhìn hòn nào, cụm đá mất chủ.
Và số hòn trong một cụm luôn là số lẻ: ba, năm, bảy. Số chẵn dễ tự chia thành hai nửa cân nhau, mà cân đối là thứ vườn Nhật tránh.
Tam tôn thạch — bộ ba cơ bản nhất
Sanzon-seki (三尊石) là cụm ba hòn mô phỏng bộ ba tượng Phật: một hòn cao đứng giữa gọi là chūson-seki, hai hòn thấp hơn đứng hai bên gọi là kyōji-seki. Nhưng hai hòn bên không đối xứng: một hòn gần hơn và cao hơn, hòn kia lùi xa và thấp xuống. Nhiều cụm còn thêm một hòn phẳng nằm chồm ra phía trước gọi là mae-ishi, làm chỗ neo cả bộ ba xuống đất và cũng là chỗ đứng khấn.
Đây là bộ ba đáng học nhất, vì nó gói đủ mọi luật vừa nói ở trên: số lẻ, có chủ có phụ, chênh lệch rõ, và lệch trục có chủ ý. Ba hòn xếp theo dạng tam giác lệch — không đều cạnh, không cân — nên nhìn vào luôn thấy một hướng chuyển động chứ không đứng yên như tam giác đều. Nắm được bộ ba này rồi thì cụm năm hòn, bảy hòn chỉ là mở rộng ra.
Ngoài ra còn cụm đá thác: hai hòn cao kẹp hai bên tạo khe cho nước rơi, một hòn nằm ngang ở giữa chia dòng nước thành hai. Kiểu này làm được cả khi không có nước — gọi là thác khô, dùng sỏi trắng chảy xuống thay cho nước.
Ba cụm đá đáng nhìn để hiểu luật trên nằm ở đâu
Ryōan-ji — mười lăm hòn, không góc nào thấy đủ
Chùa Ryōan-ji ở Kyoto được giao cho quan phó tướng Hosokawa Katsumoto năm 1450, khu vườn đá được dựng sau đó trong khoảng nửa sau thế kỷ 15, người thiết kế không có ghi chép rõ ràng. Sân vườn là một mảng sỏi trắng hình chữ nhật, cào thành đường thẳng, đặt 15 hòn đá chia thành năm cụm theo nhịp 5-2-3-2-3.
Cách xếp khiến đứng ở bất kỳ điểm nào trên hành lang ngắm cũng chỉ thấy tối đa 14 trong 15 hòn — luôn có một hòn bị hòn khác che khuất. Đây chính là ứng dụng cực đoan của luật lệch trục và không rải đều đã nói ở các mục trên: không cụm nào thẳng hàng với cụm nào, không khoảng cách nào lặp lại khoảng cách nào.
Daisen-in — một dòng sông bằng đá và sỏi
Daisen-in, một viện nhỏ trong quần thể Daitoku-ji, dựng trong khoảng năm 1509 đến năm 1513. Vườn đá ở đây kể một câu chuyện bằng đá: hòn đứng cao dựng làm thác khô trên núi, sỏi trắng cào thành dòng chảy xuống qua ghềnh đá, rồi loang rộng ra thành biển sỏi phẳng ở cuối vườn. Một hòn đá dáng thuyền, tương truyền từng thuộc về tướng quân Ashikaga Yoshimasa (1435–1490), đặt trôi giữa dòng sỏi đó.
Điểm khác Ryōan-ji: Daisen-in dùng đá để kể một trình tự thời gian — từ thác trên núi, qua ghềnh, ra sông, ra biển — chứ không phải bày một bố cục tĩnh. Cùng một nguyên liệu là đá và sỏi trắng, cách kể chuyện đã khác hẳn.
Tenryū-ji — thác đá khô bên hồ nước thật
Vườn hồ Sōgen-chi ở Tenryū-ji do thiền sư Musō Soseki (1275–1351) đặt ra khi chùa lập năm 1339, và gần bảy trăm năm sau vẫn giữ gần như nguyên bố cục ban đầu. Điểm đặc biệt: cụm đá thác khô đặt sát ngay bên hồ nước thật, một cầu đá ba phiến bắc qua mép hồ dẫn mắt tới cụm đá dựng đứng mô phỏng dòng thác trên sườn núi.
Đặt cụm đá giả nước cạnh mặt nước thật là phép so sánh trực tiếp — nhìn thác đá xong quay sang thấy hồ thật ngay bên cạnh, mắt tự đối chiếu hai thứ. Vườn còn mượn cảnh núi phía sau làm phông, nên thác đá trông như đang đổ xuống từ chính dãy núi thật ngoài khuôn viên.
Mấy điều sách cổ dặn đừng làm
Sakuteiki có hẳn một phần nói về những điều kiêng, và điều đáng chú ý nhất là: hòn đá vốn đứng thì đừng đặt cho nằm, hòn vốn nằm thì đừng dựng lên. Sách nói đá sẽ oán. Bỏ phần tín ngưỡng đi thì vẫn còn một sự thật kỹ thuật: hòn đá đã mòn theo một tư thế suốt hàng nghìn năm, mặt mòn và mặt sắc phân bố theo tư thế đó. Lật nó sang thế khác là các vệt mòn chỉ sai hướng, và mắt người nhận ra ngay dù không gọi tên được.
Một điều nữa cũng đáng giữ: đừng chĩa góc nhọn của đá về phía chỗ người ngồi. Không cần tin phong thuỷ cũng thấy khó chịu.
Sách cổ còn dặn tránh dựng một hòn đá cao đơn độc ngay giữa sân trống — không có gì tựa vào, không có hòn thấp đi kèm, đá cao đó trông như bia mộ lạc lõng chứ không phải cảnh vật tự nhiên. Muốn dựng cao thì phải có cụm phụ trợ xung quanh, đúng luật hòn chủ hòn theo đã nói ở trên.
Ở Việt Nam thì dùng đá gì
Đây là chỗ phải nói thật: không có nguồn đá cảnh được tuyển chọn hàng trăm năm như Nhật. Nhưng có mấy hướng dùng được:
Cỡ đá cho một cụm sân vườn nhà ở thường nằm trong khoảng 60–150 cm chiều cao cho hòn chủ, các hòn theo nhỏ hơn hẳn, chừng một phần ba đến một nửa kích thước hòn chủ. Đá lớn hơn phải tính đường cẩu và tải trọng nền, không phải muốn đặt đâu cũng được.
Nền đất yếu, nhất là đất bồi ở đồng bằng, chôn đá theo tỉ lệ một phần ba chiều cao như luật gốc dễ bị lún nghiêng theo thời gian. Cách xử lý thực tế: đổ một lớp đệm bê tông nghèo hoặc đá dăm đầm chặt dưới đáy hố trước khi đặt đá, dày khoảng 10–15 cm, để hòn đá có chân đứng chắc thay vì lún dần vào bùn.
Về rêu bám — thứ làm nên vẻ già của đá Nhật — khí hậu nóng ẩm Việt Nam thật ra thuận lợi hơn Nhật ở khoản này. Đá đặt chỗ rợp, gần nguồn ẩm, để nguyên bề mặt thô ráp không đánh bóng, thường lên rêu chỉ sau một hai mùa mưa. Cái cần tránh là bôi sữa chua hay rêu giống lên vội — làm rêu tự bám chậm mà thật, còn hơn phủ lớp xanh giả trông rất lộ.
Thứ nên tránh là đá vôi trắng đánh bóng và đá nhân tạo. Đá bóng thì không có mặt mòn, không bám rêu, và mười năm sau vẫn y như ngày mua — mà vườn Nhật thì cần thứ già đi được.
Cuối cùng, một câu để tự kiểm trước khi cẩu đá xuống: nếu lấp đất kín cụm đá này rồi mở ra sau mười năm, nó có trông như tự nhiên nứt ra từ đất không? Trả lời được là đặt đúng.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.