ISHIGUMI — Hòn đá đầu tiên đặt ở đâu? | Hiểu vườn Nhật · Phần 7

Nghề này vốn có tên là "dựng đá"

Cuốn sách làm vườn cổ nhất của Nhật Bản, Sakuteiki (作庭記), viết khoảng thế kỷ 11, mở đầu không phải bằng chuyện trồng cây hay đào ao. Nó mở đầu bằng việc dựng đá. Người làm vườn thời Heian được gọi là ishitate-sō — ông thầy dựng đá. Nghĩa là suốt mấy trăm năm, làm vườn và đặt đá gần như là một.

Tôi nhắc chuyện này không phải để khoe chữ. Mà vì nó giải thích một điều hay gặp ngoài công trình: khi bố cục đá đã sai thì trồng thêm bao nhiêu cây cũng không cứu được. Cây có thể thay, có thể cắt, vài năm là khác đi. Còn tảng đá năm tấn đặt xuống rồi thì gần như nằm đó vĩnh viễn.

Cho nên đá là thứ phải quyết trước, và quyết đúng.

Cụm đá ở Seiganji: đá chôn sâu, thớ đá cùng hướng, rêu phủ chân
Ảnh: 663highland (CC BY 2.5) / Wikimedia Commons

Hòn đá nào cũng có một mặt

Việc đầu tiên khi nhận một xe đá về không phải là chọn chỗ đặt, mà là lăn từng hòn ra xem mặt của nó nằm ở đâu.

Mỗi tảng đá tự nhiên đều có một phía đẹp hơn hẳn các phía còn lại: phía đã phơi ra ngoài trời lâu năm, có rêu, có vệt nước chảy, có màu ngả và bề mặt mòn mềm. Các phía kia là phía nằm trong đất, sắc cạnh, màu tươi, nhìn còn sống sượng. Người Nhật gọi phía đẹp đó là mặt của hòn đá.

Đặt sai mặt là lỗi phổ biến nhất và cũng dễ thấy nhất. Cả cụm đá nhìn cứ trơ trơ, không ăn nhập với vườn, mà chỉ ra thì không ai chỉ được vì sao. Lý do chỉ là mấy hòn đá đang quay lưng vào người xem.

Chôn xuống, đừng đặt lên

Đây là chỗ tách ngay người có nghề và người chưa có nghề.

Đá trong vườn Nhật phải trông như nó mọc lên từ đất, tức là phần ta thấy chỉ là phần nhô lên của một khối lớn hơn nằm bên dưới. Muốn vậy thì phải chôn, thường là chôn từ một phần ba đến một nửa chiều cao hòn đá.

Đặt hờ lên mặt đất thì hòn đá trông như vừa rơi xuống, hoặc như vừa được cẩu tới đặt vào — mà thực tế thì đúng là vậy. Điều đáng nói là chi phí: chôn một phần ba nghĩa là mua ba tấn đá để nhìn thấy hai tấn. Nhiều chủ đầu tư tiếc chỗ đó, và đó là chỗ tiếc sai.

Đi kèm với việc chôn là hướng thớ đá. Đá tự nhiên nào cũng có vân, có tầng, có mạch. Trong một cụm, các đường vân đó phải chạy cùng một hướng, như thể mấy hòn này vốn là một khối duy nhất bị đất phủ lấp phần giữa. Hòn nằm ngang xen giữa các hòn có thớ đứng là cả cụm vỡ ngay.

Hòn chủ đặt trước, và luôn là số lẻ

Cách làm là chọn ra hòn to nhất, đẹp nhất làm hòn chủ, đặt nó trước. Vị trí hòn chủ quyết định cả cụm, nên đặt xong phải lùi ra xa đứng nhìn từ đúng điểm mà sau này người ta sẽ ngồi. Chỉ khi hòn chủ đứng đúng mới đặt tiếp các hòn theo.

Các hòn theo phải nhỏ hơn hẳn, không xấp xỉ. Hai hòn gần bằng nhau đặt cạnh nhau là mắt không biết nhìn hòn nào, cụm đá mất chủ.

Và số hòn trong một cụm luôn là số lẻ: ba, năm, bảy. Số chẵn dễ tự chia thành hai nửa cân nhau, mà cân đối là thứ vườn Nhật tránh.

• Không đặt ba hòn thẳng hàng. Ba điểm thẳng hàng thành một đường kẻ, mắt bám theo và cụm đá hết chiều sâu.
• Không đặt hai hòn cao bằng nhau. Luôn có cao có thấp, chênh rõ.
• Không rải đều khoảng cách. Có hòn ôm sát hòn chủ, có hòn tách ra xa hẳn.

Cụm đá trải trên thảm cỏ, các hòn chênh nhau rõ về cao thấp
Ảnh: 掬茶 (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Tam tôn thạch — bộ ba cơ bản nhất

Sanzon-seki (三尊石) là cụm ba hòn mô phỏng bộ ba tượng Phật: một hòn cao đứng giữa, hai hòn thấp hơn đứng hai bên. Nhưng hai hòn bên không đối xứng: một hòn gần hơn và cao hơn, hòn kia lùi xa và thấp xuống.

Đây là bộ ba đáng học nhất, vì nó gói đủ mọi luật vừa nói ở trên: số lẻ, có chủ có phụ, chênh lệch rõ, và lệch trục có chủ ý. Nắm được bộ ba này rồi thì cụm năm hòn, bảy hòn chỉ là mở rộng ra.

Ngoài ra còn cụm đá thác: hai hòn cao kẹp hai bên tạo khe cho nước rơi, một hòn nằm ngang ở giữa chia dòng nước thành hai. Kiểu này làm được cả khi không có nước — gọi là thác khô, dùng sỏi trắng chảy xuống thay cho nước.

Đá đặt trên mảng sỏi cào, mỗi cụm một hòn chủ
Ảnh: Shunpu Banri-so Villa (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Mấy điều sách cổ dặn đừng làm

Sakuteiki có hẳn một phần nói về những điều kiêng, và điều đáng chú ý nhất theo tôi là: hòn đá vốn đứng thì đừng đặt cho nằm, hòn vốn nằm thì đừng dựng lên. Sách nói đá sẽ oán. Bỏ phần tín ngưỡng đi thì vẫn còn một sự thật kỹ thuật: hòn đá đã mòn theo một tư thế suốt hàng nghìn năm, mặt mòn và mặt sắc phân bố theo tư thế đó. Lật nó sang thế khác là các vệt mòn chỉ sai hướng, và mắt người nhận ra ngay dù không gọi tên được.

Một điều nữa cũng đáng giữ: đừng chĩa góc nhọn của đá về phía chỗ người ngồi. Không cần tin phong thuỷ cũng thấy khó chịu.

Ở Việt Nam thì dùng đá gì

Đây là chỗ phải nói thật: chúng ta không có nguồn đá cảnh được tuyển chọn hàng trăm năm như Nhật. Nhưng có mấy hướng dùng được:

• Đá cuội suối miền núi phía Bắc và miền Trung — mòn tự nhiên, có mặt đẹp sẵn, hợp cụm đá bên nước.
• Đá bazan Tây Nguyên — sẫm, thớ dọc rõ, dựng đứng rất ra dáng.
• Đá ong — đây mới là thứ của mình, không nước nào có kiểu như vậy. Nó không giống đá Nhật, nhưng nếu chấp nhận không giả Nhật thì đá ong cho một cụm rất riêng.

Thứ nên tránh là đá vôi trắng đánh bóng và đá nhân tạo. Đá bóng thì không có mặt mòn, không bám rêu, và mười năm sau vẫn y như ngày mua — mà vườn Nhật thì cần thứ già đi được.

Cuối cùng, một câu để tự kiểm trước khi cẩu đá xuống: nếu lấp đất kín cụm đá này rồi mở ra sau mười năm, nó có trông như tự nhiên nứt ra từ đất không? Trả lời được là đặt đúng.