TŌRŌ — Cây đèn không phải để thắp sáng! | Hiểu vườn Nhật · Phần 8

Nó sinh ra ở chùa, không phải ở vườn

Tōrō (灯籠) nghĩa đen là cái lồng đựng lửa. Nó vào Nhật khoảng thế kỷ 6 đến 7 cùng với đạo Phật, và suốt mấy trăm năm đầu nó chỉ đứng trước điện thờ, thắp dầu thật, làm đèn dâng cúng. Nó chưa hề là đồ trang trí sân vườn.

Phải tới thế kỷ 16, khi trà đạo thành hình, đèn đá mới bước vào vườn. Các trà sư cần soi lối cho khách đi trong vườn trà lúc chiều tối, và họ lấy luôn cây đèn có sẵn ở chùa mang về đặt bên lối đi.

Chỗ này đáng nhớ, vì nó giải thích cái luật quan trọng nhất của bài này: đèn đá luôn được đặt ở chỗ có việc phải soi. Nó là vật chức năng bị giữ lại vì đẹp, chứ không phải vật trang trí được nghĩ ra để bày.

Mái đèn đá phủ rêu sau nhiều năm ngoài trời
Ảnh: 240 from Tokyo, Japan (CC BY 2.0) / Wikimedia Commons

Sáu phần của một cây đèn

Nhìn từ dưới lên, một cây đèn đá đầy đủ có sáu phần, và biết tên chúng thì đọc được mọi biến thể:

• Kiso — đế, phần tiếp đất.
• Sao — trụ, phần thân dài nâng cả cây đèn.
• Chūdai — đài đỡ, mâm nằm giữa trụ và hộp lửa.
• Hibukuro — hộp lửa, phần rỗng có cửa sổ, chỗ đặt lửa. Đây là phần chính.
• Kasa — mái che, thường có sáu góc hơi vểnh.
• Hōju — viên châu trên chóp.

Các kiểu đèn khác nhau chủ yếu ở chỗ bỏ bớt phần nào và kéo dài phần nào. Bỏ đế và chôn thẳng trụ xuống đất thì ra một họ; hạ trụ xuống thật thấp rồi xoè mái thật rộng thì ra một họ khác.

Bốn kiểu hay gặp, và chỗ đứng của từng kiểu

Kasuga-dōrō — kiểu đền Kasuga ở Nara. Đủ sáu phần, trụ cao, dáng thẳng và trang trọng nhất. Cao thường từ một mét rưỡi trở lên. Chỗ của nó là lối vào chính, trục nghiêm, sân trước công trình. Đặt một cây Kasuga giữa vườn trà là sai mức trang trọng.

Yukimi-dōrō — tên nghĩa là ngắm tuyết. Đây là kiểu quen thuộc nhất: không trụ, thay bằng ba hoặc bốn chân choãi, mái rất rộng và bè. Nó thấp, thường chỉ khoảng năm mươi đến chín mươi phân. Chỗ của nó là sát mép nước, một chân có khi đặt hẳn xuống mặt nước, để cái mái rộng in bóng xuống. Đây cũng là cây đèn bị dùng sai nhiều nhất ở ta: bê nguyên ra giữa bãi cỏ, xa nước cả chục mét, thành ra vô nghĩa.

Oribe-dōrō — không có đế, trụ chôn thẳng xuống đất. Đặt theo tên trà sư Furuta Oribe. Chỗ của nó là cạnh chậu nước tsukubai, soi cho người cúi xuống rửa tay. Vì chôn trụ nên nó thấp và kín đáo, đúng tinh thần vườn trà.

Misaki-dōrō — đặt ở mũi đất nhô ra mặt nước, đóng vai ngọn hải đăng thu nhỏ cho cái hồ.

Đèn đá đặt sát mép nước giữa đám sen
Ảnh: PumpkinSky (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Đặt ở đâu mới đúng

Câu trả lời ngắn: ở chỗ mà nếu có người đi qua lúc trời tối thì họ cần nhìn thấy một cái gì đó.

Cụ thể là bốn chỗ: khúc lối đi rẽ hướng, bậc lên xuống, chỗ rửa tay, và mép nước chỗ lối đi men theo bờ. Bốn chỗ này đều là chỗ chân người ta phải cẩn thận.

Kèm theo đó là mấy luật đặt:

• Lệch khỏi trục, đừng đứng giữa. Đèn đặt chính giữa lối đi hoặc chính giữa một mảng sân là kiểu bày tượng, không phải kiểu vườn Nhật.
• Cho cây che bớt một phần. Một cành lá vắt ngang qua mái đèn làm nó thành một phần của vườn. Đèn đứng trơ giữa trời trông như hàng mẫu ngoài cửa hàng đá.
• Chôn chân xuống. Giống như xếp đá, phần đế phải lún vào đất và có cây phủ mép, đừng để lộ cả tấm bê tông kê bên dưới.
• Một khu vườn nhỏ chỉ cần một cây. Hai cây đèn nhìn thấy cùng lúc là chúng cạnh tranh nhau, và cả hai cùng mất giá trị.

Vậy có thắp không

Có, và nên. Nhưng phải hiểu nó sáng cỡ nào: hộp lửa của một cây đèn đá chỉ đủ soi một khoảng chân người quanh nó, không soi được cả khu vườn. Ai kỳ vọng nó thay đèn sân vườn thì sẽ thất vọng.

Ở công trình bây giờ thường đặt một bóng nhỏ ánh vàng ấm bên trong, công suất rất thấp, và không được để thấy bóng đèn hay dây. Ánh sáng phải như hắt ra từ trong hộp, không phải chiếu từ đâu đó vào cây đèn. Đèn rọi từ ngoài vào là hỏng hoàn toàn, vì lúc đó cây đèn thành vật bị soi chứ không còn là vật phát sáng.

Chọn và mua ở Việt Nam

Thị trường trong nước phần lớn bán đèn đúc bằng xi măng giả đá và đèn granite đánh bóng. Cả hai đều gặp một vấn đề: chúng không cũ đi được. Đá thật để ngoài trời vài năm sẽ xỉn màu, bám rêu ở mặt bắc, và đó chính là lúc cây đèn bắt đầu đẹp. Xi măng đúc thì chỉ bạc màu và nứt chân chim, còn granite bóng thì mười năm sau vẫn bóng như cũ.

Nếu chọn được, nên lấy đá tự nhiên bề mặt nhám, màu xám hoặc ngả vàng, gia công thô. Cây đèn hơi vụng một chút mà là đá thật thì sau vài mùa mưa sẽ hơn hẳn cây đèn sắc cạnh bằng vật liệu giả.

Và câu tự kiểm trước khi đặt hàng: chỗ tôi định đặt cây đèn này, ban đêm có ai đi qua không? Nếu không, thì thứ đang thiếu ở đó không phải là cây đèn.