MIEGAKURE và SHAKKEI — Giấu bớt đi để thấy nhiều hơn! | Hiểu vườn Nhật · Phần 5

Bốn phần trước đã đi qua cái chậu nước, lối đi, hàng rào và cây cắt tỉa. Nhưng đó mới chỉ là những món đồ. Bây giờ mới tới câu hỏi mà lẽ ra phải hỏi ngay từ đầu: rốt cuộc vườn Nhật là gì ?

Lịch sử theo từng triều đại thì tra là ra, đọc xong cũng không thiết kế khác đi được. Đáng nói hơn là 3 điều sau, đủ để nhận ra 1 khu vườn Nhật thật, và cũng đủ để biết đang làm sai ở chỗ nào.

Trước hết, nó không phải của người Nhật

Vườn Nhật ( 日本庭園 nihon teien ) có nguồn gốc từ Trung Quốc và Hàn Quốc. Vào khoảng thế kỷ thứ 6, thứ 7, các thương gia người Nhật đã giao thương với những quốc gia này và đưa về Nhật Bản những lý thuyết và kỹ thuật thiết kế đầu tiên. Kỹ thuật, bố cục hồ đảo, cả cái ý niệm về ngọn núi thiêng giữa nước, đều là nhập khẩu cả.

Nihon Shoki, bộ sử biên niên xưa của Nhật, có ghi lại năm 612: một người thợ gốc Baekje tên Michiko no Takumi được Nữ hoàng Suiko sai dựng núi Tu Di (Shumisen) và 1 cây cầu vòm kiểu Trung Hoa ở sân nam hoàng cung. Đó là ghi chép sớm nhất về việc làm vườn cảnh ở Nhật còn giữ được tới nay.

Nhưng có 1 chỗ rẽ rất đáng chú ý. Vườn Trung Hoa phần lớn được xây để người ta đi vào bên trong, len qua hành lang, chui qua cửa nguyệt, mỗi bước là 1 cảnh mới, kiến trúc và núi đá dựng lên chung quanh. Còn vườn Nhật thì càng về sau càng được làm ra để ngồi ở ngoài mà nhìn vào, người ta dựng nó cho 1 điểm nhìn, thường là từ hiên nhà, và bố cục được canh sao cho vừa đúng khuôn cửa đó.

Cùng 1 gốc nhưng lại là 2 câu hỏi khác nhau: "đi trong đó như thế nào" và "nhìn nó từ đâu".

Lối vườn dạo thời Edo để lại 3 khu được gọi chung là Nihon Sanmeien — "ba vườn đẹp của Nhật": Kenroku-en ở Kanazawa, Kairaku-en ở Mito và Kōraku-en ở Okayama, mỗi vườn gắn với 1 vẻ: tuyết, hoa mận, và mùa thu. Cả 3 đều là vườn của lãnh chúa (daimyō), dựng quanh 1 mặt hồ lớn với lối đi vòng quanh.

Chỗ này đáng nhớ, bởi vì nó là lý do mà người ta hay chê 1 sân vườn "làm kiểu Nhật mà không ra Nhật". Thường là do khu vườn đó được bày ra để đi vòng quanh ngắm, chứ chưa ai xác định cái điểm ngồi cả.

Điều thứ nhất: khoảng trống cũng là vật liệu

Trong tiếng Nhật có chữ Ma ( 間 ), nghĩa là khoảng giữa, quãng lặng, cái trống nằm giữa 2 vật.

Trong cách nghĩ thông thường, khoảng trống là phần chưa làm gì tới. Còn với người Nhật, khoảng trống là 1 thứ được thiết kế hẳn hoi, có kích thước, có ý đồ, đôi khi còn tốn công hơn cả phần có đồ.

Phần 1 đã gặp nó rồi: cái ô vuông rỗng ở giữa chiếc chậu đá Ryoan-ji, vừa là chỗ chứa nước vừa là chữ Khẩu để 4 chữ kia đọc được. Bịt cái lỗ đó lại thì cả câu tan luôn.

Rồi ở phần 3 cũng vậy, cái hàng rào được đặt tên theo 4 ô trống chứ không phải theo mấy cây tre.

Và nổi tiếng nhất là khu vườn đá ở Ryoan-ji, chỉ có 15 hòn đá nằm trên 1 mảng sỏi trắng. Xếp đặt sao cho từ bất kỳ điểm nào trên hiên nhìn vào, người xem chỉ thấy được tối đa 14 trong 15 hòn đá đó, không góc nào lộ hết cả 15 viên cùng lúc. Phần lớn diện tích khu vườn đó không có gì cả, mà đó chính là khu vườn.

Áp vào việc thật thì thế này: khi bản vẽ bị chê là trống quá, phản xạ thường gặp là thêm đồ vào cho đầy. Thử làm ngược lại 1 lần xem: hỏi thử là cái khoảng trống đó có đang giữ cho 2 thứ ở 2 bên nó thở được hay không.

Điều thứ hai: giấu bớt đi thì lại thấy nhiều hơn

Có 1 nguyên tắc tên là Miegakure, nghĩa là "ẩn rồi hiện".

Nguyên tắc của nó là không bao giờ cho thấy hết mọi thứ trong 1 lần. Cái hồ bị 1 cụm cây che mất 1 nửa. Ngọn tháp chỉ ló ra ở đúng 1 khúc quanh. Con đường vòng qua bụi cây rồi mới mở ra cảnh chính.

Lý do không phải để làm ra vẻ bí ẩn cho vui đâu. Lý do là cái mà người xem tự ghép lại trong đầu bao giờ cũng lớn hơn cái mà ta bày sẵn ra trước mắt họ. Một khu vườn 200m2 mà nhìn 1 cái là thấy hết thì mãi mãi nó chỉ là 200m2. Cũng khu vườn đó, chia thành 3 lớp che nhau, đi hết mất 2 phút, thì trong trí nhớ nó rộng hơn nhiều.

Đây cũng chính là chỗ mà Tobi-ishi ở phần 2 làm việc: nó bắt người đi cúi nhìn xuống chân, rồi thả cho ngẩng lên đúng chỗ có cảnh. Ẩn, rồi hiện.

Người anh em của nó là Shakkei, nghĩa là "mượn cảnh". Ngọn núi ngoài kia, tán cây nhà hàng xóm, mái đình phía xa, người ta canh cây và canh hàng rào sao cho những thứ đó lọt vào đúng khung nhìn và trở thành 1 phần của khu vườn, dù không hề sở hữu nó. Shugaku-in Rikyū ở phía đông bắc Kyoto là ví dụ hay được nhắc tới: vườn dạo trên cao của biệt thự này mượn cả dáng núi Hiei làm hậu cảnh, không hề trồng núi giả nào cả. Và tất nhiên cũng canh để những thứ xấu bị chặn lại.

Ở đô thị Việt Nam thì phần chặn của Shakkei quan trọng hơn phần mượn rất nhiều. Nhưng cách làm thì vẫn vậy thôi: đứng vào đúng chỗ mà người ta sẽ ngồi, rồi mới quyết định trồng cây ở đâu.

Điều thứ ba: mọi thứ rồi sẽ cũ đi, và không sao cả

Đây là điều khó nói nhất, vì nó không phải là kỹ thuật.

Wabi-sabi thường được dịch là "vẻ đẹp của sự không hoàn hảo". Nói vậy cũng được nhưng dễ thành cái cớ cho sự cẩu thả. Nói gọn hơn: vườn Nhật thiết kế luôn cả cái phần mà rồi nó sẽ cũ đi.

Tre bạc thành màu xám là đã tính trước. Đá phủ rêu là mong cho có. Lá rụng trên lối đi là cố tình để lại. Có ghi chép kể rằng trà sư còn dặn phải quét vườn cho sạch từ mấy tiếng trước buổi trà, để đến lúc khách tới thì đã có 1 ít lá mới rơi xuống 1 cách tự nhiên rồi.

Nghĩ kỹ thì đó là 1 quan niệm rất khác về nghề làm vườn: khu vườn không có ngày hoàn thành. Không có cái mốc bàn giao mà sau đó mọi thứ cứ việc đứng yên. Nó là 1 vật sống, 10 năm sau mới đúng dáng, và người thiết kế phải hình dung được cái dáng 10 năm đó ngay từ lúc cầm bút vẽ.

So với cách làm phổ biến, nghiệm thu xong là hết trách nhiệm, tấm ảnh chụp ngày bàn giao là tấm đẹp nhất, thì đây là chỗ lệch lớn nhất. Và đây cũng là chỗ đáng học nhất, kể cả khi không có ý định làm vườn Nhật.

Nhưng đừng vơ hết vào Wabi-sabi

Nói tới đây thì phải nói luôn 1 chuyện, kẻo lại thành ra hiểu sai.

Không phải cái gì của Nhật cũng là Wabi-sabi. Cái này bị lạm dụng rất nhiều, tới mức hễ thấy đồ gì cũ cũ mộc mộc là người ta gán cho nó 2 chữ đó.

Thử nghĩ xem: Chùa Vàng Kinkaku-ji được Ashikaga Yoshimitsu dựng năm 1397, dát vàng lá từ trên xuống, và nó cũng là 1 khu vườn Nhật kinh điển. Rikyū làm trà thất 2 chiếu, gỗ mộc tường đất; còn Hideyoshi, sống cùng thời với ông, lại làm hẳn 1 trà thất dát vàng tháo lắp mang đi được. Cùng 1 thời, cùng 1 nghề, mà 2 tâm niệm ngược nhau hoàn toàn. Năm 1591, Hideyoshi bắt Rikyū phải mổ bụng.

Vậy cái gọi là triết lý Nhật ở đây là cái nào ?

Không có cái triết lý chung nào lơ lửng trên trời rồi mọi khu vườn phải cúi đầu đi theo cả. Mỗi khu vườn là tâm niệm của người làm ra nó, và người làm ra nó thì cũng có người thích buông, có người thích phô. Wabi-sabi là tâm niệm của 1 dòng, không phải là luật của cả xứ Nhật.

Còn 1 điều nữa, mà nó không phải triết lý

Ba điều ở trên là chuyện quan niệm. Còn điều thứ tư thì nhìn thấy được ngay tại công trường, ở một vài dự án cảnh quan tại Việt Nam có thợ Nhật sang làm cùng.

Đó là họ gần như không để lại phế liệu. Mua 10 tấn đá thì xài hết 10 tấn, không dư lại 1 mẩu vụn nào.

Mẩu thừa khi cắt đá thì xuống làm lớp lót dưới Nobedan, làm đá chèn chân Tobi-ishi, lấp cái hố Umi dưới chậu Tsukubai, kê chân cột hàng rào, hoặc rải mặt thành đá dăm. Mà thật ra phế liệu ít ngay từ đầu, bởi vì họ chọn đá theo dáng có sẵn rồi đặt theo cái thế của nó, ít khi đẽo gọt nhiều. Ít đẽo thì ít vụn.

Ở đây cần nói rõ 1 chuyện, kẻo lại hiểu nhầm là làm vườn Nhật cho rẻ. Không hề rẻ. Một hòn đá đúng dáng có khi đắt bằng cả phần còn lại của khu vườn. Cái họ tiết chế không phải là tiền, mà là sự thừa thãi.

Và tiếng Nhật có 1 chữ cho việc đó: Mottainai ( 勿体無い ), nghĩa là tiếc của, thấy phí thì không đành lòng.

Nhưng chữ đó không phải của riêng nghề làm vườn. Nó là cách người Nhật làm mọi nghề, từ cái xưởng đóng bàn ghế cho tới dây chuyền lắp ô tô. Nghĩa là cái chuyện không dư 1 mẩu vụn nào đó không phải thiền, cũng không phải mỹ học gì cả, nó là tính nghề của người thợ.

Nói kỹ chỗ này vì nó liên quan tới cả mục trên: rất nhiều thứ thấy ở vườn Nhật rồi cho là triết lý sâu xa, thật ra chỉ là người ta làm nghề tử tế mà thôi.

Vậy tóm lại

Ba điều về quan niệm, gói lại cho gọn:

Và 1 điều về tay nghề: không để lại thừa thãi, kể cả 1 mẩu đá vụn.

Để ý là không có dòng nào trong đó nhắc tới đèn đá, chậu đá hay cây phong cả. Bởi vì đó mới là phần Nhật thật sự, còn mấy món kia thì chỉ là đồ thôi.