VẬT LIỆU BẢN ĐỊA — Đá xứ nào thì hồn xứ đó! | Hiểu vườn Nhật · Phần 9

Cùng gọi là vườn Nhật, mà Okinawa với Kyoto khác nhau như hai nước

Chúng ta quen nói "vườn Nhật" như thể đó là một thứ duy nhất. Nhưng nước Nhật kéo dài từ vùng có tuyết dày tới vùng cận nhiệt đới, và vườn ở hai đầu ấy gần như không có gì chung ngoài mấy nguyên tắc bố cục.

Ở Kyoto, đá là đá trầm tích xám của vùng núi quanh đó, cây là thông đen, phong, tre trúc, và mặt nền là rêu. Ở Okinawa, đá là đá san hô hoá thạch màu trắng ngà đầy lỗ rỗ, tường vườn xây bằng chính thứ đá đó, cây là cây chịu mặn chịu bão, và không có rêu nào sống nổi. Ở Kanazawa, tuyết nặng tới mức người ta phải dựng giàn dây chống gãy cành cho từng cây mỗi mùa đông, và cái giàn dây đó tự nó trở thành hình ảnh đặc trưng của khu vườn.

Không ai trong số đó đang làm sai. Họ chỉ đang làm vườn bằng thứ mà xứ họ có.

Vườn Nhật ở Hokkaido: đá và cây khác hẳn vườn Kyoto
Ảnh: 禁樹なずな (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Sách cổ đã dặn chuyện này từ nghìn năm trước

Sakuteiki, cuốn sách làm vườn thế kỷ 11, có một lời dặn mà tôi cho là câu quan trọng nhất của cả cuốn: hãy nhớ lại những phong cảnh núi non sông nước mà mình đã thực sự nhìn thấy, rồi làm khu vườn theo dáng của vùng đất đang đứng.

Nghĩa là ngay từ đầu, đây đã không phải một bộ mẫu để chép. Nó là một cách nhìn: đọc lấy dáng đất, dáng nước, dáng đá của nơi mình đang làm, rồi thu nhỏ nó lại.

Ở Nhật họ có sẵn thứ để nhớ, vì phong cảnh Nhật là thứ họ nhìn từ bé. Ta bê nguyên bố cục của họ về Việt Nam thì đang thu nhỏ một phong cảnh mà mình chưa từng đứng vào.

Vì sao đá tại chỗ nhìn "thuận" hơn

Chuyện này không phải cảm tính, có mấy lý do đo được:

• Ánh sáng. Đá xám xanh dưới trời Kyoto nhiều mây khác hẳn dưới nắng gắt miền Nam. Cùng một hòn đá, nắng chói làm mặt đá bạc trắng và phẳng bệt, mất hết chiều sâu mà nó có ở xứ lạnh.
• Nước và rêu. Đá xốp ở xứ ẩm sẽ bám rêu sau một hai mùa. Đá đặc, đá đánh bóng thì không. Vùng nào ẩm bao nhiêu quyết định loại đá nào sẽ già đẹp.
• Đất nền. Đá lạ màu đặt trên nền đất đỏ bazan hay đất phù sa xám luôn nhìn như vật rơi từ nơi khác tới, vì mặt đất chung quanh không có màu nào ăn với nó.
• Tiền vận chuyển. Đá tính bằng tấn. Chở một cụm đá năm tấn đi năm trăm cây số nhiều khi đắt hơn tiền đá.

Tường đá xếp khan bằng đá lấy tại chỗ, không mạch vữa
Ảnh: ANAKA Juuyoh (CC BY 2.0) / Wikimedia Commons

Việt Nam có gì

Không nhiều nếu ta cứ đi tìm thứ giống đá Nhật. Rất nhiều nếu chấp nhận dùng thứ của mình:

• Đá ong vùng trung du Bắc Bộ. Màu nâu đỏ, đầy lỗ rỗng, hút ẩm nên bám rêu rất nhanh. Đây là thứ gần như không nước nào khác có theo kiểu này, và nó vốn đã là vật liệu xây tường, xây giếng của làng Việt.
• Đá bazan Tây Nguyên. Sẫm gần đen, thớ dọc rõ, dựng đứng lên rất có thế.
• Cuội suối miền núi. Mòn tròn tự nhiên, có mặt đẹp sẵn, hợp bờ nước.
• Đá xanh Thanh Hoá, Ninh Bình. Sẵn, rẻ, gia công dễ, hợp làm bậc và mặt lát hơn là làm cụm đá cảnh.

Hai thứ nên cân nhắc kỹ: đá vôi trắng ở xứ mưa nhiều sẽ bị mưa ăn mòn và xỉn loang lổ chứ không xám đều; đá san hô thì liên quan tới khai thác rạn biển, đừng dùng.

Tường đá cũ: vật liệu địa phương gắn với nghề xây của vùng
Ảnh: photo: Qurren (talk) Taken with Canon IXY 430F (Digital IXUS (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Cây cũng vậy

Câu chuyện tương tự bên phần cây. Thông đen Nhật trồng ở đồng bằng nóng ẩm thì sống lay lắt, mà cây lay lắt thì không cắt tạo dáng được. Rêu Nhật thì gần như không có cửa ngoài Đà Lạt và vài vùng núi cao.

Đổi lại, mình có những thứ họ phải nhập: các loài tre trúc bản địa, sanh si đa gừa cho dáng già rất nhanh, dương xỉ và ráy các loại phủ nền dưới tán ẩm, rong riềng và thuỷ trúc cho mép nước.

Nói cho công bằng thì đây không phải chuyện yêu nước hay tiết kiệm. Đây là chuyện cây sống hay cây chết, và chuyện năm năm sau khu vườn ra dáng hay xơ xác.

Vậy còn giống Nhật hay không

Đây là chỗ phải chọn dứt khoát, vì không chọn thì ra thứ nửa vời.

Nếu khách nhất định muốn trông giống Nhật thì phải chấp nhận nhập vật liệu, chấp nhận chi phí, và chấp nhận rằng vài loài cây sẽ phải thay định kỳ như đồ tiêu hao. Có công trình làm được, và làm rất tốt, vì họ có ngân sách chăm sóc thật.

Nhưng nếu mục tiêu là một khu vườn làm việc theo lối Nhật — có điểm ngồi, có chỗ được che, có khoảng trống được thiết kế, có tính tới chuyện nó già đi — thì hoàn toàn làm được bằng đá ong, tre Việt và dương xỉ. Và cái đó mới sống được ba mươi năm.

Câu tự kiểm khi chọn vật liệu: thứ này mười năm nữa sẽ đẹp hơn hay xấu hơn hôm nay? Vật liệu bản địa gần như luôn trả lời được là đẹp hơn.