IKE và NISHIKIGOI — Hồ trong hay đục là do bộ lọc! | Hiểu vườn Nhật · Phần 11

Hồ đẹp nằm ở chỗ không ai nhìn thấy

Khi bàn về hồ cá koi, chín trên mười câu hỏi rơi vào phần nhìn thấy được: hình dáng bờ, xếp đá mép nước, chọn cá màu gì, thác cao bao nhiêu. Còn thứ quyết định hồ trong hay đục, cá sống hay chết thì nằm dưới đất, trong mấy cái thùng lọc mà chủ nhà không bao giờ nhìn tới.

Đây là bài mà tôi nghĩ nên nói phần kỹ thuật trước, phần thẩm mỹ sau. Vì làm ngược lại là cách phổ biến nhất để có một cái hồ đục quanh năm với đàn cá chết dần.

Cá koi không phải cá cảnh thường

Nishikigoi (錦鯉) — cá chép gấm — được chọn giống ở vùng Niigata từ đầu thế kỷ 19. Có mấy con số cần nắm trước khi vẽ hồ:

• Koi trưởng thành dài 60 tới 90 phân, con lớn hơn mét. Đây không phải cá vàng.
• Tuổi thọ vài chục năm. Cá sống lâu hơn phần lớn hạng mục khác trong vườn.
• Chúng ăn nhiều và thải nhiều. Chính lượng thải đó là bài toán chính của cái hồ.

Từ đó ra mấy yêu cầu tối thiểu mà nếu không đạt thì đừng nuôi: sâu ít nhất 1,2 mét ở chỗ sâu nhất — để nước không nóng lên quá nhanh vào mùa hè và cá có chỗ trú; dung tích tối thiểu khoảng 1.000 lít cho mỗi con koi trưởng thành — nuôi dày hơn là nước hỏng liên tục; và đáy phải dốc về một điểm hút, không được làm đáy phẳng.

Cá koi trong hồ có đáy cuội, nước trong nhìn rõ tận đáy
Ảnh: Acabashi (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Bộ lọc — phần quyết định

Lọc hồ koi có ba việc, và phải đủ cả ba:

• Lọc thô. Giữ lại phân cá, thức ăn thừa, lá rụng trước khi chúng tan ra. Đây là ngăn đầu tiên, và là ngăn phải xả rửa thường xuyên nhất.
• Lọc sinh học. Đây là phần cốt lõi. Vi khuẩn sống trên vật liệu lọc chuyển amoniac do cá thải ra thành nitrit rồi thành nitrat ít độc hơn. Vi khuẩn này cần diện tích bám và cần ôxy, nên ngăn sinh học phải to và phải được sục khí.
• Khử trùng và làm trong. Đèn UV diệt tảo lơ lửng — thứ làm nước xanh như nước rau. Không có đèn UV thì nước trong hay đục phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết.

Mấy nguyên tắc thực hành đáng nhớ: thể tích hệ lọc nên vào khoảng một phần năm tới một phần ba thể tích hồ; toàn bộ nước hồ nên chạy qua lọc ít nhất một vòng mỗi hai giờ; và không bao giờ rửa vật liệu lọc sinh học bằng nước máy, vì clo giết sạch đàn vi khuẩn và hồ sẽ đục lại từ đầu như hồ mới.

Hút đáy, hút mặt, và đường về

Nước phải được lấy đi ở hai chỗ khác nhau. Hút đáy đặt ở điểm thấp nhất, lấy cặn nặng. Hút mặt là một hộp gắn ở mép hồ hút lớp nước mặt cùng lá rụng và màng dầu. Thiếu hút mặt thì mặt hồ lúc nào cũng có váng.

Nước sau lọc trả về hồ nên trả ở phía xa điểm hút, và trả theo hướng tạo dòng chảy vòng quanh hồ, để cặn bị đẩy dần về chỗ hút đáy. Hồ không có dòng thì cặn nằm chết ở góc.

Thác nước thì đẹp và có tác dụng thêm ôxy, nhưng đừng nhầm nó là bộ lọc. Thác chỉ khuấy nước, nó không xử lý được gì cả.

Rồi mới tới phần nhìn thấy

Khi phần kỹ thuật đã xong thì phần bố cục của hồ theo lối Nhật có mấy điểm:

• Giấu hết đường ống và mép bạt. Đá mép hồ phải nhô ra khỏi mặt nước và trùm qua ranh giới lót hồ. Nhìn thấy một vệt bạt đen là hỏng cả hồ.
• Bờ không đều nhau. Một phía đá lớn dựng cao, phía đối diện thoải xuống thành bãi cuội. Bờ đắp đá đều vòng quanh nhìn như bồn hoa.
• Che bớt một phần mặt nước. Cho một cụm cây hoặc một tảng đá lớn chắn khuất một góc hồ, để người xem không thấy hết bờ bên kia. Đây chính là miegakure áp vào mặt nước, và nó làm cái hồ trông lớn hơn thật.
• Đừng thả quá nhiều màu. Một đàn koi mười con đủ màu nhìn rối như hộp kẹo. Vài con trắng đỏ, một hai con đen, thế là đủ.

Koi trắng đỏ và koi vàng — nên hạn chế số màu trong một hồ
Ảnh: Littlearne (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Nuôi ở Việt Nam có gì khác

Khác nhất là nhiệt độ. Mùa hè miền Nam và miền Trung, nước hồ nông có thể vượt 32 độ, và nước càng nóng thì càng ít ôxy hoà tan trong khi cá lại càng cần ôxy. Đó là lý do hồ phải sâu, phải có bóng che một phần mặt nước, và phải sục khí mạnh hơn hồ ở xứ ôn đới.

Thứ hai là mưa lớn. Một trận mưa to đổ vào hồ nhỏ làm đổi độ pH đột ngột, cá dễ sốc. Hồ cần có đường tràn thoát nước đủ lớn và tốt nhất là hứng được phần nào mái che.

Thứ ba là chi phí điện. Bơm hồ koi chạy hai mươi bốn giờ mỗi ngày, quanh năm. Đây là khoản mà chủ nhà cần biết trước, chứ không phải phát hiện ra ở tháng thứ ba.

Câu tự kiểm trước khi quyết làm hồ: nếu tắt bơm một tuần thì chuyện gì xảy ra? Nếu câu trả lời là cá chết, thì cái hồ này là một thiết bị chứ không phải một cảnh trí, và nó cần được thiết kế, vận hành và trả tiền như một thiết bị.