KARESANSUI — Sân sỏi trước biệt thự, cào cho ai xem? | Hiểu vườn Nhật · Phần 10

Cái sân sỏi trước biệt thự ấy, cào cho ai xem?

Đi công trình vài năm thì gặp cảnh này nhiều tới mức thành quen: một mảng sỏi trắng trải trước nhà, dăm hòn đá đặt lên, vài đường cào lượn sóng. Chủ nhà gọi đó là vườn thiền. Ba tháng sau, sỏi lẫn đất, đường cào biến mất, lá rụng đầy, và không ai nhắc tới nó nữa.

Tôi không định cười chủ nhà. Tôi muốn hỏi một câu thật hơn: ai là người sẽ cào lại mảng sỏi đó, mỗi tuần, trong mười năm? Vì đó mới là câu hỏi thật của karesansui, và gần như không ai hỏi nó trước khi ký hợp đồng.

Vườn khô là cái gì, cho đúng

Karesansui (枯山水) dịch sát là "núi khô nước khô": làm phong cảnh núi nước mà không dùng một giọt nước nào. Sỏi trắng cào vân đóng vai mặt nước, đá đóng vai núi và đảo, rêu đóng vai rừng.

Nó thành hình rõ nhất ở các chùa Thiền vùng Kyoto từ thế kỷ 14 đến 16, và ví dụ nổi tiếng nhất là Ryōan-ji: mười lăm hòn đá trên một mảng sỏi, chấm hết. Không cây, không nước, không hoa.

Có ba điều về nó mà ta hay bỏ qua:

• Nó là vườn để ngồi nhìn, không phải để đi vào. Người xem ngồi trên sàn hiên, nhìn ra. Mảng sỏi là thứ cấm bước chân lên.
• Nó nằm trong một cái khung. Tường bao thấp, mái hiên phía trước, và bố cục được canh vừa đúng khuôn nhìn từ chỗ ngồi ấy. Bỏ cái khung đi thì bố cục tan.
• Nó gắn với một nếp sinh hoạt. Ở chùa, cào sỏi là việc của tăng, làm hằng ngày, và bản thân việc cào là một phần của tu tập chứ không phải công tác bảo dưỡng.

Vườn khô nhìn từ hiên: sỏi cào vân, đá làm đảo, có tường bao làm khung
Ảnh: Michael Barera (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Ba điều đó, ta bỏ hết cả ba

Đây là chỗ buồn cười, và cũng là chỗ đáng nói nhất.

Mảng sỏi ở ta thường đặt ở sân trước, chỗ xe chạy qua, chỗ khách đi bộ ngang, chỗ không ai ngồi xuống nhìn bao giờ. Vườn để ngồi ngắm bị đem ra làm thảm lót lối đi.

Nó cũng thường không có khung: bốn phía trống hoác, sau lưng là hàng rào thép, bên cạnh là chỗ để xe. Bố cục mười lăm hòn đá của Ryōan-ji nếu đặt vào một chỗ như vậy thì cũng không ai nhìn ra.

Và không có ai cào. Bảo vệ thì không phải việc, tạp vụ thì không được dạy, chủ nhà thì bận. Mà sỏi không cào chỉ sau vài trận mưa là lún, lẫn đất, mọc cỏ dại từ dưới lên.

Thêm mấy chuyện kỹ thuật ít người nói

Kể cả khi có người chăm, mảng sỏi ở khí hậu ta vẫn khó hơn ở Kyoto:

• Mưa lớn làm trôi sỏi. Không có mép chặn và lớp lọc bên dưới thì mảng sỏi mỏng dần và lộ nền.
• Cỏ dại mọc xuyên lên. Bên dưới bắt buộc phải có lớp vải địa kỹ thuật, và kể cả vậy vẫn phải nhổ tay định kỳ. Phun thuốc thì sỏi ố vàng.
• Lá rụng. Nắng ẩm nên cây quanh vườn rụng lá quanh năm chứ không theo mùa. Nhặt lá khỏi mặt sỏi bằng tay chứ không thổi được, thổi mạnh là bay luôn cả vân cào.
• Sỏi phải đúng loại. Cào ra vân cần hạt góc cạnh, cỡ khoảng năm tới tám ly. Cuội tròn bóng bán sẵn ngoài cửa hàng thì lăn, không giữ được vân.

Cụm đá và rêu trên mảng sỏi trắng
Ảnh: Shunpu Banri-so Villa (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Vậy người Việt có nên làm vườn khô không

Có, nhưng phải trả lời được ba câu, và trả lời thật:

Một, ai ngồi nhìn nó và ngồi ở đâu? Nếu không chỉ ra được một chỗ ngồi cụ thể — cái hiên, ô cửa sổ phòng khách, băng ghế — thì đừng làm. Vườn khô không phải thứ nhìn thoáng qua khi đi ngang.

Hai, có khung không? Cần một mặt tường hoặc một hàng cây làm nền phía sau, và một ranh giới rõ ràng bao quanh. Không có nền thì mấy hòn đá trôi lửng lơ.

Ba, ai cào và bao lâu một lần? Nếu câu trả lời là "chắc là bác bảo vệ" thì hãy đổi phương án ngay lúc đó.

Khi cả ba câu đều có người chịu trách nhiệm thật, vườn khô là phương án rất hợp với ta: nó không cần tưới, không cần cắt, chịu nắng tốt, và diện tích nhỏ vẫn làm được.

Và nếu câu trả lời là không

Thì đừng làm nửa vời. Có mấy lối thoát tử tế hơn nhiều so với một mảng sỏi bỏ hoang:

Thay sỏi cào bằng mặt nước tĩnh — cùng vai phản chiếu và cùng cảm giác lặng, mà chỉ cần lọc và châm nước. Hoặc thay bằng thảm phủ nền — cỏ lá gừng, dương xỉ, cỏ đậu — vẫn giữ được khoảng trống trong bố cục mà tự nó sống. Hoặc thu vườn khô lại thành một ô rất nhỏ, hai ba mét vuông, đặt sát ô cửa sổ, có mái che một phần. Nhỏ thì cào được, và cào một mảng ba mét vuông mỗi tuần là việc ai cũng làm được.

Nói cho gọn: vườn khô không hề khô. Nó chỉ chuyển toàn bộ công chăm từ tưới cây sang cào sỏi. Ai không nhận phần công đó thì sau ba tháng sẽ có một cái sân sỏi bẩn, chứ không có khu vườn nào cả.