Cái sân sỏi trước biệt thự ấy, cào cho ai xem?
Đi công trình vài năm thì gặp cảnh này nhiều tới mức thành quen: một mảng sỏi trắng trải trước nhà, dăm hòn đá đặt lên, vài đường cào lượn sóng. Chủ nhà gọi đó là vườn thiền. Ba tháng sau, sỏi lẫn đất, đường cào biến mất, lá rụng đầy, và không ai nhắc tới nó nữa.
Không có gì đáng cười chủ nhà cả. Câu đáng hỏi là một câu thật hơn: ai là người sẽ cào lại mảng sỏi đó, mỗi tuần, trong mười năm? Đó mới là câu hỏi thật của karesansui, và gần như không ai hỏi nó trước khi ký hợp đồng.
Vườn khô là cái gì, cho đúng
Karesansui (枯山水) dịch sát là "núi khô nước khô": làm phong cảnh núi nước mà không dùng một giọt nước nào. Sỏi trắng cào vân đóng vai mặt nước, đá đóng vai núi và đảo, rêu đóng vai rừng. Chữ sansui (山水, sơn thuỷ) vốn là từ dùng để gọi tranh phong cảnh và cả nghệ thuật làm vườn nói chung trong truyền thống Trung Hoa và Nhật Bản — thêm chữ kare (khô) vào để chỉ riêng lối làm phong cảnh ấy mà không có nước thật.
Văn bản làm vườn cổ nhất còn giữ được của Nhật Bản, Sakuteiki (作庭記, "Ghi chép việc làm vườn"), soạn vào khoảng cuối thế kỷ 11, phần lớn được cho là công của quý tộc Tachibana no Toshitsuna. Theo Wikipedia (mục Sakuteiki), sách này đã nhắc tới cụm từ karesansui, nhưng dùng nó để chỉ một mảng trong khu vườn — chỗ đặt đá bố cục kiểu núi non không có nước chảy qua — chứ chưa coi karesansui là một thể loại vườn độc lập, trọn vẹn như cách hiểu ngày nay.
Có ba điều về nó mà hay bị bỏ qua:
Vườn khô đến từ đâu, và vì sao tên tuổi hay cãi nhau
Karesansui gắn liền với Thiền tông và các ngôi chùa vùng Kyoto thời Muromachi (1336–1573), nhưng bản thân niên đại của từng khu vườn cụ thể lại không rõ ràng như hay được kể trong sách du lịch — và đây là chỗ đáng nói thật, vì nó cho thấy phần lớn những gì đang được truyền miệng về karesansui là suy đoán hậu thế, không phải sử liệu.
Ví dụ rõ nhất là Ryōan-ji — khu vườn mười lăm hòn đá trên nền sỏi trắng, nổi tiếng nhất thế giới về karesansui. Theo tổng hợp của World History Encyclopedia, niên đại xây dựng khu vườn này không rõ mốc chính xác: có giả thuyết đặt nó vào cuối thế kỷ 15, có giả thuyết đặt vào thế kỷ 16, và những nghiên cứu gần đây lại nghiêng về thế kỷ 17 vì không tìm thấy ghi chép nào nhắc tới khu vườn trước mốc đó. Người thiết kế cũng không thống nhất: có thuyết gán cho gia tộc Hosokawa, có thuyết gán cho thiền sư hoạ sĩ Sōami, có thuyết cho rằng đó là việc của thợ vườn chuyên nghiệp thuộc tầng lớp kawaramono chứ không phải tăng lữ. Ngay cả ý nghĩa bố cục — mười lăm hòn đá xếp sao cho từ bất kỳ điểm ngồi nào trên hiên cũng chỉ nhìn thấy tối đa mười bốn hòn — cũng không có lời giải chính thức nào được chính khu vườn xác nhận; các cách đọc phổ biến (hổ tha cọp con qua sông, đảo giữa biển, ý niệm về vô hạn) đều là diễn giải về sau.
Daisen-in, một khu vườn nhỏ khác trong quần thể Daitoku-ji, có mốc chắc chắn hơn: xây trong khoảng năm 1509–1513, và được gán cho hoạ sĩ kiêm nhà vườn Sōami — người cũng có tên trong tranh cãi về Ryōan-ji. Bố cục ở đây rõ ràng theo lối kể chuyện: một dòng "nước" bằng sỏi bắt đầu từ thác đá trên núi, chảy qua ghềnh, qua đá dựng, rồi mở ra thành "biển" sỏi phẳng — một cách đọc phổ biến là ví với hành trình một đời người, từ sinh ra tới về với biển lớn.
Ginkaku-ji (chùa Bạc) lại cho một ví dụ khác về việc truyền thuyết dễ lấn sự thật. Sân trước điện có Ginshadan — mảng cát trắng đầm chặt thành hoa văn thẳng, tên nghĩa là "bãi cát bạc" — và Kogetsudai, một ụ cát hình nón cao chừng hai mét. Truyền thuyết hay kể rằng Ginshadan dựng lên để hắt trăng, còn Kogetsudai để ngồi ngắm trăng từ trên. Nhưng chính các nguồn giới thiệu tổng hợp cũng nói thẳng: có rất ít bằng chứng cho thấy cách giải thích này có từ thời Muromachi — nhiều khả năng đó là diễn giải sinh sau, được gắn thêm cho hay.
Nói cách khác: phần "triết lý sâu xa" quanh vườn khô — con số 15, ý niệm vô hạn, chuyện hắt trăng — phần lớn là lớp diễn giải chồng lên sau nhiều thế kỷ, không phải bản thiết kế gốc có ghi lại ý đồ. Điều chắc chắn hơn nằm ở phần vật liệu và cách dùng: đá, sỏi, cào vân, và một chỗ ngồi nhìn cố định.
Vườn khô không dừng lại ở thời Muromachi — trường hợp Shigemori Mirei
Một ngộ nhận khác: nhiều người coi karesansui là thứ đã đóng khung xong từ thế kỷ 16, chỉ còn việc chép lại. Trường hợp Shigemori Mirei tại chùa Tōfuku-ji năm 1939 cho thấy ngược lại.
Shigemori Mirei nhận thiết kế lại các khu vườn quanh phương trượng Tōfuku-ji với điều kiện tự đặt ra: làm không công, đổi lại được toàn quyền sáng tạo. Bốn khu vườn quanh bốn hướng của toà phương trượng ra đời từ đó, trong đó nổi tiếng nhất là mảng "bàn cờ" — đá vuông cắt xếp thưa dần trên nền rêu, chuyển từ đặc sang loãng như một ô bàn cờ đang tan. Đây vẫn là karesansui đúng nghĩa — không nước, dùng đá và nền phủ để dựng phong cảnh — nhưng hình khối vuông vức, nhịp thưa dần có chủ đích, mang rõ tinh thần hiện đại chứ không mô phỏng lại bố cục núi-đảo cổ điển. Sự nghiệp của Shigemori Mirei sau đó trải dài khoảng 240 khu vườn, phần lớn theo lối karesansui, và Tōfuku-ji vẫn được xem là công trình mở đầu quan trọng nhất của ông tại Kyoto.
Điều đáng lấy làm bài học nghề: karesansui không phải một công thức đóng khung để chép nguyên xi, mà là một hệ nguyên liệu và một cách nhìn — đá, sỏi, cào vân, khung nhìn cố định — có thể diễn giải lại theo tinh thần đương thời, miễn giữ đúng logic gốc của nó.
Ba điều đó, ta bỏ hết cả ba
Đây là chỗ buồn cười, và cũng là chỗ đáng nói nhất.
Mảng sỏi ở ta thường đặt ở sân trước, chỗ xe chạy qua, chỗ khách đi bộ ngang, chỗ không ai ngồi xuống nhìn bao giờ. Vườn để ngồi ngắm bị đem ra làm thảm lót lối đi.
Nó cũng thường không có khung: bốn phía trống hoác, sau lưng là hàng rào thép, bên cạnh là chỗ để xe. Bố cục mười lăm hòn đá kiểu Ryōan-ji nếu đặt vào một chỗ như vậy thì cũng không ai nhìn ra.
Và không có ai cào. Bảo vệ thì không phải việc, tạp vụ thì không được dạy, chủ nhà thì bận. Mà sỏi không cào chỉ sau vài trận mưa là lún, lẫn đất, mọc cỏ dại từ dưới lên.
Thêm mấy chuyện kỹ thuật ít người nói
Kể cả khi có người chăm, mảng sỏi ở khí hậu ta vẫn khó hơn ở Kyoto:
Đường cào vân — tiếng Nhật thường gọi là samon (砂紋, "vân trên cát/sỏi") — không phải vẽ tuỳ hứng. Ở các chùa Kyoto, việc cào lại là công việc lặp lại hằng ngày hoặc theo lịch cố định của chùa, dùng một cái cào răng gỗ kéo theo tuyến đã định sẵn quanh đá; cào lệch tuyến một chút là cả mảng phải làm lại từ đầu chứ không sửa cục bộ được, vì các đường vân phải liền mạch quanh chướng ngại là đá và rêu.
Vậy người Việt có nên làm vườn khô không
Có, nhưng phải trả lời được ba câu, và trả lời thật:
Một, ai ngồi nhìn nó và ngồi ở đâu? Nếu không chỉ ra được một chỗ ngồi cụ thể — cái hiên, ô cửa sổ phòng khách, băng ghế — thì đừng làm. Vườn khô không phải thứ nhìn thoáng qua khi đi ngang.
Hai, có khung không? Cần một mặt tường hoặc một hàng cây làm nền phía sau, và một ranh giới rõ ràng bao quanh. Không có nền thì mấy hòn đá trôi lửng lơ.
Ba, ai cào và bao lâu một lần? Nếu câu trả lời là "chắc là bác bảo vệ" thì hãy đổi phương án ngay lúc đó.
Khi cả ba câu đều có người chịu trách nhiệm thật, vườn khô là phương án rất hợp với ta: nó không cần tưới, không cần cắt, chịu nắng tốt, và diện tích nhỏ vẫn làm được.
Và nếu câu trả lời là không
Thì đừng làm nửa vời. Có mấy lối thoát tử tế hơn nhiều so với một mảng sỏi bỏ hoang:
Thay sỏi cào bằng mặt nước tĩnh — cùng vai phản chiếu và cùng cảm giác lặng, mà chỉ cần lọc và châm nước. Hoặc thay bằng thảm phủ nền — cỏ lá gừng, dương xỉ, cỏ đậu — vẫn giữ được khoảng trống trong bố cục mà tự nó sống. Hoặc thu vườn khô lại thành một ô rất nhỏ, hai ba mét vuông, đặt sát ô cửa sổ, có mái che một phần. Nhỏ thì cào được, và cào một mảng ba mét vuông mỗi tuần là việc ai cũng làm được.
Nói cho gọn: vườn khô không hề khô. Nó chỉ chuyển toàn bộ công chăm từ tưới cây sang cào sỏi. Ai không nhận phần công đó thì sau ba tháng sẽ có một cái sân sỏi bẩn, chứ không có khu vườn nào cả.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.