Ở tỉnh Shimane có 1 bảo tàng mỹ thuật, và khu vườn của nó liên tục được xếp hạng đẹp nhất Nhật Bản, năm này qua năm khác — theo bảng xếp hạng thường niên của Sukiya Living Magazine: The Journal of Japanese Gardening, suốt 23 năm liên tục tính tới lần xếp hạng năm 2025.
Nhưng khách đến đó không được bước vào vườn. Không có lối đi, không có Tobi-ishi, không có cổng. Khách đi trong hành lang bảo tàng và ngắm khu vườn qua những khuôn cửa kính lớn, mỗi khuôn cửa được căn sao cho cảnh bên ngoài lọt vào vừa khít, y như 1 bức tranh treo trên tường.
Khu vườn được chăm mỗi sáng để đến giờ mở cửa thì nó đúng như bức tranh đó. Và ở phía xa, dãy núi thật của tỉnh Shimane được kéo vào làm hậu cảnh, đúng là Shakkei, mượn cảnh, đúng bài từ mấy trăm năm trước.
Chuyện đó trả lời gọn cho câu hỏi vườn Nhật hiện đại là gì. Không phải là 1 khu vườn cổ được giữ nguyên, mà là cách nghĩ cũ đem áp vào 1 tình huống hoàn toàn mới, ở đây là 1 bảo tàng với dòng khách đi trong hành lang máy lạnh.
Cái gì đổi, cái gì không
Từ đầu thế kỷ 20 tới nay, người xây vườn ở Nhật đã đổi. Không còn là quý tộc hay nhà chùa nữa, mà là ngân hàng, khách sạn, trường đại học, bảo tàng và các cơ quan nhà nước. Khu vườn trở thành 1 phần của công trình kiến trúc.
Vật liệu cũng đổi. Bê tông, thép và kính bước vào vườn. Có những sân vườn nổi tiếng của thời này gần như không có gì gọi là Nhật theo nghĩa đồ đạc: không đèn đá, không Tsukubai, không cầu cong. Chỉ có nước, bê tông và bố cục.
Vườn bảo tàng Adachi là ví dụ rõ nhất cho việc đổi vai trò: khu vườn không còn để bước vào dạo, mà để đứng nhìn qua khung cửa kính, làm nền cho không gian trưng bày tranh phía trong. Bảng xếp hạng của tạp chí Mỹ nói trên bắt đầu chấm điểm vườn Nhật từ năm 2003, và Adachi giữ vị trí số 1 liên tục kể từ đó tới nay.
Nhưng cái không đổi lại chính là 3 điều ở phần trước. Vẫn là khoảng trống được thiết kế, vẫn là giấu rồi mở, và vẫn tính tới chuyện nó sẽ già đi.
Cách xếp hạng của Adachi cũng cho thấy 1 điều: vườn Nhật hiện đại không còn được đánh giá bằng độ cổ kính hay tuổi đời, mà bằng độ chăm sóc mỗi ngày. Bảng xếp hạng dựa trên khảo sát thực địa hàng năm, không phải hồ sơ lịch sử — nghĩa là khu vườn phải giữ được phong độ liên tục, chứ không được phép chỉ đẹp đúng lúc chụp ảnh rồi thôi.
Hai kiểu gọi là "vườn Nhật hiện đại"
Cần phân biệt rõ 2 kiểu này, vì chúng khác nhau về bản chất.
Kiểu thứ nhất là giữ đồ mà bỏ luật. Có đủ đèn đá, chậu đá, cầu sơn đỏ, cá koi, nhưng tất cả bày dàn hàng ngang trên 1 mặt sân phẳng, nhìn 1 cái là thấy hết. Đây là kiểu thường gặp nhất khi đi công trình, và cũng chính là thứ làm cho người ta chán cái gọi là "phong cách Nhật".
Kiểu thứ hai là bỏ đồ mà giữ luật. Có khi chỉ là 1 mảng sỏi, 1 khối bê tông, 1 mặt nước và vài cây. Không có món nào là Nhật cả. Nhưng đứng vào là thấy đúng chỗ đứng, nhìn ra là thấy có cái được che đi, và 10 năm sau nó đẹp hơn ngày mới làm xong.
Kiểu thứ hai mới là kế thừa. Kiểu thứ nhất chỉ là sưu tầm.
Hai công trình vừa xem qua ảnh ở trên là 2 ví dụ rõ nhất của kiểu thứ hai, dù cách làm khác hẳn nhau.
Tōfuku-ji — giữ luật, đổi hết vật liệu
Vườn hōjō (phương trượng) của chùa Tōfuku-ji ở Kyoto do Mirei Shigemori thiết kế năm 1939, thường được xem là công trình mở đầu cho vườn Nhật hiện đại. Bốn phía quanh chính điện đều có vườn riêng, mỗi phía một chủ đề khác nhau — điều mà vườn chùa truyền thống trước đó hiếm khi làm.
Nổi tiếng nhất là khu vườn phía bắc: đá vuông cắt cạnh thẳng và rêu xếp xen kẽ thành lưới ô bàn cờ, kiểu thức gọi là ichimatsu, thưa dần về một góc như đang tan ra vào nền cỏ. Không đèn đá, không Tsukubai, không cầu — vật liệu chỉ có đá cắt và rêu, tối giản hơn hẳn vườn Nhật cổ điển.
Nhưng luật cũ vẫn còn nguyên: khoảng trống được tính toán kỹ, và cảnh vườn giấu bớt rồi mới mở ra khi đi vòng quanh 4 phía chính điện. Nói cách khác, khu vườn ô cờ ở Tōfuku-ji đổi gần hết đồ vật, nhưng vẫn nằm nguyên trong kiểu thứ hai — bỏ đồ, giữ luật.
Awaji Yumebutai — vườn mọc trên vết sẹo
Awaji Yumebutai do kiến trúc sư Tadao Andō thiết kế, hoàn thành năm 2000 trên đảo Awaji, tỉnh Hyōgo. Khu đất xây dựng từng là một quả đồi bị đào xới nhiều năm để lấy đất lấp biển — phần lớn khối đất đó được chở đi làm nền cho sân bay quốc tế Kansai, xây trên một hòn đảo nhân tạo ngoài vịnh Osaka.
Công trình khánh thành khi đảo Awaji vẫn còn mang vết của trận động đất Great Hanshin-Awaji năm 1995 — chính hòn đảo này nằm gần tâm chấn. Andō dựng cả khu phức hợp, trong đó có vườn, như một cách phục hồi lại mảnh đất từng bị đào rỗng.
Trong khu phức hợp có Hyakudan-en, vườn Trăm Bậc: 100 ô vườn vuông nhỏ, mỗi ô rộng 5×5 mét, xếp thành bậc thang leo theo sườn đồi, nối giữa các chiếu nghỉ là những nhịp thang ngắn, mỗi nhịp 7 hoặc 14 bậc, cộng lại hơn 1.500 bậc.
Không viên đá cảnh nào, không rêu, không đèn đá. Nhưng cái đang diễn ra ở đó vẫn đúng bài của vườn bậc thang kiểu cũ: chia nhỏ đất dốc thành từng ô có kích thước rõ ràng, nước chảy tầng bậc từ cao xuống thấp, cảnh mở dần ra khi đi lên cao — chỉ đổi chất liệu, từ đá tự nhiên và cây sang bê tông đổ khuôn.
Vậy làm ở Việt Nam thì sao ?
Việt Nam không có khí hậu Kyoto, không có rêu mọc miễn phí, không có nghệ nhân cắt tỉa cha truyền con nối, và phần lớn công trình thì không có ai chăm vườn sau khi bàn giao.
Bê nguyên 1 khu vườn Nhật về đây thì 2 năm sau nó không còn là vườn Nhật nữa, mà là 1 khu vườn Nhật bị bỏ bê. Mà cái đó thì xấu hơn nhiều so với 1 khu vườn Việt được chăm tử tế.
Chuyện của Awaji Yumebutai thật ra gợi ý đúng hướng làm ở Việt Nam: không sao chép nguyên khối vật liệu và đồ vật, mà đọc lại luật — khoảng trống, sự giấu-mở, tính tới việc già đi — rồi diễn lại bằng vật liệu đang có sẵn ở đây: đá ong, gạch cũ, tre nứa, cây bản địa chịu được nắng gắt và mưa lớn quanh năm.
Chép mà không hiểu vì sao
Đi công trình nhiều thì thấy có mấy cảnh cứ lặp đi lặp lại, mà cảnh nào cũng buồn cười theo 1 kiểu riêng.
Cái chậu Tsukubai kê lên bệ cao ngang bụng cho dễ dùng, trong khi cả cái tên của nó nghĩa là cúi xuống. Thành ra món đồ còn nguyên mà lý do tồn tại của nó thì mất sạch.
Rồi cái đèn đá đặt giữa bãi cỏ trống, chẳng soi cho lối đi nào cả, vì vốn dĩ nó sinh ra là để soi 1 khúc đường. Rồi Tobi-ishi lát thành 1 đường thẳng tắp, đều tăm tắp, trong khi cả cái hay của Tobi-ishi nằm ở chỗ nó bắt người ta bước chậm và đổi hướng. Rồi cầu cong sơn đỏ bắc qua 1 vũng nước rộng đúng 1 mét.
Lỗi này phần lớn không phải do lười, mà do chép từ tấm ảnh chứ không chép từ lý do. Trong ảnh thì chỉ thấy món đồ, không thấy được vì sao người ta đặt nó ở đó.
Cho nên mỗi lần định đưa 1 món Nhật vào bản vẽ, nên tự hỏi đúng 1 câu: món này giải quyết chuyện gì ở đây ? Nếu không trả lời được thì tốt nhất là bỏ ra. Bỏ ra thì khu vườn trống 1 chỗ, còn để lại thì khu vườn có 1 món đồ vô duyên, mà cái sau khó chữa hơn nhiều.
Cũng đừng nâng vườn Nhật lên quá
Nói đi cũng phải nói lại, kẻo lại thành ra đang thờ vườn Nhật quá mức.
Vườn Nhật, xét cho cùng, cũng chỉ là 1 cách giải quyết vấn đề của không gian, y như mọi loại hình sân vườn khác. Có 1 mảnh đất, có 1 lối vào, có người sẽ ngồi ở đâu đó, có nắng có mưa có gió, và người thiết kế phải xử lý ngần ấy thứ. Vườn Pháp giải quyết theo kiểu của họ, vườn Trung Hoa kiểu khác, vườn Việt cũng có cách riêng của nó.
Cái làm cho vườn Nhật nhìn chỉn chu hơn không nằm ở chỗ triết lý của nó cao siêu hơn ai. Nó nằm ở vật liệu và ở con người: đá được chọn kỹ, tre được xử lý kỹ, thợ làm cẩn thận, và quan trọng nhất là có người chăm nó suốt hàng chục năm. Bỏ 3 thứ đó đi thì triết lý cũng chẳng cứu được khu vườn nào cả.
Hiểu vậy thì nhẹ đầu hơn nhiều. Không phải cúi đầu trước nó, cũng không cần phải chê nó. Chỉ là lấy những chỗ dùng được và bỏ những chỗ không hợp với khí hậu, đất đai ở đây.
Nên câu hỏi đúng không phải là "làm sao cho giống Nhật", mà là 3 câu này:
Ba câu đó không có chữ Nhật nào cả. Nhưng trả lời được cả 3 thì khu vườn sẽ mang đúng tinh thần đó, bất kể gọi tên nó là gì.
Nếu chỉ giữ lại đúng 1 câu, thì nên là câu khắc trên chiếc chậu đá ở Ryōan-ji:
吾 唯 知 足
Chỉ biết đủ.
Khu vườn không cần thêm món nào nữa đâu.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.