Miền Trung mỗi năm hứng chịu hàng chục cơn bão, cộng thêm áp thấp nhiệt đới và việc xả lũ ở các hồ thuỷ điện, nên chuyện nước dâng lên tận mái nhà không còn là chuyện hiếm. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, lũ về theo mùa, chậm hơn nhưng kéo dài hơn. Hai kiểu lũ khác nhau đẻ ra hai cách ứng phó khác nhau, và cả hai đều đã có mô hình nhà thực tế để tham chiếu, không phải chỉ nằm trên giấy.
Điểm chung của mọi mô hình nhà chống lũ hiệu quả: không cố thắng nước bằng cách xây cao hơn mãi, mà tìm cách để công trình sống chung được với mực nước lên xuống — nâng cốt, nổi lên, hoặc lánh tạm lên một tầng an toàn.
Nhà sàn nâng cốt — cách cũ vẫn còn dùng được
Nhà sàn là mô hình quen thuộc nhất ở vùng lũ Đồng bằng sông Cửu Long và một phần miền Trung: sàn nhà kê cao trên hệ cột, khoảng trống bên dưới để nước lũ chảy qua mà không ngập vào không gian sinh hoạt. Cao độ sàn tính theo mực nước lũ lịch sử của từng vùng, cộng thêm một khoảng dự phòng chứ không lấy đúng mức nước từng ghi nhận.
Cấu tạo tầng dưới sàn
Cột nhà sàn vùng lũ thường làm bằng bê tông cốt thép hoặc gỗ tốt đã xử lý chống mục, chân cột đặt trên móng đơn hoặc móng băng tuỳ nền đất. Khoảng trống dưới sàn không bỏ trống hoàn toàn mà tận dụng làm chỗ để xuồng, để nông cụ, hoặc làm chuồng trại tạm — mùa lũ dọn đi, mùa khô dọn về.
Cái khó của nhà sàn không phải ở việc kê cao, mà ở chỗ giữ thăng bằng giữa cao độ chống lũ và sự tiện dụng ngày thường. Sàn kê quá cao thì đi lại vất vả quanh năm để phòng vài ngày nước lớn; kê thấp thì mất tác dụng đúng lúc cần nhất. Bài toán này giải bằng khảo sát mực nước lũ nhiều năm của từng xã, không lấy chung một con số cho cả vùng.
Nhà nổi và nhà phao — để nước tự nâng nhà lên
Khác nhà sàn ở chỗ không chống lại nước mà để nước làm việc thay: khi lũ lên, cả căn nhà nổi lên theo, khi nước rút thì hạ trở lại nền cũ. Cách làm phổ biến nhất ở Việt Nam là dùng phao nổi bằng thùng phuy nhựa hoặc thùng phuy kim loại đã bịt kín, ghép thành bè đỡ bên dưới sàn nhà, kết hợp với hệ neo giữ để nhà không trôi đi theo dòng nước.
Nhà tre nổi trên phuy tái chế
Nhà chống lũ Blooming Bamboo Home do văn phòng H&P Architects thiết kế là ví dụ về hướng đi này bằng vật liệu địa phương: khung nhà làm từ tre, đặt trên hệ phao ghép từ các thùng phuy tái chế liên kết với nhau thành bè. Khi nước dâng, cả khối nhà nổi lên theo mặt nước; chi phí vật liệu thấp nhờ tận dụng tre sẵn có tại chỗ.
Hệ neo là phần hay bị xem nhẹ nhất trong nhà nổi, nhưng lại là phần quyết định nhà có ở lại đúng chỗ hay trôi lạc sau lũ. Dây neo hoặc cọc dẫn hướng đặt thẳng đứng cạnh nhà, cho phép nhà trượt lên xuống theo cọc khi nước lên xuống nhưng không cho trôi ngang. Thiếu hệ dẫn hướng này, nhà nổi chỉ là một chiếc bè trôi tự do, mất kiểm soát ngay khi dòng chảy mạnh.
Ở quy mô lớn hơn, công trình Amphibious House tại Marlow, Anh, do văn phòng Baca Architects thiết kế cho thấy nguyên lý tương tự có thể áp dụng cho nhà kiên cố: móng cố định dưới đất, nhưng toàn bộ khối nhà có thể nâng lên đến 2,7 m khi lũ về nhờ kết cấu nổi kết hợp dịch vụ kỹ thuật linh hoạt (điện, nước đi theo đường ống mềm). Đây là công trình đầu tiên loại này được cấp phép xây dựng chính thức tại Anh.
Gác lửng tránh lũ — giải pháp rẻ nhất cho nhà đã xây sẵn
Không phải nhà nào cũng xây lại được. Với nhà cấp bốn đã có sẵn ở vùng lũ, giải pháp thực tế hơn là bổ sung một tầng lửng chịu lực đủ để trú tạm vài ngày: kê cao hơn mức lũ lịch sử, có lối lên độc lập, đủ chỗ cho vật dụng thiết yếu và người trong nhà.
Hướng đi từ cuộc thi 2010-2011
Trong Cuộc thi Kiến trúc nhà ở nông thôn vùng bão lũ, ngập lụt do Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức giai đoạn 2010-2011, phần lớn phương án đạt giải cao đều chọn hướng bổ sung không gian lánh nạn ngay trong khuôn nhà hiện có thay vì đập đi xây mới hoàn toàn — vì đây là cách khả thi nhất với chi phí của một hộ nông thôn miền Trung.
Gác lửng tránh lũ cần tính riêng phần chịu lực, không phải cơi nới tuỳ tiện trên trần nhà cấp bốn vốn không thiết kế để chịu thêm tải trọng người và đồ đạc. Sai lầm hay gặp nhất ở đây là làm gác lửng bằng khung gỗ tạm, không tính toán tải trọng, đến lúc cả nhà trú lên đó thì kết cấu không chịu nổi.
Vật liệu nhẹ — điều kiện bắt buộc của mọi mô hình nổi
Nhà muốn nổi được thì trọng lượng phải nhẹ hơn lực đẩy của nước, nên vật liệu là yếu tố quyết định chứ không chỉ là lựa chọn thẩm mỹ. Công trình FLOAT House tại New Orleans, do văn phòng Morphosis Architects thiết kế theo đặt hàng của quỹ Make It Right, dùng khung đúc sẵn bằng bọt polystyrene kết hợp lớp bao che kính cường lực và bê tông sợi gia cố — đủ nhẹ để hoạt động như một chiếc bè khi nước dâng, đồng thời đạt chứng chỉ LEED Platinum nhờ giảm tác động môi trường.
Vật liệu quen dùng ở vùng lũ Việt Nam
Ở Việt Nam, vật liệu nhẹ phổ biến hơn cho vùng lũ là tre, gỗ đã xử lý, tấm lợp kim loại nhẹ, và khung thép mạ kẽm thay cho khung bê tông đặc. Vách bao che ưu tiên vật liệu tháo lắp nhanh, vì nhà vùng lũ thường phải dọn đồ và gia cố vách trước mỗi mùa mưa bão chứ không để nguyên trạng quanh năm.
Một điều thú vị nằm ở chỗ vật liệu nhẹ và giá rẻ không đi ngược nhau trong các mô hình này: tre, thùng phuy tái chế, tấm lợp kim loại đều là vật liệu địa phương rẻ tiền, nhưng lại đúng là thứ vật liệu kỹ thuật cao cần để nổi được. Nhà chống lũ hiệu quả nhất không phải nhà đắt tiền nhất, mà là nhà chọn đúng vật liệu cho đúng cơ chế chống nước.
Những mô hình khác trên thế giới
Ngoài các dạng đã nêu, còn vài hướng đáng nhắc để thấy phổ vật liệu và kỹ thuật rộng đến đâu.
| Mô hình | Nơi làm / Thiết kế | Cách chống lũ |
|---|---|---|
| Nhà nổi Maasbommel | Waterstudio + Dura Vermeer, Hà Lan | Nổi trên khung định vị, điện nước dẫn bằng ống mềm |
| Container nổi cứu trợ | Green Container International Aid, Pakistan | Container cũ ghép gỗ pallet và săm xe làm phao, dùng cho cứu trợ khẩn cấp |
| Nhà chân nâng thuỷ lực | Between Arts and Technology Studio | Hệ thuỷ lực nâng nhà cao 800 mm so với nền, di chuyển được bằng điều khiển từ xa |
Ba mô hình này không phổ biến ở Việt Nam vì suất đầu tư cao hoặc phụ thuộc thiết bị cơ khí phức tạp, nhưng cho thấy phổ giải pháp: từ nổi thụ động bằng phao rẻ tiền đến nâng chủ động bằng máy.
Các phương án của Việt Nam đã đi đến đâu
Cuộc thi Kiến trúc nhà ở nông thôn vùng bão lũ, ngập lụt do Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức năm 2010-2011 là đợt tập hợp bài bản nhất các phương án nhà chống lũ hướng về miền Trung. Ba tác phẩm đạt giải A gồm Sống cùng Lũ Lụt — nhà chống lũ lụt đa năng tại Hương Khê, Vũ Quang, Hà Tĩnh của nhóm tác giả PGS.TS.KTS Phạm Hồng Cường, Bùi Thị Nhân, Trần Mai Phương, Hà Việt Cường, Đỗ Xuân Sơn; Nhà ở nông thôn vùng bão lũ — nhà lội khu vực miền Trung và Tây Nam Bộ của nhóm Ngô Xuân Thanh, Trịnh Tuấn Hiệp, Phạm Văn Du; và Thiết kế nhà chống bão lũ khu vực miền Trung của tác giả Phạm Hữu Thuỷ.
Từ giải thưởng đến công trình thật
Một trong các phương án đạt giải của cuộc thi đã được đưa vào xây dựng thực tế tại Hà Tĩnh — bằng chứng cho thấy các mô hình này không chỉ dừng ở bản vẽ dự thi. Tuy vậy, số lượng công trình được xây dựng thực tế vẫn còn quá ít so với số phương án đạt giải.
Các tác phẩm đạt giải B cũng đáng nhắc vì phủ nhiều vùng lũ khác nhau: Nhà ở nông thôn vùng bão lũ vùng Bắc Trung Bộ của nhóm Đặng Ngọc Anh, Đào Thanh Hải, Nguyễn Hà Thắng; Làng ven sông tại huyện Tuyên Hoá, tỉnh Quảng Bình của nhóm TS.KTS Vương Hải Long, Tạ Đức Thanh, Lê Trọng Quang, Nguyễn Khắc Phước, Nguyễn Quang Lợi; và Nhà ở tỉnh Bến Tre — Tây Nam Bộ của nhóm KTS Bùi Thanh Việt Hùng, Nguyễn Anh Tuấn, Vương Tiến Luyến, Đỗ Thị Thái Hà.
Chọn mô hình nào cho đúng vùng
Không có một mô hình đúng cho mọi nơi. Vùng lũ lên nhanh, rút nhanh và có dòng chảy mạnh như một số huyện miền núi Hà Tĩnh, Quảng Bình phù hợp với nhà sàn nâng cốt hoặc gác lửng tránh lũ hơn là nhà nổi, vì dòng chảy xiết dễ kéo đứt hệ neo của nhà nổi. Ngược lại, vùng lũ lên chậm và ở lâu như Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên lại hợp với nhà nổi hoặc nhà phao hơn, vì mực nước ổn định đủ thời gian để nhà nổi hoạt động đúng cơ chế thiết kế.
Chi phí xây dựng cũng là yếu tố quyết định ở nông thôn: cùng nguyên lý nổi, một căn làm bằng tre và thùng phuy tái chế có giá thấp hơn nhiều lần so với một căn làm bằng khung thép và kính cường lực kiểu Amphibious House. Với hộ nông thôn miền Trung, hướng đi khả thi hơn vẫn là gác lửng bổ sung trên nhà cũ hoặc nhà sàn vật liệu địa phương, chứ không phải nhà nổi công nghệ cao.
Vấn đề lũ lụt ở Việt Nam chưa có dấu hiệu giảm bớt qua từng năm, và các mô hình nhà chống lũ vẫn đang chờ nhiều công trình thực tế hơn để đi cùng số lượng phương án đạt giải trên giấy.
Vài điểm cần kiểm trước khi chọn mô hình
Ba việc cần làm trước khi xây
Trước khi chốt một mô hình cho một hộ dân cụ thể, ba việc cần làm đủ: xin số liệu đỉnh lũ lịch sử của xã từ cơ quan thuỷ lợi địa phương thay vì ước lượng bằng mắt; kiểm tra hướng dòng chảy quanh nền nhà để đặt hệ neo hoặc cọc dẫn hướng đúng phía chịu lực; và tính tải trọng riêng cho phần chịu lực nếu chọn gác lửng bổ sung trên nhà cũ, không cơi nới bằng vật liệu tạm.
Bỏ qua bước khảo sát đỉnh lũ là sai lầm hay gặp nhất trong các công trình tự phát ở nông thôn: nhà kê cao theo trí nhớ của một mùa lũ gần nhất, đến khi gặp một đợt lũ lớn hơn thì toàn bộ cao độ dự phòng đã tính không còn đủ.
Ảnh bìa: Dmitry A. Mottl / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0. Dữ kiện các công trình quốc tế (Amphibious House, FLOAT House, Blooming Bamboo Home, nhà nổi Maasbommel, container nổi Pakistan, nhà chân thuỷ lực) và danh sách giải thưởng Cuộc thi Kiến trúc nhà ở nông thôn vùng bão lũ, ngập lụt 2010-2011 theo Hội Kiến trúc sư Việt Nam. Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.