NHẬT hay KHÔNG NHẬT — Tưởng của Nhật mà không phải! | Hiểu vườn Nhật · Phần 17

Nhiều món ta gọi là "đồ Nhật" thật ra đến từ nơi khác

Bài trước nói về ngộ nhận ở tầng quan niệm. Bài này cụ thể hơn: những món đồ hay bị gán nhầm quốc tịch. Không phải để bắt bẻ ai, mà vì đặt nhầm một món có gốc khác vào giữa bố cục Nhật là thứ khiến khu vườn nhìn lộn xộn mà chủ nhà không hiểu vì sao.

Bonsai — gốc Trung Hoa

Nghệ thuật trồng cây thu nhỏ trong chậu có trước ở Trung Quốc, gọi là penjing (bồn cảnh), rồi truyền sang Nhật khoảng thế kỷ 12 đến 14 và được người Nhật phát triển thành bonsai theo hướng riêng.

Khác nhau ở chỗ: penjing thường dựng cả một cảnh — cây, đá, nước, có khi cả tượng người — và chuộng dáng uốn khúc, kỳ dị. Bonsai Nhật thì thu về một cây, một dáng, tiết chế hơn, sạch hơn, và tránh chi tiết kể chuyện.

Vậy nên bonsai không sai khi đặt trong vườn Nhật. Nhưng một chậu penjing đủ cả núi non cầu cống thì lạc hẳn.

Penjing Trung Hoa — dựng cả một cảnh, khác với bonsai Nhật thu về một cây · Bonsai ở Kyoto: một cây, một dáng, tiết chế chi tiết
Ảnh: Cephas (CC BY-SA 3.0) · Fritzmann2002 (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Hòn non bộ — không phải của Nhật

Hòn non bộ là truyền thống của ta và của Trung Hoa: đắp một ngọn núi thu nhỏ có hang, có thác, có tượng ông câu cá, đặt trong bể nước.

Vườn Nhật cũng thu nhỏ phong cảnh núi nước, nhưng theo lối ngược lại: gợi ra chứ không tả lại. Một hòn đá dựng đứng đóng vai ngọn núi, không cần đục hang, không cần tượng người. Đặt một hòn non bộ đầy đủ chi tiết vào giữa vườn Nhật là hai ngôn ngữ khác nhau đứng cạnh nhau.

Đá cảnh nhiều lỗ dựng đứng — Trung Hoa

Loại đá vôi rỗ lỗ chỗ, hình thù kỳ quái, dựng đứng lên như tác phẩm điêu khắc là đặc trưng vườn Trung Hoa, nổi tiếng nhất là đá vớt từ Thái Hồ. Người Trung Hoa chuộng đá kỳ.

Người Nhật chuộng ngược lại: đá bình thường nhưng có thế, dáng chắc, ít lỗ, và quan trọng là nhìn như nó vốn nằm sẵn ở đó. Một hòn đá càng gây chú ý vì hình thù lạ thì càng xa tinh thần vườn Nhật.

Vườn Trung Hoa ở Tô Châu: đá nhiều lỗ dựng đứng, chuộng dáng kỳ dị
Ảnh: Another Believer (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Cổng torii — của Nhật, nhưng không phải của vườn

Cổng gỗ sơn đỏ hình chữ π là torii, cổng của đền Thần đạo. Nó đánh dấu ranh giới bước vào khu vực thiêng.

Dựng một cái torii trong sân vườn nhà là chuyện khác hẳn về ý nghĩa: giống như dựng cổng tam quan chùa trước cửa nhà mình. Nó là công trình tôn giáo chứ không phải chi tiết trang trí, và người Nhật không làm vậy.

Cây cầu sơn đỏ

Cầu cong sơn đỏ là có thật trong vườn Nhật, nhất là các khu vườn gắn với đền. Nhưng nó thuộc mức trang trọng cao nhất, dùng ở nơi có tính lễ nghi.

Phần lớn cầu trong vườn Nhật là cầu gỗ mộc không sơn, cầu đá phiến phẳng đặt sát mặt nước, hoặc cầu ván lệch hai nhịp đi chữ chi. Loại sau cùng còn có tác dụng bắt người đi phải đổi hướng nhìn giữa chừng.

Nói cách khác, cầu đỏ không sai, nhưng nó là ngoại lệ chứ không phải mặc định — mà ở ta thì gần như thành mặc định.

Mấy món lẫn lộn khác

• Đèn lồng giấy đỏ treo thành dãy là Trung Hoa. Đèn giấy Nhật thường trắng ngà hoặc vàng nhạt, chữ đen, treo lẻ.
• Tượng ông Di Lặc bụng to là Trung Hoa. Tượng Nhật hay gặp trong vườn là Jizō — tượng đá nhỏ, dáng nhà sư, hiền và giản dị.
• Tháp đá nhiều tầng có ở cả Trung, Hàn, Nhật. Bản Nhật thường thấp, mộc, không chạm khắc rườm rà.
• Cá koi thì đúng là Nhật, dù tổ tiên nó là cá chép từ lục địa. Việc chọn giống ra các dòng màu diễn ra ở vùng Niigata.
• Bộ khay cát mini để bàn có cào tí hon là sản phẩm thương mại phương Tây từ thập niên 1990, không phải đồ truyền thống Nhật.

Kiến trúc vườn Hàn Quốc — dễ bị gộp chung vào nhóm đồ Nhật
Ảnh: Carla Antonini (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Vậy có được trộn không

Được, và nhiều khi nên. Nhưng phải trộn có ý thức chứ không phải trộn vì tưởng chúng cùng một họ.

Cách làm an toàn là chọn một ngôn ngữ chính cho một khu vực, rồi nếu muốn đưa món khác vào thì đặt nó ở một khu tách biệt, có ranh giới rõ — một khúc quanh, một bức tường, một thay đổi mặt lát. Vườn Nhật vốn đã có sẵn cách làm việc này: chuyển dần mức trang trọng khi đi từ ngoài vào trong.

Thứ nên tránh là bày tất cả trên cùng một mặt sân, cùng một tầm mắt. Lúc đó không phải là giao thoa, mà là một tủ trưng bày.

Câu tự kiểm khi định mua một món về đặt vào vườn: món này đến từ đâu, và nó sinh ra để làm việc gì? Trả lời được hai vế thì đặt ở đâu cũng sẽ đúng.