Nhiều món ta gọi là "đồ Nhật" thật ra đến từ nơi khác
Đặt nhầm một món có gốc khác vào giữa bố cục Nhật là thứ khiến khu vườn nhìn lộn xộn mà chủ nhà không hiểu vì sao. Bảy món dưới đây là những nhầm lẫn hay gặp nhất, mỗi món kèm gốc gác, đường nó sang Nhật (nếu có), cách người Nhật biến nó thành của riêng, và chỗ nào giới nghiên cứu vẫn còn tranh cãi thì nói thẳng là chưa rõ.
Bonsai — gốc Trung Hoa
Nghệ thuật trồng cây thu nhỏ trong chậu có trước ở Trung Quốc, gọi là penjing (盆景, bồn cảnh — "cảnh trong chậu"). Hình ảnh xưa nhất còn lưu lại là bức bích hoạ năm 706 trong mộ Thái tử Chương Hoài (Zhang Huai) ở khu lăng Càn Lăng thời Đường, vẽ hai người hầu bưng một chậu cây non bộ — theo tư liệu được các bảo tàng bonsai dẫn lại. Một số tài liệu còn đẩy gốc penjing xa hơn nữa, về thời Hán (206 TCN – 220 SCN), nhưng bằng chứng hình ảnh chắc chắn nhất vẫn là bức bích hoạ đời Đường kể trên.
Penjing truyền sang Nhật khoảng thế kỷ 12, và tới thế kỷ 13 thì đã có mặt rõ trong đời sống quý tộc Nhật — nhiều nguồn ghi nhận vậy, nhưng mốc năm cụ thể trong quá trình đó không rõ. Người Nhật gọi lại là bonsai (盆栽 — "trồng trong chậu") và phát triển theo hướng riêng.
Khác nhau ở chỗ: penjing thường dựng cả một cảnh — cây, đá, nước, có khi cả tượng người, mô hình nhà — và chuộng dáng uốn khúc, kỳ dị, giàu tính kể chuyện. Bonsai Nhật thì thu về một cây, một dáng, tiết chế hơn, sạch hơn, và tránh chi tiết trang trí phụ.
Vậy nên bonsai không sai khi đặt trong vườn Nhật. Nhưng một chậu penjing đủ cả núi non cầu cống thì lạc hẳn — đó là hai lối tư duy khác nhau về việc thu nhỏ thiên nhiên, không phải hai biến thể của cùng một thứ.
Hòn non bộ — không phải của Nhật
Hòn non bộ — đắp một ngọn núi thu nhỏ có hang, có thác, có tượng ông câu cá, đặt trong bể nước — là truyền thống lâu đời ở Việt Nam, gần với cách chơi "giả sơn" (núi giả) trong sân vườn Trung Hoa. Mốc ra đời chính xác của tục chơi hòn non bộ ở Việt Nam không rõ, chỉ biết nó gắn liền với thú chơi cây cảnh, hoa lan, tiểu cảnh sân vườn kiểu Á Đông nói chung.
Nhật cũng có một nhánh chơi đá riêng gọi là suiseki — chọn một viên đá tự nhiên, đặt trên đế gỗ hoặc khay cát, ngắm dáng đá gợi hình núi, thác, đảo. Khác hòn non bộ ở chỗ suiseki không đắp, không khoét, không thêm tượng — chỉ chọn và trưng bày nguyên trạng viên đá tự nhiên.
Còn trong bố cục vườn Nhật ngoài trời, việc thu nhỏ phong cảnh núi nước theo lối ngược hẳn cách làm hòn non bộ: gợi ra chứ không tả lại. Một hòn đá dựng đứng đóng vai ngọn núi, không cần đục hang, không cần tượng người. Đặt một hòn non bộ đầy đủ chi tiết vào giữa vườn Nhật là hai ngôn ngữ tạo hình khác nhau đứng cạnh nhau.
Đá cảnh nhiều lỗ dựng đứng — Trung Hoa
Loại đá vôi rỗ lỗ chỗ, hình thù kỳ quái, dựng đứng lên như tác phẩm điêu khắc — gọi là gongshi (供石, đá cúng/đá thưởng ngoạn) — là đặc trưng vườn Trung Hoa, nổi tiếng nhất là đá vớt từ Thái Hồ (Taihu). Theo các ghi chép được giới nghiên cứu gongshi dẫn lại, năm 826 nhà thơ Bạch Cư Dị (Bai Juyi) trong thời gian trị nhậm Tô Châu đã du ngoạn Thái Hồ; sau đó tể tướng Ngưu Tăng Nhụ (Niu Sengru) mê sưu tầm đến mức có trong tay hơn 1.000 viên đá. Người Trung Hoa đúc kết bốn tiêu chuẩn của đá đẹp từ thời Đường: sấu (gầy), thấu (thông suốt), lậu (nhiều lỗ), trứu (nhăn vân) — bốn chữ này chính là lý do đá Thái Hồ luôn rỗ và kỳ dị.
Người Nhật chuộng ngược lại: đá bình thường nhưng có thế, dáng chắc, ít lỗ, và quan trọng là nhìn như nó vốn nằm sẵn ở đó chứ không phải vừa được bày ra để khoe. Nguyên tắc xếp đá vườn Nhật (ishigumi) đặt trọng tâm ở việc chọn đúng vị trí và hướng của từng viên trong một nhóm, không ở việc tìm viên đá có hình thù lạ nhất. Một hòn đá càng gây chú ý vì hình thù kỳ dị thì càng xa tinh thần vườn Nhật.
Cổng torii — của Nhật, nhưng gốc gác chưa ai chắc chắn
Cổng gỗ sơn đỏ hình chữ π là torii, cổng của đền Thần đạo, đánh dấu ranh giới bước vào khu vực thiêng. Đây là công trình của Nhật, không phải nhập từ nơi khác — nhưng nguồn gốc hình thức của nó thì giới nghiên cứu chưa thống nhất, nên không rõ mốc chính xác. Một giả thuyết cho rằng tên gọi bắt nguồn từ "tori-iru" (chỗ chim đậu), gắn với tục dựng sào cho chim đậu để trừ tà ở nhiều nước châu Á. Một giả thuyết khác nói torii có thể chịu ảnh hưởng hình thức từ cổng pailou (bài lâu) của Trung Hoa, hoặc từ cổng torana trước các công trình Phật giáo Ấn Độ. Màu đỏ son (vermilion) được tin là để trừ tà và xua tai hoạ.
Dựng một cái torii trong sân vườn nhà là chuyện khác hẳn về ý nghĩa: giống như dựng cổng tam quan chùa trước cửa nhà ở. Nó là công trình tôn giáo đánh dấu ranh giới thiêng, không phải chi tiết trang trí, và người Nhật không đặt torii trong vườn tư gia.
Cây cầu sơn đỏ
Cầu cong sơn đỏ là có thật trong vườn Nhật, nhưng bản thân kiểu cầu cong lợp sơn này lại là thứ du nhập: cầu gỗ cong dáng cầu vồng, đặt trên trụ đóng xuống ao, theo mô tả trong các tài liệu về lịch sử cầu vườn Nhật, được rập khuôn từ mẫu Trung Hoa và Triều Tiên, theo sau con đường Phật giáo vào Nhật giữa thế kỷ 6. Tới thời Heian (794–1185), khi gu chuộng kiến trúc "ngoại lai" lên cao, cầu sơn cùng tháp và đình kiểu Trung Hoa trở thành mô-típ chuẩn trong vườn của giới quý tộc. Dạng cầu cong gần tròn, soi bóng xuống nước thành một vòng tròn đầy như mặt trăng, được gọi riêng là taikobashi (cầu trống) hay tsukibashi (cầu trăng).
Phần lớn cầu trong vườn Nhật đời sau, nhất là vườn thưởng trà và vườn dạo bộ, là cầu gỗ mộc không sơn, cầu đá phiến phẳng đặt sát mặt nước, hoặc cầu ván lệch nhiều nhịp đi chữ chi (yatsuhashi). Loại sau cùng còn có tác dụng bắt người đi phải đổi hướng nhìn giữa chừng.
Nói cách khác, cầu đỏ không sai, nhưng nó thuộc lớp trang trọng cao nhất, mang gốc gác vay mượn rõ và dùng ở nơi có tính lễ nghi — là ngoại lệ chứ không phải mặc định. Ở Việt Nam thì cầu đỏ gần như thành hình ảnh mặc định mỗi khi nhắc tới "vườn Nhật".
Đèn đá và đèn giấy — hai thứ, hai gốc
Đèn đá (tōrō) trong vườn Nhật cũng là đồ du nhập: theo các nghiên cứu về đèn đá Đông Á, kiểu đèn đá gắn với Phật giáo bắt nguồn từ Trung Hoa — đèn đá cổ nhất còn lại có niên đại khoảng thế kỷ 7–9 thời Đường — rồi theo Phật giáo qua ngả Triều Tiên vào Nhật khoảng thế kỷ 6. Ban đầu tōrō chỉ đặt trong khuôn viên chùa, thắp làm vật cúng dường trước tượng Phật; đèn đá cổ nhất còn lại ở Nhật là ở chùa Taima-ji, tỉnh Nara, thuộc thời Asuka. Việc dùng đèn đá cả ở đền Thần đạo và trong vườn tư gia chỉ nở rộ về sau, vào thời Heian. Ngày nay đèn đá lại hiếm ở chính Trung Hoa, còn Nhật thì giữ và biến nó thành vật chuẩn của mọi khu vườn.
Đèn lồng giấy đỏ treo thành dãy, chữ vàng, là hình ảnh gắn với phố Hoa và các dịp lễ Trung Hoa. Đèn giấy trong bối cảnh Nhật (chōchin) thường trắng ngà hoặc vàng nhạt, chữ đen, và trong vườn thì gần như không dùng — đèn của vườn Nhật là đèn đá hoặc đèn đồng, không phải đèn giấy.
Chuông gió, tượng may mắn — nơi lẫn nhau nhiều nhất
Chuông gió furin: theo các tư liệu về lịch sử furin, gốc của nó là loại chuông đồng nhỏ treo trong bụi tre ở Trung Hoa thời Đường (618–907), dùng để đoán lành dữ theo tiếng gió, gọi là senfutaku. Chuông theo Phật giáo vào Nhật, tới thời Heian thì thành fūtaku, treo ở chùa và dinh thự quý tộc để trừ tà chứ không còn dùng để bói. Dáng chuông thuỷ tinh quen thuộc bây giờ mới hình thành ở thời Edo (1603–1868), sau khi kỹ thuật thổi thuỷ tinh từ Hà Lan theo đường Nagasaki vào Nhật.
Tượng ông bụng to cười, tay cầm quạt hoặc bị vải — hay bị gọi chung là "tượng Di Lặc" — có gốc là nhà sư Bố Đại (Budai, 布袋) sống ở Trung Hoa thời Hậu Lương, đầu thế kỷ 10, được dân gian tin là hoá thân của Bồ Tát Di Lặc. Hình tượng này theo Thiền tông lan sang Việt Nam, Triều Tiên và Nhật; ở Nhật ông được gọi là Hotei, xếp vào nhóm Thất Phúc Thần (bảy vị thần may mắn). Tượng Hotei có mặt trong văn hoá Nhật thật, nhưng gốc nhân vật vẫn là một nhà sư Trung Hoa.
Tượng tanuki (chồn lửng Nhật, bụng to, đội nón lá, tay cầm bầu rượu) thì ngược lại — đây mới đúng là đồ thuần Nhật, không phải hàng vay mượn bị gán nhầm. Theo tư liệu về gốm Shigaraki, tượng tanuki bắt đầu được các lò gốm vùng Shigaraki nặn ra từ khoảng năm 1900, và dáng chuẩn phổ biến ngày nay là do nghệ nhân Fujiwara Tetsuzō định hình từ năm 1936. Tượng trở nên nổi tiếng khắp nước Nhật sau khi dân làng Shigaraki xếp hàng loạt tượng tanuki cầm cờ đón Nhật hoàng Showa ghé thăm năm 1951. Vì mới và có gốc rõ ràng nên tanuki không thuộc diện "dễ nhầm" — nhầm lẫn thường xảy ra khi người mua lẫn nó với tượng Hotei hoặc tượng thần tài Trung Hoa vì đều bụng to và tươi cười.
Tượng Jizō — tượng đá nhỏ, dáng nhà sư, đầu trọc, tay cầm gậy tích trượng — mới đúng là tượng hay gặp nhất trong vườn Nhật thật. Gốc xa của Jizō là Bồ Tát Địa Tạng (Kṣitigarbha) từ Ấn Độ, qua Trung Hoa thành Địa Tạng (Dizang), rồi vào Nhật: kinh điển về vị Bồ Tát này được ghi nhận có mặt ở Nhật từ thời Nara (710–749), nhưng tín ngưỡng thờ Jizō chỉ thực sự lan rộng vào cuối thời Heian, gắn với nỗi sợ địa ngục khi Tịnh Độ tông phát triển. Jizō được xem là vị bảo hộ trẻ em và người lữ hành, nên tượng nhỏ của ngài đứng dọc đường làng, ở các ngã ba, trong vườn — khác hẳn vị trí trang trọng của tượng Phật lớn trong chùa.
Ngoài ra, bộ khay cát mini để bàn có cào tí hon — loại hay bán làm quà lưu niệm văn phòng — là sản phẩm thương mại phương Tây ra đời khoảng thập niên 1990, mô phỏng lại hình ảnh vườn khô karesansui chứ không phải đồ truyền thống Nhật.
Vậy có được trộn không
Được, và nhiều khi nên — bản thân người Nhật cũng từng trộn, như cầu sơn đỏ hay đèn đá đã kể ở trên đều là đồ vay mượn được giữ lại và tiết chế qua nhiều thế kỷ. Nhưng phải trộn có ý thức chứ không phải trộn vì tưởng chúng cùng một họ.
Cách làm an toàn là chọn một ngôn ngữ chính cho một khu vực, rồi nếu muốn đưa món khác vào thì đặt nó ở một khu tách biệt, có ranh giới rõ — một khúc quanh, một bức tường, một thay đổi mặt lát. Vườn Nhật vốn đã có sẵn cách làm việc này: chuyển dần mức trang trọng khi đi từ ngoài vào trong, từ khu tiếp khách trang trọng tới góc trà đạo giản dị.
Thứ nên tránh là bày tất cả trên cùng một mặt sân, cùng một tầm mắt — hòn non bộ cạnh đèn đá cạnh tượng Di Lặc cạnh torii thu nhỏ. Lúc đó không phải là giao thoa, mà là một tủ trưng bày các nền văn hoá khác nhau xếp cạnh nhau không theo trật tự nào.
Câu tự kiểm khi định mua một món về đặt vào vườn: món này đến từ đâu, và nó sinh ra để làm việc gì? Trả lời được hai vế thì đặt ở đâu cũng sẽ đúng chỗ.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.