NGỘ NHẬN — Cứ có đèn đá là vườn Nhật sao? | Hiểu vườn Nhật · Phần 14

Ngộ nhận không nằm ở món đồ, nó nằm ở cái ta tưởng mình đã hiểu

Bài này gom lại những chỗ hiểu lệch mà tôi gặp nhiều nhất, ở cả chủ nhà lẫn người làm nghề. Không phải chuyện đặt sai cái đèn hay chọn sai hòn đá — mấy cái đó sửa được. Đây là những chỗ lệch ở tầng quan niệm, mà hễ lệch thì mọi quyết định phía sau đều lệch theo.

Hình ảnh du lịch quen thuộc — nhưng không nói được gì về bố cục khu vườn
Ảnh: H.Hmoderato (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Ngộ nhận thứ nhất: vườn Nhật thì phải tối giản

Đây là cái sai phổ biến nhất, và nó đến từ chỗ ta chỉ nhìn thấy một loại vườn Nhật: vườn khô của chùa Thiền.

Nhưng vườn dạo chơi thời Edo — Kenroku-en, Koishikawa Kōrakuen, biệt thự Katsura — thì rậm rạp, nhiều tầng lớp, có hồ lớn, có đồi, có cầu, có nhà trà, và đi cả buổi không hết. Vườn cung đình thời Heian còn nhiều hoa và nhiều màu hơn nữa.

Tối giản là một nhánh, không phải bản chất. Lấy Ryōan-ji làm chuẩn cho mọi khu vườn Nhật cũng như lấy nhà sư làm chuẩn cho mọi người Nhật.

Ngộ nhận thứ hai: vườn Nhật không có hoa

Người Nhật có cả một nếp văn hoá đi ngắm hoa. Anh đào mùa xuân, đỗ quyên cuối xuân, tử đằng buông giàn, diên vĩ ven nước đầu hè, phong đỏ mùa thu, mai vàng và trà hoa mùa đông.

Cái khác không phải là có hoa hay không, mà là hoa được dùng như một sự kiện theo mùa, không phải như màu sắc thường trực. Một cây anh đào nở rực hai tuần rồi hết, mười một tháng còn lại nó là một cái dáng cây. Ta thì quen trồng sao cho lúc nào cũng có hoa, và đó mới là chỗ khác nhau thật.

Ngộ nhận thứ ba: wabi-sabi nghĩa là cũ kỹ, xuề xoà

Chỗ này bị lạm dụng tới mức hễ thấy vật gì mộc mộc sờn sờn là người ta gán ngay hai chữ đó.

Nhưng cái cũ trong vườn Nhật là cái cũ được chăm rất kỹ. Tấm gỗ bạc màu vì phơi mưa nắng nhiều năm chứ không phải vì mục. Tảng đá phủ rêu vì được giữ ẩm và không ai giẫm lên. Chùa Vàng Kinkaku-ji thì dát vàng lộng lẫy, chẳng có gì là sờn cũ cả.

Lấy wabi-sabi ra để biện minh cho thi công ẩu là hiểu ngược. Nó đòi hỏi công chăm nhiều hơn chứ không phải ít hơn.

Ngộ nhận thứ tư: vườn Nhật rẻ vì ít cây

Vườn Nhật đúng là dùng ít loài. Nhưng tiền không nằm ở số cây.

Nó nằm ở đá — mua theo tấn, và còn phải chôn đi một phần ba. Ở công — một cây thông tạo dáng cần cắt tay mỗi năm, một mảng cắt khối cần hàng chục năm mới ra dáng. Ở vật liệu chọn lọc — tre phải xử lý, đá lát phải ghép khít. Và lớn nhất là ở chi phí duy trì suốt vòng đời, thứ không nằm trong dự toán thi công.

Một khu vườn Nhật làm đúng thường đắt hơn một khu vườn thông thường cùng diện tích, và khoảng cách ấy càng lớn theo thời gian.

Ngộ nhận thứ năm: cứ đủ bộ đèn đá, chậu nước, cầu đỏ là ra Nhật

Đây là ngộ nhận đắt tiền nhất, vì nó khiến người ta mua đúng đủ món rồi bày ra một mặt sân phẳng, nhìn một cái thấy hết.

Thứ làm nên khu vườn không phải bộ sưu tập đồ vật, mà là mấy chuyện vô hình: có một điểm ngồi được xác định trước, có thứ được che đi rồi mới mở ra, có khoảng trống được thiết kế hẳn hoi, và có tính trước chuyện nó sẽ già đi.

Đủ bốn thứ đó mà không có món đồ Nhật nào thì vẫn ra vườn Nhật. Đủ bộ đồ mà thiếu bốn thứ đó thì chỉ là một cửa hàng đá bày ngoài trời.

Cầu cong sơn đỏ — có thật nhưng thuộc mức trang trọng cao nhất, không phải mặc định · Cổng torii dựng trong công viên: vốn là cổng đền Thần đạo, không phải đồ trang trí vườn
Ảnh: Clement Lupu (CC BY-SA 4.0) · bluesbby from Mountain View, USA (CC BY 2.0) / Wikimedia Commons

Ngộ nhận thứ sáu: vườn Nhật là thứ cổ xưa, bất biến

Trong thực tế nó thay đổi liên tục. Vườn hồ đảo thời Heian, vườn khô thời Muromachi, vườn trà thời Momoyama, vườn dạo chơi thời Edo, rồi vườn hiện đại từ Tōfuku-ji năm 1934 trở đi — mỗi thời một câu hỏi khác nhau.

Chính các khu vườn nổi tiếng cũng được sửa, được trồng lại, được cải tạo nhiều lần. Coi vườn Nhật như một khuôn mẫu đông cứng là chỗ khiến ta chỉ dám chép chứ không dám dùng.

Ngộ nhận thứ bảy: vườn thiền là nơi để ngồi thiền

Tên gọi "vườn thiền" phần lớn do phương Tây đặt về sau. Các khu vườn khô ở chùa Thiền chủ yếu là để nhìn từ hiên, và nhiều khu trong số đó do các nhóm thợ chuyên nghiệp làm chứ không phải do các thiền sư tự tay xếp.

Nói vậy không phải để hạ thấp nó. Chỉ là khi hiểu đúng, ta sẽ thôi tìm ý nghĩa siêu hình trong từng hòn đá, và bắt đầu nhìn thấy thứ đáng học hơn nhiều: một bố cục được canh cực kỹ cho đúng một khuôn nhìn.

Ngộ nhận thứ tám: vườn Nhật hợp với mọi khu đất

Không hợp với ba trường hợp, và nên nói thẳng với chủ nhà từ đầu.

Đất nắng gắt cả ngày, không có bóng — rêu chết, đá bạc trắng, mọi thứ chói và phẳng. Chỗ đông người đi lại xuyên qua — vườn Nhật cần chỗ ngồi nhìn, không chịu được luồng người cắt ngang. Nơi không có ai chăm sau bàn giao — đây là trường hợp nặng nhất, vì một khu vườn Nhật bị bỏ bê nhìn tệ hơn hẳn một khu vườn thường bị bỏ bê.

Gặp ba trường hợp này thì việc đúng đắn là đề xuất hướng khác, chứ không phải cố làm rồi đổ cho chủ nhà không biết giữ.