GỖ TRONG VƯỜN — Đẹp được mấy mùa mưa? | Hiểu vườn Nhật · Phần 16

Gỗ là thứ duy nhất trong vườn có ngày hết hạn

Đá thì mòn chậm tới mức coi như không đổi. Cây thì càng già càng đẹp. Riêng gỗ thì có một đường cong rõ ràng: đẹp lên trong vài năm đầu khi bạc màu, giữ được một quãng, rồi đến lúc mục và phải thay.

Cho nên khi đưa gỗ vào vườn, việc của người thiết kế không phải là làm cho nó khỏi hỏng, mà là kéo dài quãng giữa và tính trước ngày thay. Bộ phận nào thay được dễ, bộ phận nào thay là phải tháo cả cụm — chuyện đó phải quyết ngay từ bản vẽ.

Gỗ nằm ở đâu trong vườn Nhật

• Hiên (engawa) — dải sàn gỗ chạy dọc mặt nhà, nửa trong nửa ngoài. Đây là chỗ ngồi nhìn ra vườn, tức là điểm nhìn chính mà cả bố cục được canh theo.
• Cầu bắc qua nước hoặc qua khe.
• Cổng và cửa — cửa tre đan của vườn trà, cổng gỗ có mái.
• Hàng rào — khung gỗ hoặc tre.
• Ống dẫn nước bằng tre gác vào chậu đá.
• Giàn đỡ tử đằng, và giàn chống tuyết ở xứ lạnh.

Điểm chung: gần như không bộ phận nào trong số đó chôn thẳng xuống đất, và gần như bộ phận nào cũng có cách thoát nước riêng.

Hiên gỗ engawa — dải sàn nửa trong nửa ngoài, là chỗ ngồi nhìn ra vườn · Cầu gỗ mộc không sơn bắc qua khe nước
Ảnh: Motohiro Takayama from Tokyo, Japan (CC BY 2.0) · photo: Qurren (talk) Taken with Canon IXY 10S (Digital IXUS (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Ba nguyên tắc giữ gỗ lâu

Một, đừng cho gỗ chạm đất. Đây là nguyên tắc lâu đời của kiến trúc gỗ Nhật: chân cột kê lên một tảng đá, không chôn xuống. Đất giữ ẩm liên tục, và chỗ tiếp giáp đất với không khí là chỗ mục đầu tiên, luôn luôn. Kê lên đá thì nước không leo lên được và chân cột luôn khô.

Hai, che đầu thớ gỗ. Mặt cắt ngang của thân gỗ hút nước mạnh gấp nhiều lần mặt bên, y như một bó ống hút dựng đứng. Cho nên đầu cột phải có mũ hoặc cắt vát để nước chảy đi, và đầu ván sàn phải hở để thoát chứ không bịt kín.

Ba, cho gió luồn được. Sàn gỗ đặt sát mặt nền, không có khe hở bên dưới, sẽ mục từ dưới lên mà nhìn bên trên vẫn còn đẹp — tới lúc phát hiện thì đã phải thay cả tấm. Chừa khoảng thông gió dưới sàn là thứ rẻ nhất mà hiệu quả nhất.

Cổng gỗ có mái che: mái giữ cho đầu cột không ngấm nước mưa
Ảnh: Bariston (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Đốt mặt gỗ — cách của người Nhật

Yakisugi (焼杉) là kỹ thuật đốt cháy sém bề mặt ván tuyết tùng cho thành một lớp than mỏng, rồi chải bớt, rồi để nguyên hoặc quét dầu. Lớp than đó chống được mối mọt, chống nấm mục, và chịu mưa nắng rất tốt. Ở Nhật có những mặt tường làm kiểu này đứng vững hàng trăm năm.

Cái hay của nó với ta là nó không dựa vào hoá chất, và làm được tại chỗ bằng dụng cụ đơn giản. Cái dở là nó cần đúng loại gỗ mềm thớ thẳng, và làm ẩu thì cháy quá sâu, ván giòn và bong than.

Nếu định thử ở công trình Việt, nên đốt mẫu vài tấm bằng đúng loại gỗ định dùng, để ngoài trời sáu tháng rồi mới quyết. Đây là thứ đáng thử, không phải thứ nên áp thẳng cho cả công trình ngay lần đầu.

Ở Việt Nam thì dùng gỗ gì, và được mấy năm

Trước hết là mối. Đây là khác biệt lớn nhất so với xứ ôn đới, và nó làm hỏng mọi tính toán tuổi thọ chép từ tài liệu nước ngoài.

• Gỗ cứng chịu nước — căm xe, gõ, sao đen, giá tỵ. Bền nhất, nhưng đắt và ngày càng khó có nguồn hợp pháp rõ ràng. Nếu dùng thì nên hỏi giấy tờ nguồn gốc.
• Gỗ thông tẩm áp lực — rẻ, sẵn, tuổi thọ khá nếu tẩm đúng chuẩn và không cắt xẻ lại sau khi tẩm. Cắt là hở phần lõi chưa tẩm, và mối vào đúng chỗ đó.
• Tre xử lý — ngâm, luộc hoặc hun khói. Tre không xử lý ở ngoài trời chỉ được một tới hai năm.
• Gỗ nhựa composite — không mục, không mối, gần như không phải chăm. Đổi lại nó không bao giờ già đi, luôn giữ nguyên vẻ mới, và ở gần thì thấy rõ là vật liệu công nghiệp. Dùng cho sàn diện rộng chỗ ẩm thì hợp lý; dùng cho cây cầu nhỏ giữa vườn thì mất hết chất.

Con số thực tế để nói với chủ nhà: gỗ ngoài trời không xử lý ở ta thường hỏng sau hai tới ba năm; xử lý tốt và có thoát nước thì tám tới mười lăm năm; kê chân lên đá, có mái che một phần và bảo dưỡng đều thì hai tới ba chục năm. Khoảng cách giữa dòng đầu và dòng cuối gần như hoàn toàn nằm ở chi tiết cấu tạo, không nằm ở giá gỗ.

Bảo dưỡng — ít mà đều

Mỗi năm một lần: rửa sạch mặt gỗ, kiểm chân cột và đầu ván bằng cách lấy tuốc-nơ-vít chọc thử, thay ván nào đã xốp, và quét lại dầu nếu mặt gỗ đã khô ráp.

Một điều nên thống nhất với chủ nhà từ đầu: gỗ ngoài trời sẽ bạc màu, và đó không phải hỏng. Muốn giữ màu vàng như ngày mới lắp thì phải sơn phủ, mà sơn phủ ngoài trời thì hai năm là bong và lúc đó việc bảo dưỡng nặng gấp mấy lần. Chấp nhận cho nó bạc xám là chọn lối nhẹ nhàng hơn, và cũng đúng tinh thần vườn Nhật hơn.

Câu tự kiểm khi vẽ chi tiết gỗ: nước mưa đọng ở đâu trên cấu kiện này? Chỉ ra được chỗ đọng và xử lý nó thì tuổi thọ nhân lên nhiều lần.