HIỂU VƯỜN NHẬT — Mười hai phần vừa rồi dẫn ta tới đâu? | Hiểu vườn Nhật · Phần 13

Vì sao lại xếp theo thứ tự đó

Sê-ri này không đi theo thứ tự của một cuốn giáo trình. Nếu theo giáo trình thì phải mở đầu bằng lịch sử, rồi tới triết lý, rồi mới xuống tới đá và cây. Chúng tôi làm ngược lại: bắt đầu bằng cái chậu nước, cái lối đi, cái hàng rào — những thứ sờ được, đo được, làm được ngay.

Lý do rất thực tế. Người đọc là người làm nghề và người sắp làm vườn, không phải người nghiên cứu. Cầm được một thứ cụ thể trong tay rồi thì cái vô hình mới có chỗ bám. Nói về khoảng trống với một người chưa từng lát thử một đoạn lối đi thì chỉ là chữ nghĩa.

Và cứ sau một quãng kỹ thuật, chúng tôi lại chèn một bài quay ngược lại để bẻ nhận thức, kẻo cả sê-ri thành một bảng liệt kê hạng mục. Phần nói vườn Nhật sinh ra từ đâu, phần bàn chuyện vườn khô có hợp với ta không, và phần về những ngộ nhận — ba bài đó không dạy làm gì cả, chúng chỉ để dừng lại và nhìn.

Lối đá giữa rừng trúc ở Kōtō-in, Kyoto
Ảnh: Hyppolyte de Saint-Rambert (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Bốn điều lặp lại ở mọi phần

Đọc lại từ đầu thì thấy có bốn điều cứ trở đi trở lại, dù đang bàn về đá, về nước, về gỗ hay về rêu. Nếu phải rút cả sê-ri xuống còn một trang thì đó là bốn điều này.

Một, mọi thứ đều bắt đầu từ chỗ người ta ngồi. Cái chậu nước đặt thấp vì người ta phải khom xuống. Hòn đá chủ đặt xong phải lùi ra đúng điểm nhìn để kiểm. Vườn khô cần một cái hiên. Bồn tắm ngoài trời chỉ mở một hướng. Chưa xác định điểm ngồi thì mọi thứ vẽ ra đều là bày biện.

Hai, món đồ nào cũng phải có việc để làm. Đèn đá soi khúc đường tối. Đá bước bắt người ta đi chậm và đổi hướng. Hàng rào che thứ cần che. Bỏ việc đi mà giữ món đồ lại thì còn cái xác, mất cái hồn — và người xem nhận ra ngay dù không gọi được tên.

Ba, khu vườn không có ngày hoàn thành. Đá cần rêu bám, gỗ cần bạc màu, cây cắt khối cần hàng chục năm mới liền. Tấm ảnh đẹp nhất của một khu vườn Nhật không phải tấm chụp ngày bàn giao. Đây cũng là chỗ lệch lớn nhất với cách làm nghề quen thuộc của ta.

Bốn, ai chăm nó mới là câu hỏi quyết định. Câu này xuất hiện ở gần như mọi phần, và nó quyết định phương án nhiều hơn cả ngân sách. Không có người cào sỏi thì đừng làm vườn khô. Không có người cắt tỉa thì đừng vẽ mảng cắt khối. Không có người nhặt lá thì đừng trồng rêu.

Chậu đá phủ rêu cùng gáo tre đặt ngang miệng chậu
Ảnh: Hyppolyte de Saint-Rambert (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Điều sê-ri này cố tránh

Có hai lối viết về vườn Nhật mà chúng tôi cố không rơi vào.

Lối thứ nhất là thần thánh hoá: coi mỗi hòn đá là một tầng triết lý, dịch mọi thứ thành thiền và vô thường. Viết kiểu đó dễ và nghe hay, nhưng người đọc gấp bài lại thì không làm được gì thêm so với trước khi đọc.

Lối thứ hai là biến thành catalogue: liệt kê mười lăm kiểu hàng rào, tám kiểu đèn đá, kèm ảnh đẹp, hết. Đọc xong biết tên mà không biết vì sao.

Chỗ chúng tôi nhắm tới nằm giữa: nói cho được vì sao, kèm con số và kích thước khi có, và nói thẳng chỗ nào ở Việt Nam làm được, chỗ nào không.

Chỗ sê-ri này còn thiếu

Nói cho sòng phẳng thì còn mấy mảng chưa chạm tới, và chúng đều đáng một phần riêng.

Cây và cách tạo dáng. Sê-ri có bài về cắt bụi thành khối, nhưng chưa có bài nào về chọn loài và cắt tạo dáng một cây đơn lẻ. Đây lại đúng là thứ khách hỏi nhiều nhất.

Vườn giếng trời. Khu vườn vài mét vuông kẹp giữa hai bức tường — hợp với nhà phố Việt Nam hơn mọi thứ khác trong sê-ri, mà chưa được nói tới.

Vườn trà và lối vào của nó. Bài đầu tiên nói về cái chậu nước đặt ở lối vào vườn trà, nhưng chưa bài nào tả chính cái vườn ấy.

Chi phí và lịch chăm theo mùa. Phần khô khan nhất mà lại quyết định nhất.

Nên đọc theo thứ tự nào

Nếu bạn sắp làm một khu vườn: đọc phần về ngộ nhận trước để loại bớt phương án, rồi phần bàn vườn khô có hợp không, rồi phần về đơn vị thi công. Ba phần đó giúp bạn quyết định có nên làm hay không, trước khi bàn tới làm cái gì.

Nếu bạn đang làm nghề: bắt đầu từ các phần kỹ thuật — xếp đá, lối đi, hồ nước, gỗ. Đó là chỗ có số liệu dùng được ngay.

Nếu bạn chỉ muốn hiểu: phần về nguồn gốc và ba điều cốt lõi là đủ, kèm phần về những thứ dễ nhầm là của vườn Nhật.

Còn nếu đọc hết theo thứ tự, bạn sẽ thấy mấy phần sau nhắc lại khá nhiều thứ ở các phần trước. Đó là cố ý: mỗi lần gặp lại một nguyên tắc trong một bối cảnh mới thì nó mới thành thứ dùng được, chứ không còn là câu chữ đã đọc qua.