Nói tới những cây xanh được cắt tỉa, ít nhiều sẽ liên tưởng đến những khu vườn Pháp thời kỳ Phục hưng. Tuy vậy ở Nhật cây xanh cũng được cắt tỉa, và chúng khác hoàn toàn ở Pháp, từ hình dạng và cả đến quy mô luôn có sự nhận diện riêng không lẫn vào đâu.
Vậy khác ở chỗ nào ? Gói lại trong 1 câu: vườn Pháp cắt cây thành hình khối, còn vườn Nhật cắt cây thành phong cảnh.
Ở Versailles, 1 bụi cây cắt tròn là 1 quả cầu, nó không giả vờ là cái gì khác. Còn ở Nhật, 1 cụm bụi cắt tròn nối nhau lại thành 1 dãy đồi, hoặc 1 con sóng, hoặc 1 đám mây. Người ta không cắt ra hình học, người ta cắt ra địa hình thu nhỏ.
O-Karikomi và Tama-mono là gì
Hai chữ này chỉ cách cắt tỉa chứ không chỉ loài cây. Cùng một bụi đỗ quyên, cắt rời từng khối thì gọi là tama-mono, cắt cho các khối gối lên nhau thành mảng liền thì gọi là o-karikomi. Trong vườn Nhật chúng đứng cùng vai với đá: có chỗ bổ trợ cho nhóm đá, có chỗ thay hẳn đá để làm nên hình đất.
Tama-mono là từng cây được cắt thành bán cầu hoặc một phần khối cầu. Trong tiếng Nhật tama nghĩa là "hòn tròn", mono là "vật" — gộp lại chỉ những bụi cây được nuôi thành khối tròn đều. Cái cần đạt là một khối cơ bản gọn và rõ, đủ chắc để đứng cạnh đá mà không bị đá lấn.
O-Karikomi được cắt sóng nổi lên và kết hợp Tama-mono. Chúng gợi nhớ những ngọn đồi êm đềm. Thuật ngữ này đề cập đến 1 nhóm cây được cắt tỉa thành 1 hình dạng nhất định, thường là như 1 dòng chảy nhẹ nhàng. Hãy nhớ, đây là 1 thuật ngữ chung để nói về 1 nhóm cây giống hoặc khác nhau và chúng tạo nên 1 khối thống nhất.
Nói cho dễ nhớ thì Tama-mono là chữ, còn O-karikomi là câu.
Và điểm quan trọng nhất của O-karikomi là ranh giới giữa các cây phải biến mất. Trồng 5 hay 7 cây, có khi khác cả giống, rồi cắt chúng thành 1 khối chảy liên tục mà người xem không nhìn ra chỗ nối. Nếu còn nhìn ra được từng cây riêng lẻ thì đó chưa phải O-karikomi, mà chỉ là mấy bụi cây cắt tròn đứng cạnh nhau thôi.
Kobori Enshū và Chishaku-in — hai nơi thấy nó ngoài đời
Vườn Raikyū-ji ở Takahashi, tỉnh Okayama, dựng khoảng năm 1609 — tác phẩm sớm nhất còn giữ được của Kobori Enshū, khi ông trấn nhậm vùng Bitchū. Bụi đỗ quyên được cắt thành sóng biển (seigaiha) trải trên nền sỏi trắng, kèm 2 gò đá tượng trưng đảo hạc và đảo rùa theo mô-típ vườn Hōrai. Cả mảng sóng cắt tỉa đó tựa lưng vào ngọn núi thật phía sau khuôn viên chùa, nên ranh giới giữa cây cắt và cảnh thật gần như biến mất — mượn cảnh (shakkei) ở đây không chỉ áp cho tường rào, mà áp thẳng vào chính mảng okarikomi.
Chishaku-in ở Kyoto đi một hướng khác. Chùa dựng lại năm 1601, sau khi ngôi chùa gốc Negoro-ji ở Wakayama bị đại thần Toyotomi Hideyoshi phá năm 1585. Khu vườn phía sau gắn với trà sư Sen no Rikyū (1522–1591) — người thời Momoyama mê phong cảnh núi Lư bên Trung Hoa, nên vườn đắp 1 quả đồi giả gợi dáng núi đó, mặt hồ ăn sát hiên nhà tạo cảm giác nhà nổi trên nước. Mấy bụi tròn rải trên nền sỏi ở sân trong — như trong ảnh — nở hoa vào cuối tháng 4, đầu tháng 5.
2 khu vườn cho 2 cách dùng khác nhau của cùng 1 kỹ thuật: Raikyū-ji dùng okarikomi để nối liền với núi thật phía sau, còn Chishaku-in dùng tama-mono rời, đặt xen trên nền sỏi mà không cố nối gì cả. Trước khi bắt tay cắt 1 mảng cây, nên xác định trước là đang làm theo kiểu nào trong 2 kiểu đó.
Cắt cây để thay cho đá
Có 1 cách dùng O-karikomi mà người làm nghề ở Việt Nam nên biết: nó thường được dùng để thay cho đá.
Trong bố cục vườn Nhật, đá đóng vai núi, đảo, bờ. Nhưng đá lớn thì nặng, đắt, khó vận chuyển, và một khi đã đặt xuống rồi thì gần như không sửa được nữa. Cụm cây cắt tỉa cho ta cùng 1 khối hình đó, cùng cái vai "núi thu nhỏ" đó, mà lại mềm hơn, xanh hơn và còn đổi được theo thời gian.
Với điều kiện ở Việt Nam thì đây là 1 tin tốt, vì đá lớn đẹp thì vừa hiếm vừa đắt, còn cây thì sẵn. Nhưng đi kèm với nó là 1 cái giá khác, đó là thời gian.
Cây nào ở Việt Nam chịu được cắt dày
Ở Nhật, nhóm cây chủ lực cho karikomi là đỗ quyên satsuki (Rhododendron indicum) và giống Kurume, trà nhật Ilex crenata, thông la hán Podocarpus macrophyllus, enkianthus và vài giống trà hoa — theo mô tả kỹ thuật cắt tỉa của Japan Blue Arborist. Điểm chung của cả nhóm là lá nhỏ, cành mọc dày, chịu cắt sát mà vẫn bật chồi lại được.
Ở Việt Nam, mấy loài đáp ứng được yêu cầu đó là chè tàu (Duranta), chuỗi ngọc, dâm bụt lá nhỏ, nguyệt quế — loài nào lá nhỏ cành dày thì lên khối tròn mịn, cây lá to cắt ra vẫn thô, không đạt được mặt cong như đỗ quyên Nhật.
Khí hậu ẩm nóng quanh năm ở Việt Nam làm cây bật chồi liên tục hơn xứ ôn đới, nên khối cắt tỉa xổ tán nhanh hơn và phải cắt dặm dày hơn lịch của Nhật, chứ không áp y nguyên nhịp 2 lần một năm của đỗ quyên xứ lạnh.
Cái giá thật của một mảng cắt tỉa
Cái làm khu vườn Nhật nhìn gọn không phải vì ít cây, mà vì các khối được cắt cho rõ ràng. Vườn cách điệu như vậy trông không tự nhiên theo nghĩa hoang dã, nhưng bù lại đường nét sạch và dứt khoát. Nhờ đó dù trồng nhiều loại cây, tổng thể vẫn không rối.
Ở Nhật, cây dùng cho lối cắt này chủ yếu là đỗ quyên — satsuki và kirishima. Điều đáng nói là người ta chọn nó vì lá nhỏ và chịu cắt dày chứ không vì hoa: mùa hoa chỉ kéo dài đôi tuần, còn khối lá thì phải đẹp suốt mười một tháng còn lại. Nhiều nơi còn cắt bỏ nụ để cây dồn sức nuôi tán.
Tuy nhiên, các khu vườn sử dụng chúng cần đòi hỏi sự quan tâm và cắt tỉa trong nhiều năm để định hình được hình dáng ổn định. Sự phát triển của cây sẽ phá vỡ các đường nét và việc cắt tỉa không đúng cách sẽ làm cây không phát triển hoặc chết đi.
Đây là phần mà các bài viết đẹp đẽ về vườn Nhật hay bỏ qua. Một Tama-mono ra dáng cần nhiều năm cắt đi cắt lại, còn 1 mảng O-karikomi liền khối thì cần hàng chục năm. Ta không mua được nó, ta chỉ nuôi được nó thôi.
Có mấy điểm quyết định thành hay hỏng cần nắm:
Nhịp cắt trong một năm
Theo tư liệu về kỹ thuật karikomi, đỗ quyên satsuki và Kurume cần cắt 2 lần một năm: 1 lần ngay sau khi hoa tàn — thường vào cuối tháng 5, đầu tháng 6 — và 1 lần nữa vào đầu thu. Trà nhật Ilex crenata thì cắt vào giữa hè, sau khi đợt chồi đầu đã cứng cáp, rồi cắt thêm 1 lần đầu thu — tức 1 đến 2 lần một năm tuỳ tốc độ lên chồi của từng loài (Japan Blue Arborist).
Đây là chỗ khác với suy nghĩ thường gặp: nhiều người tưởng cắt 1 lần rồi để đó là xong việc. Thực tế 1 mảng okarikomi liền khối cần cắt định kỳ suốt vòng đời của cây, không có điểm dừng. Bỏ 1 mùa không cắt, khối sẽ xổ tán, lần cắt sau phải cắt sâu hơn để lấy lại dáng — và cắt sâu thì lại đụng đúng cái bẫy đã nói ở mục trên: cắt vào phần gỗ già, cây không bật chồi lại được nữa.
Bán cầu chứ không phải quả cầu
Hình thức cơ bản tối ưu cho một Tama-mono là hình bán cầu, các hình thức khác nên tránh vì chúng quá cầu, không đủ bẹt hoặc quá cao.
Đây là 1 chi tiết nhỏ nhưng nhìn vào là biết người làm có nắm nghề hay không. Tama-mono chuẩn phải trông như 1 khối vòm ngồi trên mặt đất, bè ra và chân bám đất, chứ không phải 1 quả bóng đặt trên cỏ.
Lý do nằm ở chỗ thứ đang làm ra là một quả đồi chứ không phải một quả bóng. Mà đồi thì phải mọc lên từ đất. Hễ cắt quá tròn, quá cao, hoặc để lộ phần thân dưới ra là cái ảo giác địa hình vỡ ngay lập tức.
Muốn đạt kết quả tốt thì phải chú ý đặc biệt đến việc trồng Tama-mono ngay từ ban đầu không quá gần nhau, vì cây trồng cần khoảng cách đủ để phát triển. Trồng Tama-mono hoặc O-karikomi kết hợp với đá làm cho nó có thể đạt được thiết kế rất hấp dẫn.
Còn 1 điều nữa dùng được cho cả những khu vườn không phải kiểu Nhật: vườn Nhật dùng rất ít loài cây. Nghe thì có vẻ khắc khổ nhưng đó là 1 lựa chọn có tính toán, vì khu vườn dùng ít loài thì hình khối và khoảng trống mới nổi lên được. Trồng 30 loài thì mắt người xem bận đi nhận diện từng cây, và cái dáng chung của cả khu vườn sẽ biến mất.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.