Onsen là nước, rotenburo mới là cái vườn
Hai chữ này hay bị dùng lẫn. Onsen (温泉) là suối nước nóng — nói về nguồn nước, và ở Nhật đây là một khái niệm có luật hẳn hoi chứ không phải cách gọi tuỳ thích. Theo Luật Onsen (Onsen-hō) ban hành năm 1948, do Bộ Môi trường Nhật Bản quản lý, nước chỉ được gọi là onsen khi đạt nhiệt độ tối thiểu 25 độ C ngay tại nguồn, hoặc nếu thấp hơn ngưỡng đó thì phải chứa ít nhất một trong 19 loại khoáng chất được liệt kê kèm nồng độ tối thiểu — ví dụ lithium từ 1,0 mg/kg, strontium từ 2,0 mg/kg. Nói cách khác, một suối nước lạnh vẫn có thể được công nhận là onsen nếu đủ khoáng, và ngược lại một dòng nước nóng bơm lên từ giếng khoan mà không đạt chỉ tiêu khoáng cũng không được gọi tên đó.
Còn rotenburo (露天風呂) là bồn tắm lộ thiên — nói về chỗ tắm ngoài trời, không mái che. Đây chỉ là một tính từ mô tả cách bố trí, không phải một loại nước riêng. Một rotenburo có thể dùng nước khoáng nóng thật (khi đó nó vừa là onsen vừa là rotenburo), cũng có thể chỉ là bồn nước đun nóng đặt ngoài trời — vẫn gọi được là rotenburo, nhưng không được gọi là onsen.
Với người làm cảnh quan thì phần đáng bàn là rotenburo, vì đó mới là chỗ có thiết kế. Và nó là một bài toán khá lạ: một khu vườn nhỏ, người dùng ngồi trong nước nóng, gần như không mặc gì, nhìn ra — nghĩa là vừa phải mở ra trời, vừa phải kín tuyệt đối với mọi hướng nhìn khác.
Onsen, sento, ashiyu — phân biệt rõ để khỏi lẫn
Ngoài onsen và rotenburo, còn hai chữ hay bị trộn vào nhau khi bàn về văn hoá tắm Nhật, và phân biệt được thì mới chọn đúng mô hình để làm.
Sento (銭湯) là nhà tắm công cộng trong khu dân cư, dùng nước máy đun nóng bằng thiết bị cơ khí chứ không phải nước khoáng từ lòng đất. Sento ra đời để phục vụ nhu cầu vệ sinh hằng ngày của những hộ gia đình không có phòng tắm riêng, mang tính tiện ích nhiều hơn tính nghỉ dưỡng. Ashiyu (足湯) là bồn ngâm chân — chỉ ngâm bàn chân và cẳng chân tới đầu gối, không ngâm cả người, và phần lớn ashiyu ở Nhật miễn phí, đặt ở quảng trường ga hoặc lối đi công cộng của khu onsen.
Xếp lại cho rõ: onsen phân biệt theo nguồn nước (khoáng nóng tự nhiên, có luật), sento phân biệt theo công năng (tắm công cộng bằng nước máy), rotenburo và ashiyu phân biệt theo cách bố trí (lộ thiên ngâm cả người, và ngâm chân). Một khu nghỉ dưỡng có thể có đủ cả bốn cùng lúc — onsen trong nhà, rotenburo lộ thiên dùng chính nguồn nước đó, và một ashiyu ngoài sân cho khách chỉ ghé qua.
Kín bốn phía, mở phía trên
Đây là nguyên tắc gốc, và mọi thứ khác đều xoay quanh nó.
Phần kín thường làm bằng rào tre dày, tường đá thấp có cây trồng phía sau, hoặc một mảng cây thân bụi trồng thành lớp. Chiều cao đủ che người đang đứng trong bồn, không phải người đang ngồi — vì lúc bước vào bước ra mới là lúc lộ.
Phần mở là hướng ngắm, và chỉ nên có một hướng. Cả cái thú của rotenburo nằm ở chỗ ngồi trong nước nóng mà nhìn ra một cảnh: sườn núi, tán cây, mặt nước, hoặc chỉ một khoảng trời và vài cành lá. Mở hai ba hướng là mất tập trung và cũng khó kín.
Và phía trên phải thoáng. Che kín nóc thì hơi nước không thoát, thành phòng xông hơi chứ không còn là tắm ngoài trời. Nếu cần che mưa thì làm mái vươn ra một phần, chừa phần lớn miệng bồn lộ trời.
Bồn làm bằng gì
Dù dùng gì thì miệng bồn và mấy bậc bước xuống phải nhám. Đá đánh bóng gặp nước nóng và chân ướt là tai nạn chờ sẵn. Đây là chỗ tuyệt đối không được ưu tiên thẩm mỹ.
Vài con số: nước tắm thường ở khoảng 38 đến 42 độ; sâu ngồi ngập vai vào khoảng 60 tới 70 phân; nên có một bậc ngồi ngập ngang bụng cho người không chịu được lâu.
Cây quanh bồn — chọn khắt khe hơn ta tưởng
Đây là chỗ hay hỏng nhất, vì người ta chọn cây theo dáng mà quên mất điều kiện quanh bồn nước nóng rất khắc nghiệt.
Hợp nhất là các loài lá dày, thường xanh, tán gọn: tre trúc cỡ nhỏ, các loài ráy và trầu bà chịu bóng ẩm, dương xỉ ở tầng thấp, cùng vài khóm cỏ mềm để phá bớt cạnh cứng của đá.
Mấy chuyện kỹ thuật đừng bỏ qua
Thoát nước là phần lớn của thiết kế. Một lần xả bồn là vài trăm lít đổ ra cùng lúc. Phải có rãnh thu quanh bồn và đường thoát đủ lớn, không thì mỗi lần xả là ngập cả khu.
Mặt nền quanh bồn phải khô nhanh. Đá lát có mạch hở, dốc nhẹ ra ngoài, và tránh vật liệu giữ nước như gỗ đặt sát nền.
Cặn khoáng. Nước khoáng nóng thật sẽ đóng cặn lên mặt đá theo năm tháng. Nhiều người coi đó là đẹp, nhưng nếu không muốn thì phải chọn vật liệu cọ rửa được.
Chiếu sáng phải rất tối. Đèn hắt thấp, ánh vàng, đủ thấy bậc chân. Đèn sáng chiếu vào mặt nước làm hỏng hoàn toàn không khí, và làm người ngồi trong bồn thành người bị soi.
Chỗ để đồ và chỗ cởi. Ở các cơ sở onsen truyền thống, khu thay đồ luôn tách khỏi khu tắm bằng một lớp cửa hoặc rèm, và có kệ giữ khăn khô cách xa hơi nước. Thiết kế một rotenburo riêng lẻ trong nhà cũng nên giữ nguyên tắc đó: chỗ cởi đồ khô ráo, cách biệt hẳn với khu ẩm quanh bồn, không đi tắt qua nhau.
Hình xăm — không phải luật quốc gia, mà là quy định của từng cơ sở. Nhật Bản không có luật toàn quốc cấm người có hình xăm vào onsen; việc từ chối bắt nguồn từ lịch sử hình xăm gắn với các tổ chức tội phạm (yakuza), và mỗi onsen, ryokan hay khách sạn tự đặt quy định riêng. Khoảng một nửa số cơ sở vẫn từ chối thẳng, nhưng tỷ lệ chấp nhận đang tăng, và năm 2024 Cơ quan Du lịch Nhật Bản (Japan Tourism Agency) đã ra hướng dẫn khuyến khích các cơ sở cung cấp miếng dán che hình xăm và mở rộng loại bồn tắm riêng (kashikiri-buro) cho khách có hình xăm — theo tổng hợp của trang chuyên đề TattooFriendlyOnsen.com. Với một rotenburo tư nhân trong vườn nhà, quy định này không áp dụng, nhưng biết luật gốc thì hiểu vì sao nhiều khu nghỉ dưỡng kiểu Nhật ở Việt Nam vẫn giữ thói quen hỏi trước về hình xăm khi khách đặt phòng riêng.
Làm ở Việt Nam thì gọi tên cho đúng
Ta có suối khoáng nóng thật ở nhiều nơi. Bình Châu (Xuyên Mộc, Bà Rịa – Vũng Tàu) là khu suối khoáng nóng được khai thác du lịch lâu năm nhất, nhiệt độ tại một số điểm lộ lên tới xấp xỉ 80 độ C. Kim Bôi (Hoà Bình), Thanh Thuỷ (Phú Thọ) và Quang Hanh (Cẩm Phả, Quảng Ninh) cũng là các điểm suối khoáng nóng tự nhiên được khai thác từ nhiều thập niên. Ở những nơi này, việc gọi khu tắm khoáng là onsen theo nghĩa nguồn nước tự nhiên có căn cứ thật — chỉ có điều tên gọi onsen vẫn là mượn tiếng Nhật, không phải tên bản địa của nguồn khoáng đó.
Còn bồn nước nóng đun bằng điện hoặc năng lượng mặt trời đặt ngoài sân nhà thì nên gọi đúng: bồn tắm ngoài trời, hoặc nếu muốn giữ chất Nhật thì gọi rotenburo — vì đó là mô tả cách bố trí (lộ thiên), không đòi hỏi nguồn nước phải đạt tiêu chuẩn khoáng. Gọi là onsen khi nước chỉ là nước máy đun nóng thì không đúng với chính định nghĩa của Luật Onsen 1948 đã nêu ở trên. Gọi đúng tên không hề kém sang, mà lại tránh được kiểu quảng cáo phóng đại đang khá phổ biến.
Về khí hậu thì ta có một thuận lợi lớn: mùa đông không quá lạnh nên tắm ngoài trời được nhiều tháng trong năm, kể cả ở miền Bắc. Ngược lại, mùa hè nóng ẩm thì nhu cầu gần như bằng không — nên nếu làm ở miền Nam, hãy tính trước rằng cái bồn sẽ nằm không phần lớn thời gian, và thiết kế sao cho lúc không dùng nó vẫn là một cảnh đẹp chứ không phải một hố nước bỏ trống.
Một khu vườn nhìn từ trong bồn nước
Rotenburo là điểm khác hẳn so với những đề tài đã đi qua trong loạt bài trước: tsukubai đặt người xuống thấp để rửa tay trước khi bước vào một không gian trang trọng, hàng rào yotsume-gaki và nghệ thuật okarikomi định hình biên và khối của khu vườn nhìn bằng mắt, xếp đá ishigumi dựng bố cục tĩnh để đi qua và ngắm. Rotenburo lại đặt người xuống nước, giữ nguyên một chỗ, và bắt cả khu vườn phải xoay quanh đúng một hướng nhìn của người đang ngồi bất động. Không còn lối đi để dẫn dắt bước chân, không còn tuyến nhìn thay đổi theo từng bước — chỉ còn một khung cảnh cố định, được lọc qua hơi nước bốc lên từ mặt bồn.
Chính vì bị bó vào một điểm nhìn duy nhất, phần vườn quanh một rotenburo lại đòi độ chính xác cao hơn nhiều so với một khu vườn đi dạo bình thường. Không có cơ hội sửa sai bằng cách bước sang góc khác. Cây trồng, tảng đá, khe hở giữa hai tấm rào — mọi chi tiết ở đúng tầm mắt của người ngồi trong nước ngập tới vai đều phải được cân vị trí kỹ hơn bất cứ chỗ nào khác trong khu vườn. Đây cũng là lý do vì sao cùng một nguyên tắc kín-mở, cùng một cách chọn đá và chọn cây đã nhắc lại xuyên suốt các phần trước — từ hàng rào che chắn, đến đá lát nền, đến cây không rụng lá gây bẩn — vẫn quay về đúng những chuẩn mực cũ, chỉ khác là lần này áp cho một khung nhìn hẹp hơn, gần hơn, và ở tư thế bất động.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.