ONSEN và ROTENBURO — Tắm giữa vườn, nhà mình làm được không? | Hiểu vườn Nhật · Phần 18

Onsen là nước, rotenburo mới là cái vườn

Hai chữ này hay bị dùng lẫn. Onsen (温泉) là suối nước nóng — nói về nguồn nước. Luật Nhật quy định khá chặt: nước phải đạt nhiệt độ nhất định tại nguồn hoặc chứa đủ khoáng chất theo danh mục thì mới được gọi là onsen. Còn rotenburo (露天風呂) là bồn tắm lộ thiên — nói về chỗ tắm ngoài trời.

Với người làm cảnh quan thì phần đáng bàn là rotenburo, vì đó mới là chỗ có thiết kế. Và nó là một bài toán khá lạ: một khu vườn nhỏ, người dùng ngồi trong nước nóng, gần như không mặc gì, nhìn ra — nghĩa là vừa phải mở ra trời, vừa phải kín tuyệt đối với mọi hướng nhìn khác.

Kín bốn phía, mở phía trên

Đây là nguyên tắc gốc, và mọi thứ khác đều xoay quanh nó.

Phần kín thường làm bằng rào tre dày, tường đá thấp có cây trồng phía sau, hoặc một mảng cây thân bụi trồng thành lớp. Chiều cao đủ che người đang đứng trong bồn, không phải người đang ngồi — vì lúc bước vào bước ra mới là lúc lộ.

Phần mở là hướng ngắm, và chỉ nên có một hướng. Cả cái thú của rotenburo nằm ở chỗ ngồi trong nước nóng mà nhìn ra một cảnh: sườn núi, tán cây, mặt nước, hoặc chỉ một khoảng trời và vài cành lá. Mở hai ba hướng là mất tập trung và cũng khó kín.

Và phía trên phải thoáng. Che kín nóc thì hơi nước không thoát, thành phòng xông hơi chứ không còn là tắm ngoài trời. Nếu cần che mưa thì làm mái vươn ra một phần, chừa phần lớn miệng bồn lộ trời.

Bồn tắm lộ thiên bên bờ sông: kín các phía có người qua lại, mở về phía cảnh · Bồn xây bằng đá, mép viền cuội, nền quanh bồn thoát nước nhanh
Ảnh: Nekosuki (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Bồn làm bằng gì

• Đá tự nhiên — bồn khoét từ khối đá lớn, hoặc xây bằng đá ghép rồi chống thấm bên trong. Nặng, đắt, nhưng giữ nhiệt tốt và càng dùng càng đẹp.
• Gỗ bách — kiểu bồn gỗ truyền thống, thơm và mềm chân. Đổi lại đòi bảo dưỡng liên tục và tuổi thọ ngắn hơn hẳn ở khí hậu ẩm.
• Bê tông ốp đá hoặc trát granito — phương án thực tế nhất ở ta: dễ tạo hình, dễ chống thấm, chi phí kiểm soát được.

Dù dùng gì thì miệng bồn và mấy bậc bước xuống phải nhám. Đá đánh bóng gặp nước nóng và chân ướt là tai nạn chờ sẵn. Đây là chỗ tuyệt đối không được ưu tiên thẩm mỹ.

Vài con số: nước tắm thường ở khoảng 38 đến 42 độ; sâu ngồi ngập vai vào khoảng 60 tới 70 phân; nên có một bậc ngồi ngập ngang bụng cho người không chịu được lâu.

Bồn gỗ nhìn ra vườn — gỗ thơm và mềm chân nhưng đòi bảo dưỡng liên tục
Ảnh: Nekosuki (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Cây quanh bồn — chọn khắt khe hơn ta tưởng

Đây là chỗ hay hỏng nhất, vì người ta chọn cây theo dáng mà quên mất điều kiện quanh bồn nước nóng rất khắc nghiệt.

• Đừng trồng cây rụng lá nhiều. Lá rơi vào bồn là phải vớt hằng ngày, và lá phân huỷ trong nước nóng thì bẩn rất nhanh.
• Đừng trồng cây có quả hay hoa rụng nhiều. Cùng lý do, và hoa rụng còn làm ố mặt đá.
• Tránh cây có gai và cây có nhựa gây ngứa. Người tắm không mặc gì và sẽ chạm vào.
• Chọn cây chịu được hơi nóng ẩm liên tục. Vùng sát mép bồn gần như lúc nào cũng đẫm hơi nước.
• Nếu là nước khoáng thật thì cẩn thận hơn nữa — nước tràn ra mang theo muối khoáng, và nhiều loài chết dần vì đất bị mặn hoá. Ở những chỗ này phải dẫn nước tràn đi hẳn chứ không cho thấm tại chỗ.

Hợp nhất là các loài lá dày, thường xanh, tán gọn: tre trúc cỡ nhỏ, các loài ráy và trầu bà chịu bóng ẩm, dương xỉ ở tầng thấp, cùng vài khóm cỏ mềm để phá bớt cạnh cứng của đá.

Mấy chuyện kỹ thuật đừng bỏ qua

Thoát nước là phần lớn của thiết kế. Một lần xả bồn là vài trăm lít đổ ra cùng lúc. Phải có rãnh thu quanh bồn và đường thoát đủ lớn, không thì mỗi lần xả là ngập cả khu.

Mặt nền quanh bồn phải khô nhanh. Đá lát có mạch hở, dốc nhẹ ra ngoài, và tránh vật liệu giữ nước như gỗ đặt sát nền.

Cặn khoáng. Nước khoáng nóng thật sẽ đóng cặn lên mặt đá theo năm tháng. Nhiều người coi đó là đẹp, nhưng nếu không muốn thì phải chọn vật liệu cọ rửa được.

Chiếu sáng phải rất tối. Đèn hắt thấp, ánh vàng, đủ thấy bậc chân. Đèn sáng chiếu vào mặt nước làm hỏng hoàn toàn không khí, và làm người ngồi trong bồn thành người bị soi.

Làm ở Việt Nam thì gọi tên cho đúng

Ta có suối khoáng nóng thật ở nhiều nơi — Bình Châu, Kim Bôi, Thanh Thuỷ, Quang Hanh và một số vùng khác — nên các khu tắm khoáng ở đó gọi là onsen thì có cơ sở.

Còn bồn nước nóng đun bằng điện hoặc năng lượng mặt trời đặt ngoài sân nhà thì nên gọi đúng: bồn tắm ngoài trời. Gọi vậy không hề kém sang, mà lại tránh được kiểu quảng cáo phóng đại đang khá phổ biến.

Về khí hậu thì ta có một thuận lợi lớn: mùa đông không quá lạnh nên tắm ngoài trời được nhiều tháng trong năm, kể cả ở miền Bắc. Ngược lại, mùa hè nóng ẩm thì nhu cầu gần như bằng không — nên nếu làm ở miền Nam, hãy tính trước rằng cái bồn sẽ nằm không phần lớn thời gian, và thiết kế sao cho lúc không dùng nó vẫn là một cảnh đẹp chứ không phải một hố nước bỏ trống.