NOBEDAN và TOBI-ISHI — Tự lát một lối đi cho vườn nhà! | Hiểu vườn Nhật · Phần 2

Ở phần trước, chúng ta đã tìm hiểu về 1 số thông tin thú vị về TSUKUBAI, ở phần 2 này chúng ta sẽ tìm hiểu tiếp về những lối đi trong vườn Nhật: NOBEDAN và TOBI-ISHI. Để tạo nên một thiết kế mang tinh thần đúng nghĩa của vườn Nhật, chắc hẳn chúng ta nên hiểu về những yếu tố của nó trước. Mong rằng những thông tin bên dưới sẽ hữu ích để bạn tạo ra được một khu vườn đúng ý của mình.

Nobedan ở Koto-in (Kyoto) — mép biên là dải đá cắt thẳng, ruột xen đá tự nhiên. Đây là mức Gyō thông dụng nhất

Ảnh: One man's perspective / Wikimedia Commons — CC BY 2.0

NOBEDAN - Những bề mặt thảm đá đặc trưng

Nobedan được hiểu là một bề mặt (lối đi) được ốp lát 1 cách đặc trưng. Ở Nhật, bạn có thể tìm thấy nó trong nhiều khu vườn: như một con đường vào nhà hoặc những con đường chính trong vườn, cũng có thể là trước ghế chờ đợi. Nhìn chung, nó như 1 yếu tố trang trí để nhận diện khu vườn của bạn. Có vô số sự thay đổi về hình dạng và sự lựa chọn vật liệu: vuông, tấm đa giác, hình chữ nhật, đá cuội, phiến đá tự nhiên. Sự kết hợp vật liệu của đá hình tự nhiên (như sỏi) và đá đã qua xử lý (ví dụ tấm hình chữ nhật) cũng là 1 điều đặc biệt thú vị.

Cấu tạo một tấm nobedan — mặt bằng ở trên, mặt cắt ngang ở dưới. Mặt lát nhô cao hơn cốt đất 2–3 cm để nước chảy ra hai bên, viên biên có khối vữa chèn sau lưng để không bị xô ra ngoài

Hình: SGL Vietnam — sgl.com.vn

Nhìn gần một tấm nobedan: dải đá cắt thẳng chạy làm biên, ruột ghép đá tự nhiên đủ hình thù

Ảnh: Hirho / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0

Nobedan và Tobi-ishi khác nhau như thế nào ?

Theo một câu chuyện xa xưa của Nhật Bản, khi một vị "Thầy chè" chứng kiến một Shōgun (Tướng quân Nhật) đi ngang qua sân bùn đất để vào nơi uống trà, để giữ được chiếc guốc gỗ của ông không bị chìm trong bùn, những người tùy tùng trước mặt ông đã trải áo quần của mình lên mặt đất.

Tobi-ishi đặt rời như đá tự nhiên — mắt phải nhìn xuống tìm hòn kế tiếp nên người đi tự chậm lại

Ảnh: cattan2011 / Wikimedia Commons — CC BY 2.0 · Irina Gelbukh / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0

Thầy chè nghĩ rằng, người đi vào vườn trà phải có một trạng thái tâm tư hài hòa thì mới phù hợp cho việc thưởng trà được, ông băn khoăn nên có 1 cách tốt hơn để giữ cho bàn chân người khách cao và khô. Ông bắt đầu thử nghiệm với những viên đá phẳng, ông tạo ra một con đường không chỉ phục vụ việc đi lại mà còn tạo vẻ đẹp cho khu vườn. Sau một thời gian ý tưởng của ông được sử dụng rộng rãi bởi những người làm vườn Nhật Bản tạo ra từ những khu vườn cát đến những lối đi từ ngôi nhà đến môi trường xung quanh.

Roji ở bảo tàng Adachi — đá bước tròn đặt rời trên rêu, nhịp thưa dần khi tới gần trà thất

Ảnh: Bjoernord / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0

Những nhà làm vườn phân làm 2 lối bố trí đá khác nhau: Tobi-ishi hay "đá tảng" và Nobedan hay "tấm thảm bằng đá".

Tobi-ishi là cách bố trí các tảng đá lớn độc lập thành các dạng lối đi, phù hợp cho các lối đi nhỏ, hẹp trong sân vườn. Các viên đá có hình dạng và kích thước khác nhau hoặc gần giống nhau tùy vào cách bố trí của nhà làm vườn, các viên đá được xếp theo các đường viền cong, rất ít khi là đường thẳng, nó thường ẩn sau những bụi cây hoặc lộ ra giống như những con chim cút trên bãi biển hoặc bố trí thành các đường ziczag như những con ngỗng di cư. Do đó lối đi Tobi-ishi thường dùng để dẫn lối bước chân đi đến những điểm đích được quy định trước theo ý đồ.

Ngược lại Nobedan là lối bố trí sắp xếp các viên đá theo những thảm lớn, rộng hơn. Những tấm thảm đá này có thể dẫn lối người đi hoặc cũng có thể chỉ đơn giản là 1 sân trống, có thể tập trung nhiều người hoặc 1 người. Ở Nobedan ta thấy tính thẩm mỹ và nghệ thuật đòi hỏi và có giá trị cao hơn.

Các đường Nobedan được sử dụng cho các lối đi rộng rãi, cho những khu vực ít thân mật. Các viên đá được tổ chức thành các cụm và sắp xếp phức tạp, trong đó các đá tự nhiên và nhân tạo được kết hợp với nhau. Không giống như Tobi-ishi, ở đây thường là những đường thẳng có viền nổi bật, có một sự tách biệt của nó với môi trường.

Đá không chỉ để đi

Có 1 điều mà tôi nghĩ nên nói thêm ở đây, đó là 2 lối bố trí này không chỉ khác nhau về hình thức, mà còn khác nhau ở chỗ chúng bắt người ta đi như thế nào.

Cách đặt đá bước: tim cách tim 45–60 cm, hướng đá đổi sau vài bước, chỗ muốn người ta dừng thì đặt một hòn to hơn hẳn

Hình: SGL Vietnam — sgl.com.vn

Khi đi trên Tobi-ishi, chân bạn phải tìm hòn đá kế tiếp nên mắt buộc phải nhìn xuống. Cứ vài bước thì hướng đá lại đổi, và ngay lúc đó bạn phải dừng lại, ngẩng lên. Người làm vườn giỏi sẽ đặt sẵn ở chỗ đó một cảnh đáng nhìn. Nói cách khác, Tobi-ishi chính là cách người Nhật đặt dấu chấm câu lên mặt đất.

Ở Gyokusen-en (Kanazawa), tuyến đá bước dẫn mắt người đi từ mặt nước lên tận hiên nhà

Ảnh: 663highland / Wikimedia Commons — CC BY 2.5

Còn Nobedan thì cho phép người ta đi thẳng, đi song song với nhau, đứng lại thành nhóm mà nói chuyện. Vì vậy nó hợp với đoạn từ cổng vào nhà, sân trước chỗ ngồi chờ, những khu vực mang tính chung hơn.

Khi các bạn đặt Tobi-ishi thì nên lưu ý mấy điểm sau: khoảng cách giữa tim 2 hòn đá nên vào quãng 45-60cm cho vừa 1 bước chân thư thả, xa hơn thì khách phải nhảy mà gần quá thì bước cụt rất mỏi. Mặt đá nên phẳng nhưng đừng đánh bóng, vì đá bóng gặp mưa rất trơn. Và ở những chỗ muốn người ta dừng lại, hãy đặt 1 hòn to hơn để đủ chỗ cho cả 2 bàn chân, tự khắc người đi sẽ đứng lại ở đó.

Shin, Gyō, Sō - ba mức trang trọng

Người Nhật xếp các mặt lát vào 3 mức, mượn từ 3 lối viết thư pháp, và cách phân này cũng dùng được cho hàng rào, đèn đá hay cách cắt cây mà chúng ta sẽ nói ở các phần sau:

Bảy lỗi thường gặp khi ghép đá. Nguyên tắc chung: mạch phải so le và len lỏi, không hòn nào lặp lại hòn bên cạnh, và mắt không được bám theo bất kỳ đường thẳng nào trên mặt lát

Hình: SGL Vietnam — sgl.com.vn

Mức Sō ngoài đời — lối đá lên dốc ở Ginkaku-ji: toàn đá tự nhiên, không dải biên, mép ngoài lượn theo chính rìa đá. So với hai tấm nobedan ở đầu bài sẽ thấy ngay khác biệt giữa ba mức

Ảnh: BriYYZ / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0

• Shin ( 真 ): toàn đá cắt vuông vức, mạch thẳng, đối xứng. Đây là mức trang trọng nhất, thường dùng ở lối vào chính hoặc trước điện thờ.
• Gyō ( 行 ): trộn đá cắt với đá tự nhiên. Nửa trang trọng nửa thoải mái, và đây cũng là mức thông dụng nhất.
• Sō ( 草 ): gần như toàn đá tự nhiên, mạch tự do, bố cục ngẫu hứng. Đây là mức thoải mái nhất, dùng cho những khu sâu bên trong vườn.

Điều đáng chú ý là một khu vườn làm chuẩn thường đi từ Shin ở ngoài cổng rồi chuyển dần sang Sō khi đi vào sâu, càng vào trong thì càng buông ra, càng gần với tự nhiên.

Cái cảm giác "vườn này nhìn lộn xộn" mà ta hay gặp, nhiều khi không phải do chọn sai vật liệu, mà do trộn cả 3 mức vào cùng 1 chỗ. Cổng làm kiểu Sō mà giữa vườn lại chêm 1 mảng Shin thì nhìn sẽ rất chỏi.

Dù là phong cách nào, hay đơn giản là một lối đi, chúng chỉ hoàn thiện khi hài hòa với môi trường xung quanh. Nếu bạn kiên nhẫn, bạn sẽ có 1 bề mặt ưng ý