Câu hỏi thật là "gọi ai", không phải "làm thế nào"
Mười bốn phần trước của loạt bài bàn cách làm: xếp đá, cắt cây, đặt tsukubai, lát nobedan. Nhưng phần lớn người đọc tới đây sẽ không tự tay làm những việc đó. Câu hỏi thực tế hơn nhiều là giao cho ai thì yên tâm, và làm sao phân biệt một đơn vị làm được với một đơn vị chỉ bán vật liệu kèm dịch vụ thi công.
Ở Nhật, đây là một nghề có tên gọi, có truyền thừa, có kỳ thi quốc gia
Người làm vườn chuyên nghiệp ở Nhật có tên gọi riêng: niwashi (庭師) cho người xây và chăm sóc vườn tại các khu vườn lớn hay điền trang, và uekiya (植木屋) cho người làm ở vườn ươm, trồng và tạo dáng cây. Theo tư liệu của Portland Japanese Garden (2019), danh xưng niwashi hình thành từ cuối thời Tokugawa sang đầu thời Meiji (1868-1912), và đến giữa thời Taishō (1912-1926) người mang danh xưng này đã hội đủ cả giáo dục chính quy lẫn những kỹ thuật truyền miệng chỉ trao trong nghề.
Cách vào nghề vẫn đi theo lối học việc: theo học ở Nhật, người mới thường phải chấp nhận ít nhất một thập kỷ làm đệ tử. Khác với trường mỹ thuật kiểu phương Tây dạy theo giáo trình, nghề thủ công truyền thống Nhật đi qua quan sát, bắt chước và làm tay dưới sự dẫn dắt trực tiếp của người thầy — theo mô tả trên trang Portland Japanese Garden. Ueyakato Landscape, công ty vườn ở Kyoto, hiện có chương trình "Meet the Niwashi" hợp tác với Portland Japanese Garden, đưa người học vào làm việc thực địa 5 ngày cùng các nghệ nhân kỳ cựu.
Nghề này cũng có kỳ thi cấp quốc gia: 造園技能士 (zoen ginōshi, tạm dịch "kỹ năng viên tạo vườn"), một chứng chỉ kỹ năng quốc gia do các tỉnh trưởng cấp, đề thi soạn bởi Hiệp hội Phát triển Năng lực Nghề nghiệp Trung ương (JAVADA) và tổ chức thi qua các hiệp hội phát triển năng lực nghề cấp tỉnh. Chứng chỉ có ba hạng — hạng 3 (mới vào nghề), hạng 2 (trung cấp), hạng 1 (cao cấp) — thi cả lý thuyết lẫn thực hành, phạm vi từ vườn nhà, cắt tỉa cây đến công viên, cây đường phố và phủ xanh công trình công cộng. Theo Luật Xúc tiến Phát triển Năng lực Nghề nghiệp của Nhật, người không có chứng chỉ này không được dùng danh xưng zoen ginōshi; hiện có khoảng 120.000 người đang giữ chứng chỉ trên cả nước.
Đề thi thực hành mỗi hạng khác nhau về độ khó. Theo mô tả của các trung tâm luyện thi Nhật, hạng 1 thi dựng hàng rào tre, lắp tsukubai, xếp đá cảnh kèm trồng cây và lát đá nối (nobedan) trong 3 giờ 30 phút, cộng thêm bài nhận diện cành cây để gọi đúng tên loài trong 10 phút. Hạng 2 thi dựng hàng rào yotsume-gaki, lát đá bước và đá lát, trồng cây bụi thấp và lắp cọc chống cây, cũng trong 3 giờ 30 phút. Hạng 3 thi dựng hàng rào tre, lát viền đá và lát đá sân. Phần lý thuyết của hạng 1 và 2 có 50 câu trắc nghiệm bốn lựa chọn làm trong 100 phút, hạng 3 có 30 câu đúng-sai làm trong 60 phút; điểm đạt là 65/100.
Về mặt cá nhân, nhân vật hiện đại được nhắc tới nhiều nhất là Shunmyō Masuno — trụ trì đời thứ 18 của chùa Thiền tông Kenkō-ji từ năm 2000, đồng thời là nhà thiết kế vườn. Ông tốt nghiệp Khoa Nông nghiệp Đại học Tamagawa năm 1975, học nghề thiết kế vườn dưới sự dẫn dắt của Katsuo Saitō — người từng làm khu vườn của chính ngôi chùa cha ông trụ trì — rồi năm 1979 tu tập ở Sōji-ji, một trong hai tổ đình của tông Sōtō. Ông lập công ty thiết kế vườn Japan Landscape Consultants năm 1982 và giảng dạy tại Đại học Nghệ thuật Tama từ 1998. Về lịch sử, Mirei Shigemori, người làm khu vườn Tōfuku-ji năm 1939, là người mở ra dòng vườn Nhật hiện đại, phá bỏ nhiều quy ước cứng nhắc của lối vườn cổ điển.
Cái làm nên chất lượng không phải tay nghề lúc thi công, mà hợp đồng chăm sóc dài hạn
Điều đáng chú ý nhất khi nhìn sang Nhật không phải là kỹ thuật cao hơn, mà là nghề làm vườn ở đó có tổ chức và có tính liên tục. Nhiều nhà vườn ở Kyoto hoạt động qua nhiều thế hệ và nhận chăm sóc lâu dài cho những khu vườn di sản — cùng một đơn vị chăm một khu vườn suốt hàng chục, có khi hàng trăm năm.
Chính hợp đồng chăm sóc dài hạn đó mới là thứ quyết định chất lượng cuối cùng, chứ không phải sự khéo léo trong lúc thi công. Người biết mình sẽ phải quay lại cắt một cây thông trong ba mươi năm tới sẽ chọn cách trồng và tạo khung cành khác hẳn người bàn giao xong là hết trách nhiệm. Đây cũng là logic đứng sau việc cắt tỉa okarikomi và tạo dáng niwaki đã nhắc ở các phần trước của loạt bài — những kỹ thuật đó chỉ có ý nghĩa khi có người quay lại làm đều đặn.
Một hợp đồng chăm sóc thật có những đầu việc gì
Cây thông là hạng mục tốn công nhất và có lịch rõ nhất. Kỹ thuật gọi tên hai đợt: midori-tsumi (ngắt chồi non, còn gọi bấm nến) làm vào khoảng tháng Sáu-tháng Bảy, bấm tay các chồi mới trước khi lá kịp cứng để cây bật lại đợt chồi thứ hai đều hơn; và momiage (tuốt lá già) làm vào khoảng cuối tháng Mười đến tháng Mười Hai tuỳ vùng, tuốt bỏ lá cũ trên mỗi cành chỉ chừa lại 7-8 đôi lá non nhất ở đầu cành. Nói gọn: thông được vào tay người thợ hai lần một năm, không phải một lần cắt gọn rồi để đó.
Hàng rào tre không phải vật liệu vĩnh viễn. Theo các đơn vị chăm vườn Nhật ở nước ngoài, một hàng rào tre buộc kiểu truyền thống chịu được khoảng 3-5 năm ngoài trời trước khi phải tháo buộc, thay các cây tre đã giòn hoặc đổi màu, rồi buộc lại — không phải sửa chỗ hỏng mà thay theo chu kỳ trước khi hỏng.
Những đầu việc còn lại — cào lại vệt sỏi cho nét cào không bị mưa xoá, dọn viền thảm rêu khỏi cỏ dại lấn, quét lá vào mùa lá rụng, tưới giữ ẩm cho rêu vào những đợt khô — không tìm được số liệu tần suất chính thức bằng tiếng Việt hay tiếng Anh; đây là những việc lặp lại theo mùa mà mô tả nghề nhắc tới, nhưng không có nguồn ghi cụ thể bao nhiêu lần một năm nên không bịa số ở đây. Điều chắc chắn hơn là mùa lá rụng luôn nặng việc nhất trong năm — quét lá sai lúc thì rêu bên dưới bị nghẹt và úa.
Nhìn vào danh sách này để thấy một điều: giá bảo dưỡng một khu vườn Nhật đúng nghĩa không phải một khoản phát sinh nhỏ, mà là một lịch làm việc cố định trong năm, có tên riêng cho từng đợt. Hỏi được đơn vị thi công lịch này — chứ không chỉ hỏi giá — là cách kiểm tra xem họ có thật sự chăm vườn hay chỉ bán và giao.
Ngoài Nhật, những khu vườn lớn đồng thời là nơi đào tạo
Có một hệ thống ít người biết: nhiều khu vườn Nhật lớn ở nước ngoài đồng thời là nơi đào tạo nghề. Portland Japanese Garden ở Oregon (Hoa Kỳ) vận hành Japanese Garden Training Center — theo mô tả trên trang chính thức, đây là chương trình duy nhất loại này bên ngoài Nhật Bản, từng nhận Giải Xuất sắc Vườn 2020 của Hiệp hội Vườn Công cộng Hoa Kỳ và Giải Xuất sắc 2020 của Hiệp hội Kiến trúc sư Cảnh quan Hoa Kỳ (ASLA). Chương trình chủ lực mang tên Waza to Kokoro ("Bàn tay và Trái tim"), gồm ba đợt tập huấn 12 ngày mỗi đợt — tổng 36 ngày học, khoảng 80 giờ — dành cho người làm nghề vườn Nhật và các ngành cảnh quan liên quan; ngoài ra còn có khoá thiết kế ba ngày 25 giờ học lý thuyết và thực hành.
Bên cạnh đó có những người phương Tây theo học ở Kyoto rồi hành nghề và viết sách, trong đó Marc Peter Keane là cái tên quen thuộc với người đọc tiếng Anh. Tốt nghiệp Đại học Cornell, ông sang Nhật năm 1985, sống ở Kyoto gần hai mươi năm, làm vườn cho công ty, chùa và tư gia, và là người nước ngoài đầu tiên ở Nhật được cấp thị thực lao động với tư cách kiến trúc sư cảnh quan. Ông từng dạy tại Đại học Nghệ thuật và Thiết kế Kyoto và tại Cornell, hiện là thành viên nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Nghệ thuật Vườn Nhật ở Kyoto; sách của ông — trong đó có Japanese Garden Design và The Art of Setting Stones — là một trong những nguồn tử tế để bắt đầu tìm hiểu nguyên lý thiết kế vườn Nhật.
Ở tầm khu vực có North American Japanese Garden Association (NAJGA) — tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 2011 bởi các khu vườn Nhật lớn ở Mỹ và Canada, theo giới thiệu trên trang najga.org. Thành viên gồm các định chế vườn, hội nghề nghiệp, doanh nghiệp và cá nhân quan tâm tới lĩnh vực này; tổ chức hoạt động qua giáo dục, vận động chính sách và kết nối cộng đồng, không cấp chứng chỉ hành nghề cá nhân.
Điểm chung của các nơi này: tài liệu, khoá học, bản vẽ chi tiết đều công khai. Ai muốn học nghiêm túc có đường để đi, không phải qua quan hệ riêng.
Ở Việt Nam, chưa có cơ sở nào để xếp hạng công bằng
Không có hiệp hội nghề vườn Nhật, không có chứng chỉ tương đương zoen ginōshi, không có danh mục công trình được thẩm định độc lập. Trong điều kiện đó, liệt kê vài tên đơn vị theo trí nhớ vừa thiếu công bằng với những đơn vị không được nhắc, vừa không giúp được gì cho người đọc — vì danh sách như vậy không kiểm chứng được và không cập nhật được.
Cái người đọc cần không phải một danh sách, mà là cách tự nhận ra. Danh sách cũ đi sau một năm; cách nhìn dùng được lâu hơn nhiều — đó là lý do phần dưới đây tập trung vào bộ câu hỏi thay vì bộ tên.
Tám câu để nhận ra người làm được
Đây là những câu nên hỏi trước khi ký hợp đồng. Không cần hiểu nghề vẫn hỏi được, và câu trả lời sẽ nói khá nhiều về đơn vị đang ngồi trước mặt.
Mấy dấu hiệu nên dè chừng
Báo giá trọn gói mà không tách phần bảo dưỡng. Hồ sơ chỉ có phối cảnh dựng máy, không có bản vẽ chi tiết cấu tạo. Dùng chữ "thiền" và "phong thuỷ" nhiều hơn chữ "thoát nước" và "ánh sáng". Cam kết cây trồng xuống là đẹp ngay. Và dấu hiệu rõ nhất: không hỏi chủ nhà câu nào về việc sẽ ngồi ở đâu và ngồi lúc mấy giờ.
Một khu vườn Nhật làm đúng là một cam kết ba mươi năm giữa chủ nhà và người làm vườn. Chọn người trước, chọn phương án sau — thứ tự đó quan trọng hơn nhiều so với việc chọn đúng kiểu đèn đá.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.