AI ĐANG LÀM — Vườn Nhật ở Việt Nam, gọi ai bây giờ? | Hiểu vườn Nhật · Phần 15

Câu hỏi thật là "gọi ai", không phải "làm thế nào"

Mười bốn phần trước bàn cách làm. Nhưng phần lớn người đọc tới đây sẽ không tự tay xếp đá hay cắt cây. Họ cần biết một chuyện thực tế hơn: giao cho ai thì yên tâm, và làm sao nhận ra một đơn vị làm được với một đơn vị chỉ bán hàng.

Bài này vì vậy chia hai phần: nhìn ra thế giới xem nghề này được tổ chức thế nào, rồi quay về ta xem nên nhận diện đơn vị bằng tiêu chí gì.

Hành lang gỗ nhìn ra vườn: điểm ngồi được xác định trước khi vẽ bố cục
Ảnh: Hyppolyte de Saint-Rambert (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Ở Nhật, đây là một nghề có truyền thừa

Điều đáng chú ý nhất khi nhìn sang Nhật không phải là họ giỏi hơn, mà là nghề làm vườn ở đó có tổ chức và có tính liên tục. Một số nhà vườn ở Kyoto hoạt động liên tục qua nhiều thế hệ và nhận chăm sóc lâu dài cho những khu vườn di sản — nghĩa là cùng một đơn vị chăm một khu vườn suốt hàng chục, có khi hàng trăm năm.

Chính cái hợp đồng chăm sóc dài hạn đó mới là thứ làm nên chất lượng, chứ không phải tay nghề trong lúc thi công. Người biết mình sẽ phải quay lại cắt cái cây này trong ba mươi năm tới sẽ trồng nó khác hẳn người bàn giao xong là xong.

Về mặt cá nhân, nhân vật hiện đại được nhắc tới nhiều nhất là Shunmyō Masuno — vừa là trụ trì một ngôi chùa Thiền vừa là nhà thiết kế vườn có công trình ở nhiều nước. Còn về lịch sử thì Mirei Shigemori, người làm khu vườn Tōfuku-ji năm 1934, là người mở ra dòng vườn Nhật hiện đại.

Cầu đá phủ rêu sau nhiều chục năm được chăm liên tục
Ảnh: Hyppolyte de Saint-Rambert (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Ngoài Nhật

Có một hệ thống ít người biết: nhiều khu vườn Nhật lớn ở nước ngoài đồng thời là nơi đào tạo nghề. Vườn Nhật ở Portland (Hoa Kỳ) là ví dụ được nhắc nhiều, với chương trình huấn luyện người làm vườn và các đợt trao đổi với nghệ nhân Nhật.

Bên cạnh đó có những người phương Tây theo học ở Kyoto rồi hành nghề và viết sách, trong đó Marc Peter Keane là cái tên quen thuộc với người đọc tiếng Anh — sách của ông là một trong những nguồn tử tế để bắt đầu.

Điểm chung của các nơi này: họ không giấu nghề. Tài liệu, khoá học, bản vẽ chi tiết đều công khai. Ai muốn học nghiêm túc thì có đường.

Ở Việt Nam — chỗ này tôi để ngỏ

Tôi chọn không liệt kê tên đơn vị trong nước ở đây, vì hai lý do.

Thứ nhất, chưa có một cơ sở nào để xếp hạng cho công bằng: không có hiệp hội nghề, không có chứng chỉ, không có danh mục công trình được thẩm định. Nêu vài cái tên theo trí nhớ là vừa thiếu sót với người không được nhắc, vừa không giúp gì cho người đọc.

Thứ hai, và quan trọng hơn: cái người đọc cần không phải một danh sách, mà là cách tự nhận ra. Danh sách thì cũ đi sau một năm, còn cách nhìn thì dùng được mãi.

Nếu bạn đang làm nghề này ở Việt Nam và có công trình vườn Nhật đã hoàn thành, mời gửi hình và thông tin về toà soạn. Chúng tôi sẽ cập nhật phần này thành một mục có dẫn chứng cụ thể, kèm ảnh công trình sau vài năm sử dụng chứ không chỉ ảnh ngày bàn giao.

Tám câu để nhận ra người làm được

Đây là những câu tôi nghĩ nên hỏi trước khi ký hợp đồng. Không cần hiểu nghề vẫn hỏi được, và câu trả lời sẽ nói khá nhiều.

• Cho tôi xem một công trình các anh làm cách đây năm năm, ảnh chụp gần đây. Đây là câu hỏi mạnh nhất trong tám câu. Đơn vị chỉ có ảnh ngày bàn giao là đơn vị chưa từng thấy công trình mình già đi.
• Ai sẽ chăm khu vườn này, bao lâu một lần, và giá bao nhiêu một năm? Người có nghề sẽ trả lời được ngay bằng con số.
• Đá lấy ở đâu? Trả lời được tên vùng, tên mỏ là dấu hiệu tốt.
• Đá chôn xuống bao nhiêu phần? Nếu câu trả lời là "đặt lên thôi" thì đã rõ.
• Cây này năm năm nữa cao bao nhiêu, và lúc đó phải làm gì? Câu này phân biệt người trồng cây với người bán cây.
• Chỗ ngồi ngắm chính là chỗ nào? Không chỉ ra được một điểm cụ thể trên bản vẽ nghĩa là bố cục chưa có gốc.
• Nếu tôi không có người chăm thì các anh khuyên gì? Người tử tế sẽ đề xuất phương án nhẹ hơn. Người bán hàng sẽ nói không sao đâu.
• Có hạng mục nào anh khuyên tôi bỏ không? Ai cũng gật hết mọi thứ thì họ đang bán, không phải đang thiết kế.

Và mấy dấu hiệu nên dè chừng

Báo giá trọn gói mà không tách phần bảo dưỡng. Hồ sơ chỉ có phối cảnh dựng máy, không có bản vẽ chi tiết cấu tạo. Dùng chữ "thiền" và "phong thuỷ" nhiều hơn chữ "thoát nước" và "ánh sáng". Cam kết cây trồng xuống là đẹp ngay. Và dấu hiệu rõ nhất: không hỏi bạn câu nào về việc bạn sẽ ngồi ở đâu và ngồi lúc mấy giờ.

Một khu vườn Nhật làm đúng là một cam kết ba mươi năm giữa chủ nhà và người làm vườn. Chọn người trước, chọn phương án sau — thứ tự đó quan trọng hơn nhiều so với việc chọn đúng kiểu đèn đá.