KOKE — Rêu không sống thì thay bằng gì? | Hiểu vườn Nhật · Phần 12

Rêu không phải một loại cây, nó là một điều kiện khí hậu

Đây là câu cần nói trước mọi thứ khác. Khi ta đặt rêu vào bản vẽ, ta không đang chọn một loài cây phủ nền. Ta đang đặt cược rằng chỗ đó sẽ có đủ bóng râm, đủ ẩm không khí, đủ yên và đủ thoát nước, quanh năm, trong nhiều năm.

Chùa Saihō-ji ở Kyoto — người ta quen gọi là chùa Rêu — có tới hơn một trăm loài rêu phủ kín mặt đất. Nhưng thứ làm nên khu vườn đó không phải giống rêu quý. Nó nằm trong một thung lũng ẩm, quanh là rừng, mưa nhiều, ít nắng trực tiếp, và có người nhặt lá mỗi ngày suốt mấy trăm năm.

Bê giống rêu đó về một sân bê tông ở đồng bằng thì không có phép màu nào cứu được.

Thảm rêu liền mạch quanh gốc cây ở Jingoji, Kyoto
Ảnh: 663highland (CC BY 2.5) / Wikimedia Commons

Rêu cần gì, và chết vì gì

Rêu không có rễ thật. Nó bám chứ không hút nước từ đất, và lấy nước qua toàn bộ bề mặt thân lá. Từ đặc điểm đó ra hết mọi thứ:

• Cần ẩm trong không khí, không cần đất ẩm. Đây là chỗ hay làm sai: người ta tưới đẫm gốc như tưới cây, đất sũng nước, rêu úng và thối. Rêu cần phun sương, không cần tưới gốc.
• Cần bóng, nhưng không cần tối. Bóng râm che khoảng bảy tới chín phần. Nắng trực tiếp buổi trưa chỉ vài ngày là rêu vàng cháy.
• Sợ gió khô. Chỗ hút gió làm rêu mất nước nhanh hơn cả nắng.
• Sợ phân bón. Đạm làm rêu bị tảo và cỏ dại lấn ngay. Thảm rêu là thảm đói, đừng bón.
• Sợ lá phủ dày. Lá rụng để lâu trên mặt rêu sẽ ủ và làm chết một mảng. Đây là lý do vườn rêu phải có người nhặt lá thường xuyên, không thổi được vì thổi bay luôn cả rêu.
• Sợ giẫm. Rêu chịu được người nhìn, không chịu được người bước lên.

Lá rụng trên mặt rêu: để lâu là ủ và làm chết cả mảng
Ảnh: YOSHIFUMI OGISO (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Ở Việt Nam thì chỗ nào làm được

Nói thẳng cho khỏi mất công thử: Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo, Bà Nà và các vùng núi cao tương tự thì rêu sống tốt, thậm chí tự mọc không cần trồng.

Đồng bằng và ven biển thì chỉ làm được ở những chỗ rất hẹp và rất cụ thể: giếng trời có mái lấy sáng gián tiếp, chân tường hướng bắc, mặt đá hoặc chậu đặt dưới tán dày, khoảng sân trong có phun sương tự động. Diện tích cỡ vài mét vuông thì giữ được. Cả một mảng sân vườn thì đừng.

Và kể cả ở những chỗ làm được, phải chấp nhận rêu sẽ lên xuống theo mùa: xanh mướt mùa mưa, xỉn và co lại mùa khô. Đó là bình thường, không phải hỏng.

Vườn rêu dưới tán cây, ánh sáng lọt qua tán chứ không chiếu thẳng
Ảnh: Motokoka (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Thay bằng gì cho đúng

Trước khi chọn cây thay, cần biết rêu đang làm việc gì trong bố cục, vì thay sai vai là hỏng.

Rêu trong vườn Nhật đóng vai mặt nền liền mạch, rất thấp, mịn, tối màu và không có ranh giới giữa các cây. Chính cái liền mạch không thấy chỗ nối đó làm cho đá và cây nổi lên. Vậy nên thứ thay thế phải giữ được bốn tính chất ấy, chứ không phải giống rêu về mặt sinh học.

• Quyển bá (Selaginella) — thứ giống rêu nhất mà sống được ở ta. Lá vảy nhỏ li ti, thấp, ưa bóng ẩm, phủ liền mảng. Đây là lựa chọn đầu tiên nên thử.
• Cỏ nhung Nhật (Zoysia tenuifolia) — mặt cỏ mịn và tự nhấp nhô thành gợn sóng, nhìn từ xa rất gần với thảm rêu. Chịu nắng, đây là ưu điểm lớn. Nhược điểm là mọc chậm và cần cắt.
• Cỏ tóc tiên lùn (Ophiopogon japonicus 'Nana') — chịu bóng rất tốt, thấp, xanh sẫm, gần như không phải chăm. Kết cấu sợi chứ không mịn, nhưng ở khoảng cách nhìn thường thì hợp.
• Dương xỉ lá nhỏ và các loài ráy lùn — dùng cho mảng dưới tán ẩm, cho cảm giác rừng thay vì cảm giác thảm.
• Mặt sỏi mịn hoặc cát nghiền — nếu chỗ đó quá nắng thì đừng cố trồng gì cả. Một mảng khoáng sạch còn tử tế hơn một thảm cây chết dở.

Mấy cách hay gặp mà không nên làm

Sơn rêu và rêu nhựa. Nhìn xa được vài tháng, sau đó bạc màu và bám bụi, và không bao giờ đổi theo mùa. Cái hay của rêu nằm ở chỗ nó sống; bỏ phần sống đi thì chẳng còn lý do gì để chọn nó.

Bứng nguyên mảng rêu rừng về. Vừa hại chỗ lấy, vừa gần như chắc chắn chết, vì mảng rêu đó quen với đúng một tiểu khí hậu. Nếu muốn nhân rêu thì cách làm là nghiền nhỏ rêu có sẵn tại chỗ trộn với đất mịn rồi rải, và chỉ làm ở nơi rêu vốn đã mọc được.

Trồng rêu rồi tưới bằng vòi mạnh. Tia nước mạnh bóc cả mảng. Chỉ phun sương.

Câu hỏi cần trả lời trước khi vẽ chữ "rêu" lên bản vẽ

Chỗ này mỗi ngày có mấy giờ nắng trực tiếp? Quá hai giờ nắng trưa là bỏ phương án rêu.

Ai phun sương, và bằng gì? Nếu không có hệ phun tự động và không có người, thì rêu chỉ sống qua mùa mưa.

Ai nhặt lá? Câu này quyết định hơn cả hai câu trên, vì lá phủ giết rêu nhanh hơn thiếu nước.

Trả lời được cả ba thì làm rêu thật. Không trả lời được thì chọn quyển bá hoặc cỏ nhung — và nói thật với chủ nhà rằng đây là phương án thay thế, chứ đừng gọi nó là rêu rồi để họ tự thất vọng sau sáu tháng.