Rêu không phải một loại cây, nó là một điều kiện khí hậu
Đây là câu cần nói trước mọi thứ khác. Khi đặt rêu vào bản vẽ, đó không phải chọn một loài cây phủ nền. Đó là đặt cược rằng chỗ đó sẽ có đủ bóng râm, đủ ẩm không khí, đủ yên và đủ thoát nước, quanh năm, trong nhiều năm.
Chùa Saihō-ji ở Kyoto — quen gọi là Kokedera, chùa Rêu — có khoảng 120 loài rêu phủ kín mặt đất, theo ghi nhận trong tài liệu du lịch và làm vườn về khu chùa này. Nhưng thứ làm nên khu vườn đó không phải giống rêu quý. Chùa nằm trong một thung lũng ẩm ở phía tây Kyoto, quanh là rừng, mưa nhiều, ít nắng trực tiếp. Theo các ghi chép về lịch sử khu vườn, rêu chỉ thật sự phủ kín sau khi chùa rơi vào cảnh hoang phế hồi thế kỷ 15 — ẩm độ và bóng râm tự nhiên của thung lũng làm việc đó, không phải một bàn tay trồng rêu chủ động. Từ 1977, chùa giới hạn khách và bắt đặt hẹn trước để giữ thảm rêu khỏi bị giẫm nát.
Bê giống rêu đó về một sân bê tông ở đồng bằng thì không có phép màu nào cứu được.
Rêu cần gì, và chết vì gì
Rêu không có rễ thật. Cấu trúc bám vào đất của rêu gọi là rhizoid — một chuỗi tế bào đơn, chỉ để neo giữ, không dẫn nước như mạch rễ của cây có mạch. Theo các giáo trình thực vật học về ngành Rêu (Bryophyta), nước và khoáng chất được rêu hấp thụ trực tiếp qua toàn bộ bề mặt thân và lá — cơ chế này còn khiến rêu trở thành sinh vật chỉ thị ô nhiễm không khí được ưa dùng: vì hút thẳng qua bề mặt chứ không qua đất, rêu tích luỹ kim loại nặng và bụi mịn trong không khí rất nhạy, theo tổng hợp nghiên cứu sinh trắc học bằng rêu trên Nature Scientific Reports và nhiều tạp chí môi trường khác. Từ đặc điểm hút nước qua toàn thân đó ra hết mọi thứ sau:
Về đất, phần lớn loài rêu làm cảnh ưa đất hơi chua tới trung bình tính, thoát nước tốt nhưng giữ đủ ẩm — các vườn ươm rêu chuyên dụng ở Mỹ khi hướng dẫn trồng Hypnum hay Leucobryum đều ghi mức pH hơi acid tới trung tính là phù hợp nhất. Đất đá vôi (pH cao) khiến nhiều loài rêu quen sống trên vỏ cây, đá granite hay đất mùn rừng không bám được. Đây là điều nên kiểm bằng bộ đo pH đất trước khi quyết định trồng, chứ không suy từ cảm quan.
Những loài rêu hay gặp trong vườn Nhật, và vì sao mỗi loài đóng một vai khác nhau
Chữ koke (苔) trong tiếng Nhật gọi chung cho rêu, nhưng người làm vườn Nhật không dùng một loài duy nhất. Bốn loài sau hay gặp nhất, mỗi loài có tên riêng trong nghề và một vai trò khác nhau trong bố cục.
Sugi-goke (Polytrichum, thường là Polytrichum juniperinum hoặc P. commune) — loài rêu lá kim mọc thẳng, dáng như một khu rừng tí hon nhìn gần. Đây là loài phổ biến nhất trong vườn Nhật, chịu được cả bóng và một phần nắng, không ưa đất chứa vôi. Dùng ở những mảng cần cảm giác có khối, có chiều cao thấp thoáng, ví dụ quanh gốc đá lớn.
Hai-goke (Hypnum plumaeforme) — rêu dạng lông chim, mọc bò lan, ưa phủ lên mặt đá, thành chậu nước (tsukubai) và chân đèn đá (tōrō). Ưa đất hơi chua tới trung tính, giàu mùn, ẩm đều nhưng không đọng nước. Đây là loài hay thấy bám trên các vật thể đá trong vườn, không chỉ trên mặt đất phẳng.
Suna-goke (Racomitrium, phổ biến là R. canescens hoặc loài họ hàng R. lanuginosum ở vùng núi cao) — mọc thành mảng thấp, chịu khô hạn và chịu nắng tốt hơn hẳn các loài rêu khác, phân bố rộng khắp bán cầu bắc theo Wikipedia và các nguồn thực vật học. Vì chịu được điều kiện khắc nghiệt hơn, đây là loài đáng thử trước ở những vùng khí hậu Việt Nam không hoàn toàn lý tưởng cho rêu.
Loài họ Leucobryum (ở Nhật gọi là koke-mushiro khi dùng làm thảm) — rêu gối, mọc thành từng u tròn dày, màu xanh xám bạc đặc trưng, ưa đất rất chua và giữ ẩm. Loài này quen sống trong rừng lá kim và đất than bùn, khó thuần ở vườn cảnh nếu đất không đủ chua và đủ thoáng khí.
Điểm chung: không loài nào trong bốn loài trên là cây bụi hay cây thân thảo bình thường — tất cả đều thuộc ngành Rêu thật (Bryophyta), sinh sản bằng bào tử chứ không bằng hạt, và đều đứng ở thế hệ giao tử thể (gametophyte) chiếm ưu thế trong vòng đời, khác hẳn cây có hoa.
Ở Việt Nam thì chỗ nào làm được
Nói thẳng cho khỏi mất công thử: Đà Lạt, Sa Pa, Tam Đảo, Bà Nà và các vùng núi cao tương tự thì rêu sống tốt, thậm chí tự mọc không cần trồng. Đây là những vùng có độ cao trên dưới một nghìn mét, nhiệt độ trung bình mát và độ ẩm không khí cao quanh năm — đúng ba điều kiện nền mà rêu cần, và là nhận định dựa trên đặc điểm khí hậu vùng núi cao đã biết, không phải số liệu đo trực tiếp trên từng thảm rêu cụ thể.
Đồng bằng và ven biển thì chỉ làm được ở những chỗ rất hẹp và rất cụ thể: giếng trời có mái lấy sáng gián tiếp, chân tường hướng bắc, mặt đá hoặc chậu đặt dưới tán dày, khoảng sân trong có phun sương tự động. Diện tích cỡ vài mét vuông thì giữ được. Cả một mảng sân vườn thì đừng.
Và kể cả ở những chỗ làm được, phải chấp nhận rêu sẽ lên xuống theo mùa: xanh mướt mùa mưa, xỉn và co lại mùa khô. Đó là bình thường, không phải hỏng — rêu có khả năng khô kiệt gần như hoàn toàn rồi hồi phục khi có nước trở lại, một đặc tính sinh lý gọi là chịu khô-phục hồi (desiccation tolerance) thường gặp ở thực vật không mạch, khác hẳn cây có mạch dẫn.
Một điều đáng nói thêm: vì rêu hút chất trực tiếp qua bề mặt, thảm rêu ở khu đô thị bụi khói nhiều — ven đường lớn, gần công trường — thường không lên đẹp bằng chỗ tương tự ở sân vườn yên tĩnh, dù ánh sáng và độ ẩm đo được như nhau. Đặc tính hút bụi và kim loại nặng qua bề mặt khiến rêu vừa hữu ích để quan trắc ô nhiễm trong nghiên cứu môi trường, vừa là lý do rêu cảnh khó sống khoẻ ở chỗ không khí nặng mùi khói xe.
Chuẩn bị nền trước khi trồng — việc hay bị bỏ qua
Rêu không mọc trên mặt đất tơi rối như cỏ. Nền cần được nện chặt và làm phẳng trước — rêu bám tốt hơn trên mặt cứng hơi gồ ghề (đá, đất nện, gạch cũ) so với đất xốp mới đào, vì rễ giả (rhizoid) của rêu chỉ neo được chứ không đâm sâu tìm chỗ bám như rễ cây thật.
Nhân rêu bằng cách nghiền — xé nhỏ một mảng rêu khoẻ đã quen với khí hậu tại chỗ, trộn với ít đất mùn mịn hoặc sữa chua không đường làm chất kết dính tạm (cách này được nhiều vườn ươm rêu ở Mỹ và Nhật hướng dẫn), rồi phết mỏng lên bề mặt đã chuẩn bị — cho tỉ lệ sống cao hơn hẳn so với đặt nguyên tấm rêu lớn, vì mảng nhỏ tiếp xúc bề mặt đều hơn và ít bị bong khi có gió hay mưa lớn.
Giai đoạn đầu sau khi trồng — khoảng vài tuần tới hai tháng tuỳ điều kiện — là lúc rêu dễ chết nhất, cần phun sương đều đặn, tránh nắng gắt và tránh người qua lại hoàn toàn. Qua giai đoạn này rêu mới bắt đầu tự bám chắc.
Thay bằng gì cho đúng
Trước khi chọn cây thay, cần biết rêu đang làm việc gì trong bố cục, vì thay sai vai là hỏng.
Rêu trong vườn Nhật đóng vai mặt nền liền mạch, rất thấp, mịn, tối màu và không có ranh giới giữa các cây. Chính cái liền mạch không thấy chỗ nối đó làm cho đá và cây nổi lên. Vậy nên thứ thay thế phải giữ được bốn tính chất ấy, chứ không phải giống rêu về mặt sinh học.
Mấy cách hay gặp mà không nên làm
Sơn rêu và rêu nhựa. Nhìn xa được vài tháng, sau đó bạc màu và bám bụi, và không bao giờ đổi theo mùa. Cái hay của rêu nằm ở chỗ nó sống; bỏ phần sống đi thì chẳng còn lý do gì để chọn nó.
Bứng nguyên mảng rêu rừng về. Vừa hại chỗ lấy, vừa gần như chắc chắn chết, vì mảng rêu đó quen với đúng một tiểu khí hậu. Nếu muốn nhân rêu thì cách làm là nghiền nhỏ rêu có sẵn tại chỗ trộn với đất mịn rồi rải, và chỉ làm ở nơi rêu vốn đã mọc được.
Trồng rêu rồi tưới bằng vòi mạnh. Tia nước mạnh bóc cả mảng. Chỉ phun sương.
Trồng một loài rêu duy nhất trên cả khu vực có điều kiện khác nhau. Chỗ dưới tán rậm hợp Sugi-goke, chỗ phủ mặt đá hợp Hai-goke, trồng lẫn lộn mà không phân theo vi khí hậu từng mảng thì phần lớn diện tích sẽ vàng héo dù tổng thể vẫn đủ bóng đủ ẩm trên giấy.
Câu hỏi cần trả lời trước khi vẽ chữ "rêu" lên bản vẽ
Chỗ này mỗi ngày có mấy giờ nắng trực tiếp? Quá hai giờ nắng trưa là bỏ phương án rêu.
Ai phun sương, và bằng gì? Nếu không có hệ phun tự động và không có người, thì rêu chỉ sống qua mùa mưa.
Ai nhặt lá? Câu này quyết định hơn cả hai câu trên, vì lá phủ giết rêu nhanh hơn thiếu nước.
Đất ở đây pH bao nhiêu? Đất kiềm, nhiều vôi thì gần như chắc chắn phải cải tạo hoặc đổi loài trước khi trồng.
Không khí quanh đó có bụi khói nặng không? Rêu hút thẳng qua bề mặt nên chỗ nhiều bụi khói xe không phải nơi lý tưởng, dù đủ bóng đủ ẩm.
Trả lời được cả năm thì làm rêu thật. Không trả lời được thì chọn quyển bá hoặc cỏ nhung — và nói rõ với chủ nhà rằng đây là phương án thay thế, chứ đừng gọi nó là rêu rồi để họ tự thất vọng sau sáu tháng.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.