Ba quyết định làm sân vườn đỡ tốn điện, đỡ tốn nước

Một sân vườn dùng đúng hướng nắng, đúng vùng tưới và đúng vật liệu có thể đổi hẳn hoá đơn điện nước của cả căn nhà — không phải chuyện thẩm mỹ, mà là ba quyết định nằm ngay trên bản vẽ mặt bằng, trước khi chọn cây gì trồng ở đâu.

Ba quyết định đó là: đặt chỗ ngồi, cây bóng mát và giàn che đúng hướng nắng hướng gió theo mùa; chia sân thành các vùng tưới theo đúng nhu cầu nước thay vì tưới đều tay; và chọn vật liệu ít tốn năng lượng để làm ra, tránh loại rò rỉ chất độc về lâu dài.

Nắng đi khác đường theo mùa

Ở bán cầu bắc — áp dụng cho Việt Nam — quỹ đạo mặt trời đổi hẳn theo mùa. Mùa hè (tháng 6), mặt trời mọc đông bắc, lặn tây bắc, đi qua một cung khoảng 240 độ và lên tới góc cao nhất khoảng 72 độ vào buổi trưa. Mùa đông (tháng 12), mặt trời mọc đông nam, lặn tây nam, cung di chuyển chỉ còn khoảng 120 độ, góc trưa cao nhất chỉ 27 độ — nắng mùa đông vừa yếu hơn vừa chiếu ngắn hơn hẳn.

Từ đó rút ra bốn điều áp dụng cho mọi ngôi nhà: mọi mặt đều có lúc nắng có lúc bóng vào mùa hè; bóng lớn nhất mùa hè rơi ở mặt đông và mặt tây; mùa đông chỉ mặt nam nhận nắng trực tiếp, mặt bắc hoàn toàn không có; và suốt năm mặt nam luôn nhận nắng nhiều nhất, mặt bắc luôn ít nhất.

Mùa hè: đặt chỗ ngồi, cây bóng mát và giàn che đúng chỗ

Cảm giác dễ chịu ngoài trời cần đủ bốn điều kiện cùng lúc: có bóng che, không có gió mạnh, nhiệt độ khoảng 21-27°C, và độ ẩm khoảng 30-65%. Vị trí tốt nhất cho một chỗ ngồi dùng vào ngày hè là hướng đông hoặc đông bắc của nhà hoặc của một khối cây lớn.

Cây bóng mát làm mát bằng hai cách cùng lúc: chặn tia nắng trực tiếp trước khi nó biến thành nhiệt trên mái, tường, nền; và bốc hơi nước qua lá — một cây lớn có thể bốc hơi lượng nước tương đương công suất làm mát của khoảng năm máy điều hoà chạy cùng lúc. Nên trồng cây bóng mát ở hướng tây nam và tây để chặn nắng gắt buổi chiều.

Hiệu quả che nắng của cây lại giảm rất nhanh theo khoảng cách tới bề mặt cần che, và đây là chỗ hay bị bỏ qua nhất: một cây cao khoảng 7,5m đặt cách tường 3m che được gần một nửa diện tích mặt tường, nhưng đặt xa ra 6m thì chỉ còn che hơn một phần tư. Trồng cây bóng mát lùi xa nhà cho "thoáng" là mất phần lớn tác dụng che nắng của chính nó.

Với giàn che nắng có một sự đánh đổi: giàn đặc kín che được nhiều nắng nhất nhưng dễ giữ nhiệt lại như một cái nắp đậy; giàn nhiều thanh cách nhau cho nhiệt thoát lên nên mát hơn. Hướng thanh cũng quyết định hiệu quả: thanh chạy đông-tây chặn tốt nắng giữa trưa mùa hè, thanh chạy bắc-nam chặn tốt nắng chiều muộn. Tường và hàng rào lại hiệu quả nhất với nắng góc thấp — sáng sớm và chiều muộn — nên đặt ở hướng đông hoặc tây. Giàn che nên đặt ngay trên hoặc lệch nhẹ về phía nam và tây của khoảng cần che, đúng hướng nắng gắt nhất giữa trưa tới đầu chiều.

Mùa đông: mặt nam là chỗ ấm nhất nhà

Khoảng dùng vào mùa lạnh nên đặt ở mặt nam — vừa nhận nắng trực tiếp cả ngày vừa hưởng thêm hiệu ứng túi nhiệt, tức nhiệt phản xạ từ tường và mặt nền gần đó cộng dồn lại; mặt lát màu tối làm hiệu ứng này mạnh thêm. Không nên đặt khoảng dùng mùa lạnh ở mặt bắc.

Cây ở mặt nam nên là cây rụng lá, trồng thưa, đặt gần nhà, tỉa gọn cành thấp — mùa hè che bóng cho mái, mùa đông lá rụng thì nắng ở góc thấp vẫn lọt xuống dưới tán để chiếu vào tường và cửa sổ. Cây cành dày đặc hoặc cây thường xanh đặt ở mặt nam sẽ chặn hết nắng cần đón vào mùa lạnh. Có thể tăng thêm diện tích cửa kính hướng nam để hút nhiệt trực tiếp, và đừng để bụi cây che khuất những cửa kính đó.

Gió: che gió lạnh, mở đường cho gió mát

Gió làm mát khi trời đã nóng trên khoảng 27°C, hoạt động như một cái quạt; nhưng khi trời đã lạnh dưới khoảng 21°C, cùng luồng gió đó lại làm tăng cảm giác lạnh, gọi là gió lùa lạnh. Gió biến động theo mùa và theo từng đợt thời tiết khác nhau rất nhiều giữa các vùng, nên cần tra đúng số liệu khí tượng của chính khu vực đang thiết kế, không suy đoán từ một nơi khác.

Chắn gió lạnh hiệu quả nhất bằng một băng cây lá kim thường xanh liên tục ở hướng đón gió lạnh — thường là tây hoặc tây bắc — có thể giảm gió tới 50% trong khoảng cách bằng 10-20 lần chiều cao khối cây.

Điều đáng chú ý: mật độ lá tối ưu của khối cây chắn gió chỉ nên khoảng 50-60%, không phải càng đặc càng tốt — khối cây quá kín đẩy gió vọt lên rồi rơi xuống đất ngay sau lưng, làm vùng được che chắn ngắn lại hẳn. Tường hay hàng rào đặc kín cũng gây hiện tượng tương tự — xoáy ngược dội gió xuống đất — nên cần có khe hở nhỏ hoặc làm dạng nan, nan đứng lọc gió đều nhất.

Ngược lại, đón gió mát mùa nóng thì chừa khoảng mở — bãi cỏ, cây thấp dưới 60cm — ở hướng nam và tây nam. Một cây rụng lá lớn tán rộng có thể dùng để kênh gió, ép luồng gió chảy mạnh hơn ngay dưới tán, cho cả gió lẫn bóng cùng lúc. Điều cần nhớ: bề mặt mà gió lướt qua trước khi tới chỗ ngồi quyết định nhiệt độ của luồng gió đó — nên để gió lướt qua mặt cây xanh hoặc mặt nước, tránh để nó lướt qua bãi đỗ xe hay lối xe nóng trước khi vào không gian sử dụng.

Dùng nước bằng hoặc ít hơn lượng mưa tự nhiên của khu đất

Ý tưởng gọi là xeriscape — cảnh quan thiết kế để dùng tối thiểu nước, lý tưởng nhất là chỉ dựa vào lượng mưa tự nhiên của vùng, không cần tưới thêm.

Chia sân thành ba vùng theo nhu cầu nước

Vùng khô — ít hoặc không tưới, toàn cây chịu hạn — nên rộng nhất và đặt xa nhà nhất, khỏi phải kéo đường ống dài. Vùng vừa chỉ cần tưới khi hạn kéo dài. Vùng ẩm — thường là chỗ có cỏ — cần tưới nhiều nhất, nên đặt gần nhà và giữ nhỏ nhất có thể, vừa tiết kiệm ống vừa tiết kiệm nước.

Về cách tưới, nhỏ giọt hoặc ống thấm tốt hơn hẳn tưới phun vì nước vào thẳng đất, ít mất qua bốc hơi và gió thổi lệch. Hệ tưới nên có cảm biến tự ngắt khi trời mưa. Phủ mùn lên đất trống giảm bốc hơi, hạ nhiệt đất, giảm cỏ dại. Cắt cỏ giữ chiều cao khoảng 5-7,5cm thay vì cắt sát — lá tự che bóng cho đất bên dưới, giữ ẩm tốt hơn hẳn.

Bớt diện tích cỏ đúng chỗ

Một bãi cỏ sân vườn thực chất là một quần xã đơn loài hiếm gặp trong tự nhiên, và để giữ được vẻ xanh mượt như mong đợi nó cần nước, phân bón, thuốc trừ sâu liên tục — nếu để tự nhiên, nhiều loại cỏ sân mọc cao 15-20cm mà không cần cắt.

Cỏ trông "xanh mát tự nhiên" nên ít ai để ý nó đang ngốn bao nhiêu. Tính theo diện tích, lượng thuốc trừ sâu dùng trên bãi cỏ tư nhân thường nhiều gấp ba tới sáu lần so với nông trại — và phân bón cỏ trôi theo mưa xuống suối sông gây rêu tảo bùng phát, hút hết oxy trong nước.

Quy tắc chọn chỗ đặt cỏ: tránh nơi bị bóng tán che, tránh dốc quá 33%, tránh mảnh nhỏ rải rác hay dải dài hẹp dọc ranh đất — cỏ khó mọc khó chăm ở những chỗ này, nên thay bằng groundcover hoặc mặt lát rỗng. Có thể thay cỏ truyền thống bằng cỏ bản địa thấp mọc chậm, trảng hoa dại, cỏ cảnh nhiều dáng màu, hoặc sỏi đá dăm ở vùng khô hạn.

Giữ nước mưa ở lại trên đất

Mục tiêu là giữ dòng chảy mặt bằng hoặc thấp hơn mức lẽ ra có nếu khu đất còn hoàn toàn tự nhiên — vì mái nhà, đường, lối xe, sân bịt kín mặt đất khiến nước mưa không ngấm xuống được, gây ngập lụt và xói mòn ở hạ lưu. Cách làm: giảm tối thiểu diện tích mặt lát, chỉ giữ đúng phần thật cần dùng; dùng mặt lát rỗng cho nước ngấm qua — cốt liệu tự nhiên, gạch đá đặt hở mạch trên nền cát sỏi, hoặc mặt lát dạng lưới ở lối đi ít dùng; và dẫn nước từ mặt lát về hướng khu trồng cây thay vì cho chảy thẳng ra cống.

Ở chỗ trũng dưới dốc nơi nước mưa chảy tới, có thể làm một vườn mưa — vùng trũng nhân tạo trên nền đất thấm tốt, trồng cây chịu được ngập tạm thời. Điều quan trọng là phải thiết kế nó hoà vào tổng thể cảnh quan, như một đầm nhỏ hay khe suối cạn có đá, không phải chỉ là một hố kỹ thuật đào vội.

Hứng và dùng lại nước

Nước mưa hứng bằng thùng đặt ở chân ống thoát mái, hoặc một bể ngầm lớn hơn, dùng làm nguồn tưới bổ sung. Nước xám — nước từ rửa bát, giặt đồ, tắm, không phải nước từ bồn cầu — có thể tái dùng để tưới qua một hệ ống riêng dẫn về bể chứa, thường nên pha thêm nước sạch trước khi tưới, và không dùng cho cây trồng chậu hay cây có rễ tiếp xúc trực tiếp với nó.

Chọn vật liệu ít "năng lượng ẩn", tránh loại rò rỉ chất độc

Vật liệu cũng tốn năng lượng, chỉ là không nhìn thấy

Năng lượng ẩn là tổng năng lượng cần để khai thác, sản xuất và vận chuyển một vật liệu tới công trường — một khoản chi phí vô hình nhưng có thể rất lớn. Ống đồng, nhựa PVC, phân bón hoá học, sơn dầu ngoài trời có năng lượng ẩn rất cao; ngược lại đất, cát, đá khai thác ngay tại vùng có năng lượng ẩn gần như bằng không. Nguyên tắc chung là giảm bớt vật liệu năng lượng ẩn cao, thay bằng vật liệu tận dụng hoặc tái chế khi có thể.

Tận dụng ngay trên khu đất trước khi mua mới

Cân bằng khối đào và khối đắp khi san lấp để khỏi phải chở đất đi hay chở đất tới — dư đất thì đắp thành gò hay đồi tiểu cảnh thay vì chở bỏ. Đá tảng, đá cuội có sẵn trên khu đất dùng làm tường chắn, mặt lát hay bậc thang khi kích cỡ và hình dạng cho phép — vừa tiết kiệm vừa cho cảnh quan một tính cách hợp vùng. Cây hiện có bị đặt sai vị trí cho thiết kế mới nên bứng chuyển sang chỗ phù hợp thay vì chặt bỏ, để có ngay cảm giác cảnh quan trưởng thành thay vì chờ nhiều năm với cây mới trồng. Công trình cũ như mặt lát, sàn gỗ, hàng rào nên giữ nguyên nếu còn hợp thiết kế mới, hoặc bóc vật liệu ra dùng lại — gạch đá trên nền cát dễ bóc và xếp lại, bê tông có thể cắt phá thành khối dùng tiếp, gỗ còn chắc sơn phủ lại là dùng được.

Tìm vật liệu tận dụng từ ngoài, nhưng kiểm kỹ trước khi tin nhãn "tái chế"

Có thể tìm ở công trình đang phá dỡ, đại lý chuyên vật liệu tận dụng đã qua tân trang, hoặc kho vật liệu công của địa phương. Mặt lát, gỗ, kim loại vụn là những thứ dễ tận dụng nhất. Kính vụn dùng thay sỏi hoặc trộn vào bê tông lộ cốt liệu để tạo màu và độ phản xạ đẹp cho mặt bê tông; lốp xe cũ dùng làm tường chắn đất.

Gỗ nhựa tái chế — thay cho ván sàn gỗ tự nhiên — an toàn hơn gỗ tẩm áp lực, bền, ít cần bảo trì, nhưng giá cao hơn, dễ phai màu và hấp nhiệt khi phơi nắng trực tiếp.

Không phải mọi thứ dán nhãn "tái chế" đều thực sự có lợi cho môi trường hơn vật liệu thường — có loại vẫn còn chứa PVC hoặc bản thân có năng lượng ẩn cao. Luôn kiểm thành phần thật trước khi dùng, đừng tin theo đúng chữ in trên nhãn.

Vật liệu nên tránh vì độc hại

Trước khi chọn bất kỳ vật liệu mới nào, luôn đọc kỹ nhãn và thông số kỹ thuật của nhà sản xuất. Năm nhóm hay gặp nhất và lý do nên tránh:

Dù dùng loại gỗ tẩm áp lực nào cũng nên đeo găng khi cắt và sơn phủ thêm một lớp dầu thấm để giữ hoá chất bảo quản không rỉ ra ngoài.

Khép vòng bằng một góc ủ phân

Một khu ủ phân hữu cơ gần như nên có mặt trên mọi khu đất hướng tới bền vững — lá rụng, cỏ cắt, cành tỉa, rác rau củ từ bếp dần phân huỷ thành đất giàu dinh dưỡng, dùng lại ngay tại chỗ để bón hoặc phủ, tạo một vòng tự cung tự cấp thật sự, đồng thời giảm lượng rác phải chở đi bãi. Khu ủ nên đặt ở chỗ dễ ra vào để đổ rác thường xuyên, và được che chắn khỏi gió khô — gió khô làm chậm quá trình ủ — lẫn khỏi tầm nhìn. Không đủ diện tích để tự ủ thì gửi rác xanh cho hệ ủ phân chung của địa phương, vẫn giữ được lợi ích môi trường thay vì đổ chung vào rác sinh hoạt.

Ba quyết định đó — hướng chỗ ngồi và cây theo đường đi của nắng, chia sân theo đúng nhu cầu nước, chọn vật liệu theo năng lượng ẩn của nó — đều là việc làm được ngay trên bản vẽ mặt bằng đầu tiên, trước khi đặt viên gạch hay mua cây nào.