CÂY DỪA VÀ TƯỢNG BALI — Có chắc đó là tropical không? | Tropical Style · Phần 5
Công thức đã quá quen: một cây dừa cạnh hồ bơi, một mái lá, một bức tượng đá mặt Bali, vài chậu chuối rẻ quạt. Xong. Trên bản vẽ ghi phong cách nhiệt đới, trong hợp đồng ghi tropical resort style, và không ai hỏi thêm câu nào.
Vấn đề không phải mấy thứ đó xấu. Vấn đề là chúng là phục trang — thứ khoác lên để trông giống một nơi khác. Còn nhiệt đới, đúng nghĩa, là một vùng khí hậu ta đang đứng trong đó. Nhầm hai chuyện này là lý do rất nhiều khu vườn “nhiệt đới” ở Việt Nam nóng hơn cái sân trống bên cạnh.
Ba món đồ trang trí và ba câu hỏi khó chịu
Cây dừa. Đẹp, biểu tượng, ai cũng nhận ra. Câu hỏi: nó che được bao nhiêu? Tán dừa là một chùm lá trên đỉnh một cái cột, hình chiếu bóng nhỏ và di chuyển rất nhanh. Trồng ba cây dừa cạnh hồ bơi thì buổi trưa vẫn không có chỗ nào ngồi được. Dừa hợp với đường bờ biển, nơi người ta cần cột đứng và tầm nhìn thoáng — không hợp với chỗ cần bóng mát.
Mái lá. Đúng chất, thoáng, mát thật khi làm đúng. Câu hỏi: ai thay nó? Mái lá ở khí hậu này sống 3–5 năm, sau đó dột và mục. Rất nhiều mái lá trong resort là mái tôn phủ lá nhựa giả — nghĩa là mất hết ưu điểm thoáng khí của lá thật, giữ lại đúng phần nhìn.
Tượng Bali. Đây là món thẳng thắn nhất: nó là đồ nhập khẩu văn hoá. Không sai khi dùng, nhưng nên gọi đúng tên — đó là phong cách Bali, một vùng cụ thể của Indonesia với truyền thống điêu khắc riêng. Gọi nó là “nhiệt đới” thì cũng như gọi cái đèn đá Nhật là “ôn đới”.
Phép thử: tắt hết đồ trang trí đi thì còn gì
Có một cách kiểm tra rất nhanh. Lấy bản vẽ, xoá hết dừa, mái lá, tượng và đồ trang trí. Nhìn phần còn lại và hỏi: khu vườn này còn là nhiệt đới không?
Nếu còn — vì nó nhiều tầng lá, vì bóng đổ liên tục cả ngày, vì có đường gió, vì mặt đất được phủ kín, vì vật liệu chọn để chịu mưa — thì đó là vườn nhiệt đới thật, và mấy món đồ kia chỉ là gia vị.
Nếu không còn gì — chỉ còn bãi cỏ, lối lát và mấy khóm cây rời rạc — thì cái gọi là phong cách nhiệt đới ở đây chỉ nằm trong ba món đồ vừa xoá. Đó là phục trang, không phải khí hậu.
Vì sao chuyện này không chỉ là chuyện chữ nghĩa
Có thể lập luận: khách hàng thích, nhìn đẹp, gọi tên gì chẳng được. Nhưng cái giá là thật.
Khu vườn làm theo lối phục trang thường có một tầng cây, vì nhiều tầng làm “rối” bố cục sang trọng đã vẽ. Nó thường có diện tích lát lớn, vì đồ trang trí cần nền sạch để tôn lên. Nó thường có bãi cỏ rộng, vì cỏ dễ vẽ và dễ bán. Cộng ba thứ đó lại thì được một khu vườn nóng, tốn nước, tốn công cắt cỏ, và không hoạt động được vào ba giờ chiều — đúng khoảng thời gian người ta muốn ra vườn.
Nói cách khác, nhầm lẫn này không dừng ở cách gọi tên. Nó dẫn tới những quyết định bố cục làm khu vườn chống lại khí hậu nó đang đứng trong đó.
Nhiệt đới thật trông thế nào
Khó nhận ra hơn, vì nó không có món đồ nào để chỉ tay vào. Bốn dấu hiệu:
Nhìn đâu cũng có nhiều lớp lá. Không phải rậm rạp lộn xộn, mà là ba đến bốn cao độ khác nhau chồng lên, có chỗ dày có chỗ thưa.
Bóng đổ có suốt ngày, không chỉ giữa trưa. Nghĩa là có cây ở phía tây, chứ không chỉ có cây ở giữa vườn cho cân đối.
Không thấy đất trống. Mọi khoảng đất đều có gì đó phủ lên: cây thảm, lớp mùn, hoặc mặt lát. Đất trống trong khí hậu này chỉ là chỗ cỏ dại chưa mọc tới.
Có chỗ để gió đi. Một hành lang trống xuyên qua khối cây, thường trông như một khoảng hụt trong bố cục — và người không biết hay đề nghị trồng thêm cây vào đó.
Vậy có được dùng cây dừa không?
Được, và nên, khi nó đúng việc. Dừa và các loài thân cột khác làm rất tốt ba việc: tạo nhịp đứng, đánh dấu điểm nhìn, và giữ tầm nhìn thoáng ở tầm mắt trong khi vẫn có tán trên cao.
Nguyên tắc thực dụng: để cây thân cột làm nhịp, đừng bắt nó làm bóng mát. Bóng mát là việc của tầng khung tán rộng. Trồng dừa cạnh hồ bơi thì cứ trồng, nhưng chỗ ngồi phải có tán khác che — và cái tán đó mới là thứ quyết định người ta có ra vườn hay không.
Tương tự với mái lá: dùng khi có kế hoạch thay, hoặc dùng vật liệu bền hơn nhưng đừng giả làm lá. Và với tượng Bali: nếu thích thì cứ đặt, chỉ cần gọi đúng tên phong cách trong hồ sơ — chủ nhà có quyền biết mình đang mua cái gì.
Ba kiểu “nhiệt đới” hay bị trộn lẫn
Một phần lộn xộn đến từ chỗ ba thứ khác nhau cùng được gọi bằng một tên.
Nhiệt đới như một vùng khí hậu. Đây là nghĩa gốc: nóng ẩm quanh năm, mưa nhiều, không có mùa đông. Thiết kế theo nghĩa này là thiết kế để xử lý những điều kiện đó, và nó không quy định phải trồng loài nào.
Nhiệt đới như một bảng thực vật. Lá to bản, màu xanh đậm, hoa rực, dáng cây khác hẳn ôn đới. Đây là chuyện thẩm mỹ và hoàn toàn chính đáng — nhưng nó là một cách chọn cây, không phải toàn bộ phong cách.
Nhiệt đới như hình ảnh nghỉ dưỡng. Đây là thứ ngành du lịch xây dựng suốt nửa thế kỷ: dừa, cát trắng, mái lá, ghế tắm nắng. Nó là một ngôn ngữ hình ảnh có thật và bán được hàng, chỉ có điều nó nói về kỳ nghỉ, không nói về khí hậu.
Ba nghĩa này chồng lên nhau nên tranh cãi thường không đi tới đâu — hai người dùng cùng một từ để nói hai chuyện khác nhau. Cách thoát đơn giản: trong hồ sơ, nói rõ mình đang làm cái nào.
Câu hỏi nên hỏi trong buổi họp đầu tiên
Thay vì hỏi “anh chị thích phong cách nào”, có một câu hỏi cho kết quả tốt hơn nhiều: “Ba giờ chiều tháng năm, anh chị muốn ngồi ở đâu trong khu vườn này?”
Câu đó buộc mọi thứ về đúng chỗ. Muốn ngồi ngoài vườn lúc ba giờ chiều thì phải có tán che hướng tây, phải có gió, phải có mặt đất không nung. Từ ba yêu cầu đó, bố cục gần như tự viết ra — và nó sẽ là bố cục nhiệt đới thật, dù có hay không có một cây dừa nào.