TƯỜNG-TRẦN-SÀN BẰNG CÂY — sân vườn có phải chỉ cần trồng cây cho đẹp?

Nhìn một khu vườn đẹp, phần lớn người xem chỉ thấy cây — bao nhiêu loại, hoa gì, lá gì. Nhưng người vẽ ra khu vườn đó nhìn trước hết là một căn phòng: có tường, có trần, có sàn, chỉ khác là vật liệu xây bằng lá thay vì gạch. Cây trong thiết kế cảnh quan có 3 nhóm công năng — kiến trúc (tạo không gian, che hoặc dẫn tầm nhìn), thẩm mỹ (làm điểm nhấn, tôn kiến trúc nhà) và kỹ thuật. Đúng nhóm đầu tiên là chỗ khác hẳn cách nghĩ "trồng cây cho đẹp": dùng cây để dựng nên tường, trần, sàn của một không gian ngoài trời thật sự dùng được — chứ không phải xếp từng cây đẹp riêng lẻ rồi hy vọng cộng lại thành một khu vườn có hồn.

Cây làm TƯỜNG cho không gian ngoài trời

Mặt đứng của một không gian ngoài trời là ranh giới bên hông — thứ khiến người đứng trong đó cảm thấy được bao, được tách khỏi khoảng sân bên cạnh. Cây gỗ dựng mặt đứng theo 2 cách khác hẳn nhau: bằng thân, và bằng khối lá.

Thân cây — gợi ý biên, không chặn hẳn

Trồng thân cây thành khối hay thành hàng có tác dụng giống các cột trong một ngôi nhà: ngăn nhẹ giữa 2 "phòng" ngoài trời mà không chặn hẳn tầm nhìn — đứng bên này vẫn nhìn xuyên qua được các thân cây sang bên kia. Cái bẫy hay gặp: tưởng trồng một hàng cây gỗ là đã đủ ngăn khu tiếp khách khỏi khu để đồ, nhưng khoảng trống giữa các thân vẫn lộ hết. Muốn bao kín thật sự phải thêm cây nhỏ hay bụi trồng phối hợp ngay dưới tán.

Khối lá — chọn cây lớn hay cây nhỏ

Cách thứ 2 là dùng khối lá làm tường lá thật. Cây lớn cho tường lá ở tầng cao, định giới hạn trên của không gian mà vẫn nhìn xuyên được phía dưới tán — hợp khi muốn giữ tầm nhìn ra xa. Cây nhỏ cho tường lá ngay tầm mắt người — chọn loại này khi cần một bức tường thật sự, chắn hẳn cái nhìn từ ngoài vào.

Còn một lựa chọn nằm ở vòng đời lá: cây thường xanh bao kín quanh năm; cây rụng lá chỉ bao được từ khoảng cuối xuân tới đầu thu — mùa đông tường lá đó gần như biến mất. Vị trí trồng cây làm tường phải đi theo đúng chủ đề hình khối đã chọn cho khu đất: thẳng hàng theo trục nếu nền đất theo bố cục hình học (chữ nhật, đường chéo), mềm và uốn lượn nếu nền đất theo bố cục đường cong.

Bụi và groundcover — ba mức làm tường thấp

Dưới tầng cây gỗ còn 3 mức chiều cao bụi và cây phủ nền (groundcover), thấp dần, mỗi mức làm một việc riêng.

Điều thú vị là chọn mức nào không quan trọng bằng việc hiểu nguyên tắc đứng phía sau cả 3 mức: bao một phần gần như luôn là điểm cân bằng tốt nhất giữa bao kín hoàn toàn — không thấy gì ra ngoài — và mở hoàn toàn — không có ranh giới nào. Một khu ngồi chơi bao kín 100% cho cảm giác an toàn nhưng bí bách; mở 100% thì không còn cảm giác là một không gian riêng nữa. Phần lớn khu vườn dùng tốt nằm ở đâu đó giữa hai cực này — tách biệt vừa đủ, nhưng vẫn giữ được tầm nhìn ra một vài điểm đẹp khác của khu đất.

Lỗi rải cây lẻ tẻ — và cách gom khối

Sai lầm hay gặp nhất ở người mới tập bố trí cây: mỗi chỗ trồng một loại khác nhau, để rồi khi cây lớn lên, khu vườn không nhìn ra được "phòng" nào cả — chỉ là một tập hợp cây rải rác, mỗi cây tự đẹp riêng nhưng không cộng lại thành gì.

Nguyên tắc quan trọng nhất của bố cục trồng cây đi ngược hẳn thói quen đó: cây phải hợp thành một khối liên tục khi lớn đủ trưởng thành. Một khối gồm nhiều cây cùng một loài luôn hợp nhất về thị giác hơn hẳn nhiều loài đứng cạnh nhau, và thường khỏe hơn thật — các cây trong cùng một khối tự che chắn nắng gió cho nhau, thay vì mỗi cây đứng đơn độc, tự gánh hết nắng gió.

Cây đơn lẻ vẫn có chỗ dùng — nhưng chỉ nên dùng làm điểm nhấn, đặt cẩn thận ở một vị trí đã tính trước, không rải khắp bên trong khối.

Ba tầng dọc — nền, giữa, tán

Nếu tường là mặt đứng thì trần và sàn là 2 mặt bao còn lại, và cả 3 tương ứng với 3 tầng dọc của một thiết kế trồng cây.

Ba tầng không cần lặp giống nhau về hình dạng, chỉ cần ăn khớp được với nhau — thậm chí có thể chủ ý bỏ hẳn một tầng để tạo một hiệu ứng không gian riêng, ví dụ một khoảng sân chỉ có tầng tán mà không có tầng giữa, cho cảm giác thoáng dưới một mái lá cao.

Trần lá che tới đâu, và ba lớp trong một luống trồng

Trần lá che tới đâu

Mức bao kín của trần lá — cái mái che tự nhiên trên đầu — không do một yếu tố quyết định mà do 3 biến số cùng lúc: khoảng cách trồng cây, mật độ tán, và chiều cao tán so với mặt đất. Trồng thưa, tán mỏng, tán cao thì ánh sáng lọt xuống nhiều, cảm giác thoáng; trồng dày, tán rậm, tán thấp thì kín gần như một mái thật. Ba biến số này điều chỉnh độc lập với nhau, nên cùng một loài cây vẫn có thể cho những mức che khác hẳn nhau tùy cách bố trí.

Ba lớp trong một luống trồng

Bên trong một luống trồng, chiều sâu tới từ 3 lớp xếp theo hướng nhìn: tiền cảnh thường là groundcover hoặc cây thảo theo mùa; trung cảnh là bụi thấp và cây lâu năm; hậu cảnh là cây lâu năm cao, bụi cao, hoặc cây gỗ.

Ba lớp này cần đối lập nhau về màu và kết cấu để mỗi lớp nổi rõ so với lớp kia — giống nhau quá thì cả luống trồng nhòe thành một khối chung, nhìn không ra lớp nào với lớp nào. Không phải luống nào cũng cần đủ cả 3 lớp — một luống hẹp dọc lối đi có khi chỉ cần 1-2 lớp là đủ, miễn đúng hiệu ứng muốn có.

Bốn bước tự phác thảo bố cục cây

Ở giai đoạn thiết kế sơ bộ, chưa cần biết tên loài cụ thể, việc bố trí cây có thể đi theo 4 bước.

Bốn bước này chưa cần một tên loài cụ thể nào — việc gán tên loài để dành cho bước quy hoạch tổng thể, sau khi bố cục không gian đã chốt.

Đặt điểm nhấn đúng chỗ, và vẽ đúng cỡ trưởng thành

Đặt điểm nhấn

Một cây trở thành điểm nhấn nhờ 2 yếu tố: cỡ và dáng. Về cỡ — một cây lớn hơn hẳn cây xung quanh, hoặc đứng riêng lẻ trên một bãi cỏ trống, tự động thành điểm nhấn mà không cần làm gì thêm. Nhưng cẩn trọng: chọn cây quá lớn so với bối cảnh sẽ làm mọi thứ khác trông nhỏ bé, lạc quẻ. Về dáng — một dáng khác hẳn dáng tròn trung tính (dáng cột thẳng, dáng chóp, hay dáng gân guốc lạ mắt) dễ nổi lên thành điểm nhấn hơn nhiều so với một tán tròn đều.

Vị trí đặt điểm nhấn cũng có vài chỗ hay dùng: gần lối vào, gần khu sinh hoạt, một điểm ở xa trong sân, đầu nhô của luống trồng, góc luống, chỗ nhìn thấy được từ nhiều hướng khác nhau, hoặc cuối một trục nhìn. Dù đặt ở đâu, hình dạng khu vực quanh đó phải để cây được nhìn thấy trọn vẹn — không bị cây khác hay công trình nào che khuất một phần.

Vẽ đúng cỡ trưởng thành

Trên bản vẽ thiết kế sơ bộ, nên vẽ mọi cây ở cỡ trưởng thành hoặc gần trưởng thành — đặc biệt với bụi và cây gỗ nhỏ. Cây gỗ lớn có thể vẽ ở mức 50-100% cỡ trưởng thành, vì phải mất rất nhiều năm mới đạt cỡ tối đa, vẽ đủ 100% ngay từ đầu sẽ phi thực tế cho vài năm gần nhất.

Khoảng trống giữa các cây non đó không phải lỗi thi công — nó chỉ là thời gian chưa đủ. Vài năm sau, đúng những tầng nền-giữa-tán đã tính từ đầu mới thật sự khép lại thành một phòng ngoài trời dùng được.