QUẢ BÍ NGÔ — Vì sao Halloween không thay nó bằng thứ khác được?
Quả bí ngô khoét mặt — jack-o'-lantern — là biểu tượng gần như không thể thay thế của Halloween, nhưng nó không phải bản gốc: người Ireland vốn khoét đèn từ củ cải, và chỉ đổi sang bí ngô khi di cư đến Mỹ giữa thế kỷ 19, nơi loại quả bản địa này to hơn, mềm hơn và dễ khoét hơn hẳn. Đằng sau chiếc đèn là một truyền thuyết về kẻ bị cả thiên đường lẫn địa ngục từ chối.
Jack-o'-lantern — chiếc đèn canh cửa đêm 31/10, khuôn mặt và ngọn nến là hai thứ bắt buộc
Ảnh: F0i / Wikimedia Commons — CC BY 4.0
Truyền thuyết Stingy Jack: kẻ hai lần lừa quỷ
Chuyện kể của người Ireland: Jack keo kiệt lừa quỷ hai lần — dụ quỷ trèo lên cây táo rồi khắc thánh giá vào thân cây, bắt quỷ thề không bao giờ bắt linh hồn mình. Đến khi chết, Jack không được lên thiên đường vì tội lỗi, cũng không xuống được địa ngục vì lời thề của quỷ. Quỷ ném cho hắn một hòn than từ bếp lửa địa ngục; Jack khoét rỗng một củ cải, đặt hòn than vào trong làm đèn, và cứ thế lang thang mãi giữa hai cõi. "Jack of the lantern" — Jack cầm đèn — rút gọn thành jack-o'-lantern.
Bản gốc trước khi có bí ngô: đèn củ cải Ireland — trái là hiện vật đúc lại trong bảo tàng, phải là bản khoét theo lối cũ cho đêm Samhain
Ảnh trái: rannpháirtí anaithnid / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Ảnh phải: Killim / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Từ Samhain đến Halloween
Gốc xa hơn của tục khoét đèn là Samhain — lễ kết thúc mùa thu hoạch của người Celt, đêm được tin là ranh giới giữa người sống và người chết mỏng nhất. Đèn củ cải khoét mặt dữ đặt trước cửa để xua các linh hồn lang thang — trong đó có Jack. Khi Giáo hội đặt lễ Các Thánh vào ngày 1/11, đêm trước đó thành "All Hallows' Eve" — Halloween, và tục đèn củ cải đi theo.
Mỹ, 1917 — khoét bí ngô đã thành việc của trẻ con mỗi cuối tháng 10, hơn nửa thế kỷ sau khi người Ireland nhập cư mang tục này đến
Ảnh: Thư viện Quốc hội Mỹ / Wikimedia Commons — Public domain
Vì sao củ cải thua bí ngô?
Làn sóng di cư Ireland sang Mỹ sau nạn đói 1845–1852 mang theo tục khoét đèn, nhưng củ cải ở Mỹ nhỏ và hiếm — trong khi bí ngô, loại quả bản địa châu Mỹ được trồng đại trà, hội đủ mọi ưu điểm của một chiếc đèn: to, vỏ mỏng, ruột rỗng dễ nạo, mặt ngoài phẳng dễ khắc và màu cam bắt lửa nến. Cuộc đổi vai diễn ra tự nhiên đến mức chỉ sau vài chục năm, bí ngô thành mặc định — và củ cải bị quên hẳn.
Pumpkin patch — ruộng bí cho khách tự hái, nông trại Mỹ biến vụ thu hoạch thành một mùa du lịch gia đình
Ảnh trái: Bonnie Kittle / Wikimedia Commons — CC0 · Ảnh phải: Michael Barera / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Một quả bí, nhiều vai diễn
Quanh đêm 31/10, bí ngô đóng đủ vai: đèn canh cửa, tượng khắc nghệ thuật, đạo cụ trang trí hiên nhà, và cả vận động viên — các hội thi bí khổng lồ nơi giống Atlantic Giant được chăm tới hàng trăm ký. Với người làm cảnh quan, đây là ca thú vị về "cây mùa vụ": một loại quả rẻ, bản địa, tự phân hủy, mỗi năm biến sân vườn và hiên nhà cả một nửa bán cầu thành sắp đặt theo mùa mà không cần vật liệu mới nào.
Trái: khắc bí như điêu khắc chân dung tại lễ hội bí Ludwigsburg (Đức). Phải: bí khổng lồ giống Atlantic Giant trên bàn cân hội thi
Ảnh trái: Llez / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Ảnh phải: Nick Ares / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0
Hiên nhà New Orleans mùa Halloween — bí ngô đứng chung với đèn dây và cờ giấy; và bộ ba jack-o'-lantern ba tính cách
Ảnh trái: lukeharold / Wikimedia Commons — CC0 · Ảnh phải: Petr Kratochvil — Public domain
Chuyện cây cỏ mang nghĩa
Bí ngô Halloween là ví dụ gọn nhất về việc một loài cây gánh vai biểu tượng: không phải vì đẹp nhất hay hiếm nhất, mà vì đúng chỗ, đúng mùa và đúng tay người dùng. Cây cỏ mang nghĩa lễ nghi có ở mọi nền văn hóa — như chậu nước tsukubai trong vườn Nhật hay đồi oải hương ôm tượng Phật của Tadao Ando; và khi hết mùa, quả bí tự phân hủy — vòng đời vật liệu mà kiến trúc tạm hiện đại phải thiết kế rất vất vả mới có được.