Vì sao hình dáng sân vườn không phải chuyện ngẫu hứng? | Sân Vườn Nhà Ở · Phần 2

Phần 1 của loạt bài dừng lại ở bước sơ đồ chức năng — những vòng bong bóng vẽ tay thể hiện khu nào nằm gần khu nào, gần nhà hay xa nhà, chưa có đường viền cụ thể nào cả. Bước tiếp theo là biến những bong bóng mờ đó thành một hình dạng thật, có cạnh, có góc, vẽ được lên mặt đất.

Cái hình dạng đó không phải chọn theo cảm hứng lúc cầm bút. Phía sau mọi đường cong hay đường thẳng trên bản vẽ sân vườn luôn có một khung hình học đứng chống đỡ — giống thân và cành bên trong một cái cây, hay khung xương bên trong một con vật: cái nhìn thấy bên ngoài (lá, da) chỉ củng cố thêm cho cái khung đã có sẵn bên dưới, chứ không tự quyết định hình dáng.

Ba cách tạo trật tự: đối xứng, bất đối xứng, gom khối

Nói một sân vườn "có trật tự" nghĩa là nhìn vào sẽ thấy ngay một khung sườn thị giác đứng phía sau — không rối mắt, không rải rác tuỳ tiện. Có 3 cách để tạo ra khung sườn đó, và một khu vườn nên chọn dứt khoát một cách, hoặc phối hợp có chủ đích, không trộn lẫn nửa vời.

Điều đáng chú ý: phần lớn người xem một bản vẽ sân vườn chưa thể đánh giá được nó có hoạt động tốt về công năng hay không — cái đó chỉ biết được sau khi sống với nó một thời gian. Nhưng phản ứng thích hay không thích gần như đến ngay lập tức, và phản ứng đó gần như hoàn toàn dựa vào hình khối nhìn thấy trước mắt, chưa phải công năng thật. Vì vậy bước chọn trật tự và hình dạng này quyết định trực tiếp ấn tượng đầu của khách hàng về cả bản thiết kế, trước khi công năng kịp chứng minh điều gì.

Vòng tròn và hình vuông — hai hình nền của mọi bố cục

Gần hết những gì có thể vẽ ra cho một sân vườn đều bắt nguồn từ 2 hình cơ bản: vòng tròn và hình vuông. Hiểu cách 2 hình này "hoạt động" là hiểu được vì sao một bố cục nhìn vững, và vì sao một bố cục khác nhìn lệch dù trên giấy các đường vẫn nối vào nhau.

Vòng tròn: mọi thứ nên hướng về tâm

Tâm là bộ phận quan trọng nhất của một vòng tròn — mắt người rất dễ tự nhận ra vị trí tâm, và mọi bán kính hay đường kính chạy qua đó càng củng cố thêm sự chú ý vào điểm này. Từ đó có 2 quy tắc: một đường thẳng hướng trực tiếp vào tâm sẽ tạo quan hệ hình học chặt, ăn khớp; đường không hướng vào tâm sẽ nhìn lệch lạc, khó chịu. Khi một đường hay hình khác chạm vào chu vi vòng tròn, nên chạm theo hướng bán kính kéo dài ra ngoài — tức tạo góc 90° tại điểm chạm — cho cảm giác vững chắc hơn hẳn so với chạm theo một hướng khác.

Hình vuông: bốn hướng cố định, một lưới ô

Khác vòng tròn (hướng ra mọi phía như nhau), hình vuông có 4 cạnh riêng biệt tạo ra 4 hướng rõ rệt và 4 góc — mang tính cách trang trọng hơn nhờ cấu trúc đối xứng đó. Một kỹ thuật hay dùng với hình vuông là chia hình gốc thành lưới ô nhỏ bằng nhau, theo tỉ lệ 1/2, 1/3 hay 1/4 cạnh gốc — chỉ riêng thao tác kẻ lưới này đã gợi ra rất nhiều cách bố cục khác nhau, và có thể thêm đường chéo vào lưới để có thêm biến thể.

Ghép nhiều hình lại: canh thẳng, và né góc nhọn

Một sân vườn hiếm khi chỉ có đúng 1 hình. Khi ghép nhiều hình vuông, chữ nhật, vòng tròn lại với nhau, có mấy quy tắc giữ cho bố cục không rối.

Ngoài 2 điều trên, mỗi hình trong bố cục cần giữ được bản sắc riêng — không bị hình khác "nuốt mất"; và nên có 1 hình nổi bật hơn hẳn các hình còn lại, để mắt có chỗ nghỉ và cả bố cục có điểm tựa.

Đường cong "tự nhiên" vẫn có kỷ luật riêng

Chủ đề hình khối dùng đường cong mềm thường bị gọi là "tự nhiên" hay "phi hình thức" — cách gọi đó dễ gây hiểu lầm, vì nó ngầm cho rằng chỉ có đường cong mới "tự nhiên", còn các chủ đề khác thì không, trong khi cả hai vẫn có thể thành công như nhau. Thực chất, một chủ đề cong mềm chỉ dùng các đoạn cong của vòng tròn và ellipse ghép nối êm với nhau — không phải bố trí tuỳ tiện, và kỷ luật hình học của nó còn chặt hơn nhiều người tưởng.

Nên phối cả đường cong lớn, bo rộng lẫn đường cong nhỏ để có biến hoá, nhưng quá nhiều đường cong bán kính nhỏ làm thiết kế nhìn rối và khó bảo trì. Chủ đề này hợp đất bằng phẳng hoặc đồi lượn sóng nhẹ, và không hợp khu đất nhỏ hẹp vì các góc cong luôn lãng phí một phần diện tích sử dụng được.

Chưa biết muốn kiểu gì? Nhìn vào chính ngôi nhà

Không ít khách hàng không có ý kiến rõ về tính cách sân vườn đang muốn có — đây là tình huống rất thường gặp, không phải ngoại lệ. Khi đó, kiến trúc của chính ngôi nhà là chỗ để tìm gợi ý, theo 2 cách.

San lấp sơ bộ: nắn đất trước, vì đất là nền cho mọi thứ khác

San lấp sơ bộ — đào và đắp đất để nắn lại cao độ mặt bằng — nên làm trước tiên trong bước bố cục không gian. Đất thêm vào gọi là đắp, đất lấy ra gọi là đào, và một dự án nên cân bằng khối đào-đắp để tránh phải chở đất ra hoặc vào khu đất, vừa tốn kém vừa tốn nhiên liệu.

Việc này quan trọng vì mặt đất là nền cho tất cả — cây, mặt lát, tường, hàng rào, giàn che — nên cao độ đất ảnh hưởng trực tiếp tới cả công năng lẫn hình thức của mọi yếu tố phía trên nó. Đất cũng là bề mặt bị dùng trực tiếp nhiều nhất: đi lại, chạy, ngồi, lái xe. San lấp có 2 mục đích, và nên làm cùng lúc chứ không tách rời: mục đích kỹ thuật — thoát nước đúng, đi lại an toàn; và mục đích thẩm mỹ — tạo không gian, che hoặc dẫn tầm nhìn, tạo hứng thú thị giác.

Vượt các mức trên đều có hậu quả cụ thể: mặt lát khu ngồi lâu dốc quá 3% tạo cảm giác mất ổn định khi ngồi hay đứng lâu; bãi cỏ dốc quá 25% nguy hiểm khi vận hành máy cắt cỏ; luống trồng dốc quá 10% dễ xói mòn nếu chưa có cây phủ đất che chắn.

San lấp còn là công cụ tạo cảm giác không gian

Ngoài việc thoát nước đúng, cao độ mặt đất còn là cách rẻ và hiệu quả để tạo cảm giác không gian. Cách đơn giản nhất: chỉ cần một chênh cao độ nhỏ giữa 2 khoảng liền kề đã đủ tạo cảm giác đây là 2 nơi khác nhau — chênh càng lớn, cảm giác tách biệt càng mạnh.

San lấp còn dùng để che hoặc dẫn tầm nhìn xấu — nâng cao độ một khu vực chọn lọc bằng một gò đất hay đê đất để chặn tầm nhìn ra đường, ra lối xe hàng xóm, hay ra sân sau nhà kế bên.

Đừng chốt phương án đầu tiên

Sau khi chồng sơ đồ chức năng lên bố cục hình khối vừa chọn, phương án vẽ ra lần đầu gần như chắc chắn còn thô và có lỗi. Cách làm đúng là thử vài phương án khác nhau để so sánh — đổi cách tổ chức công năng, đổi hẳn chủ đề hình khối, hoặc đổi cách phối vật liệu — trước khi chọn một phương án để phát triển tiếp. Nếu giữa chừng nảy ra một ý tổ chức tốt hơn hẳn sơ đồ chức năng ban đầu, hoàn toàn được phép quay lại sửa cả sơ đồ chức năng đó, không cần giữ nguyên chỉ vì nó đã được chốt trước đó.

Việc luôn chuẩn bị nhiều phương án mang lại 3 giá trị, dù cùng một khách hàng, một khu đất, một đề bài:

Sau khi chọn được phương án tốt nhất — hoặc kết hợp vài phương án lại — nên cho khách thêm vài ngày tới 1 tuần để suy nghĩ kỹ, thay vì ép quyết định ngay tại chỗ. Nên để lại một bản sao cho khách ghi chú trực tiếp lên đó, giữ bản gốc lại ở nơi làm việc. Trước khi gật đầu chọn, một câu nên hỏi thẳng kiến trúc sư: đây là phương án thứ mấy, và phương án còn lại khác gì phương án này — không phải khác ở màu sơn hay loại cây, mà khác ở chính chủ đề hình khối đứng phía sau.