Lần cuối bỏ vào ba lô một quyển phác thảo và đi ra ngoài là khi nào? Ngồi xuống một chỗ, quan sát kỹ một nơi để hiểu nó nhiều hơn, thay vì chụp ảnh rồi lướt qua? Nhiều kiến trúc sư cảnh quan vẽ tay khá nhiều trong quá trình học rồi dừng hẳn khi ra nghề — vì hết thời gian, vì quen vẽ máy hơn, hoặc đơn giản là không còn tự tin vào nét vẽ của bản thân. Vẽ tay vẫn là thứ mỗi kiến trúc sư cảnh quan cần có để truyền tải ý tưởng, và dưới đây là ba lý do giải thích vì sao.
Xu hướng nào đang kéo vẽ tay trở lại ?
Nhìn lại 5 năm, hồ sơ dự thi kiến trúc và kiến trúc cảnh quan phần lớn chỉ đưa ra hình ảnh và video thể hiện công trình khi hoàn thiện một cách thực tế và chân thật nhất — nỗ lực của nhà thầu và kiến trúc sư nhằm đưa bản thiết kế gần sát với kết quả cuối cùng cho chủ đầu tư và người xem thấy.
Tuy nhiên, các cuộc thi kiến trúc và kiến trúc cảnh quan gần đây bắt đầu một xu hướng khác: những hình ảnh trừu tượng kiểu cắt dán và chồng lớp lên nhau dần được dùng để thể hiện ý tưởng và truyền tải cảm giác của ý tưởng đó. Ban đầu chỉ một bộ phận kiến trúc sư dùng cách này, rồi dần lan rộng ra để các nhà thiết kế truyền tải quan điểm một cách trừu tượng hơn — trong đó bản vẽ tay đang nổi lên như một lựa chọn được ưa chuộng.
Một ưu điểm của bản vẽ tay là nó truyền đạt được cùng lúc hai điều: không gian, và cảm xúc trong không gian đó. Nó tập trung vào thông điệp kiến trúc sư muốn nói và để người xem — khách hàng hay giám khảo — tự hình dung, tự lấp đầy phần còn thiếu trong ý tưởng. Ở Đức, nhiều cuộc thi gần đây đòi hỏi một kỹ thuật thể hiện phác hoạ trực quan ("skizzenhafte Darstellung") để trình bày không gian, và nó dần trở thành một yêu cầu bắt buộc với người tham gia. Không cần chạy theo xu hướng, nhưng vẽ tay như một nghề thủ công đang lấy lại giá trị của nó.
Vì sao bản vẽ tay lại là một cách để hiểu ?
Vẽ tay là một công cụ phân tích mạnh. Khi vẽ một khung cảnh, việc đó luôn đòi hỏi phải quan sát nó một cách chặt chẽ trong một khoảng thời gian dài, đồng thời phải trừu tượng hoá khung cảnh đó dưới dạng một bản phác thảo — lặp lại các hình mẫu, cân nhắc tỉ lệ và vai trò của chúng trong tổng thể. Trong lúc làm vậy, người vẽ vừa có ý thức vừa vô thức phân tích khung cảnh đó, nhìn nó nhiều hơn, hiểu nó rõ hơn, và nhớ nó lâu hơn.
Thử nhớ lại một thứ đã từng vẽ, và cách nó được vẽ ra sao — phần lớn vẫn nhớ khá nhiều chi tiết. Không chỉ trí nhớ ghi lại những gì đã quan sát, mà bàn tay cũng "nhớ" chuyển động của chính nó. Trí nhớ con người hoạt động trên nhiều kênh khác nhau — âm thanh, hình ảnh, và vận động — nên khi vẽ, người vẽ trải nghiệm một thông tin hình ảnh đồng thời với một chuyển động tay chủ động, tức là in sâu ký ức qua nhiều kênh cùng lúc chứ không chỉ một.
Bản vẽ đóng vai trò gì trong quá trình thiết kế ?
Vẽ tay gần như là một phần không thể thiếu trong thiết kế ngay từ đầu: cần thiết để hình dung một điều gì đó trước khi thực sự thực hiện nó, và bản vẽ đã trở thành cách đơn giản nhất để làm việc đó — một mô phỏng trừu tượng của một ý tưởng trên một bề mặt hai chiều.
Vô số bản vẽ được tạo ra trong suốt quá trình hiện thực hoá một ý tưởng thiết kế. Bàn tay càng trải nghiệm nhiều thì việc thể hiện ý tưởng trên giấy càng đơn giản và nhanh hơn. Bản vẽ không chỉ ghi và lưu trữ ý tưởng thiết kế, mà còn có vai trò quan trọng hơn: khi nhà thiết kế nhìn lại chính bản vẽ vừa hoàn thành, bản vẽ đó gợi lại chính quá trình vẽ nó, cho phép tác giả tưởng tượng lại đối tượng đang lập kế hoạch, đánh giá và chỉnh sửa nó. Nhà thiết kế và bản vẽ tác động qua lại với nhau — thay đổi bản vẽ rồi nhận ra một điều gì đó sau mỗi lần như thế. Đến cuối quá trình, thiết kế cuối cùng có thể khác hẳn ý tưởng ban đầu, nghĩa là bản vẽ đã "dạy" cho tác giả một điều gì đó trong lúc vẽ nó. Bản vẽ không phải công cụ thiết kế duy nhất, nhưng là một công cụ đơn giản mà mạnh — bản dịch trực tiếp nhất từ tư tưởng sang một hình thức có sẵn cho người thiết kế.
Một bài tập vẽ tay 15 phút để bắt đầu
Không cần đợi có đề bài thật mới cầm bút. Một bài tập ngắn, làm được ngay ở công viên gần nhà hay trong sân một dự án đang khảo sát: chọn một điểm ngồi cố định, đặt hẹn giờ 15 phút, và vẽ đúng ba lớp — đường chân trời và khối lớn (nhà, tán cây, địa hình) trong 3 phút đầu; sau đó thêm các mảng trung cảnh (lối đi, bồn cây, mặt nước) trong 7 phút kế; và cuối cùng dành 5 phút còn lại để tô đậm 2-3 điểm nhấn — nơi ánh sáng rơi mạnh nhất, hoặc chi tiết vật liệu gần nhất với người vẽ. Không tẩy, không sửa nét sai — nét sai vẫn còn giá trị vì nó cho thấy mắt vừa nhìn nhầm chỗ nào.
Lặp lại bài tập này ở cùng một chỗ vào một buổi sáng và một buổi chiều sẽ lộ ra thứ ảnh chụp khó nói được: cùng một khoảng sân nhưng bóng đổ, hướng nắng và luồng người đi lại đổi khác hẳn theo giờ. Đây chính là loại quan sát mà một bản vẽ mặt bằng phẳng, vẽ trong phòng, không bao giờ bắt được.
Dụng cụ tối thiểu để vẽ tay nhanh
Không cần một bộ hộp màu đầy đủ mới bắt đầu được. Một bộ tối thiểu, mua đủ ở các cửa hàng văn phòng phẩm hoặc hoạ cụ tại Việt Nam: một cuốn sổ phác thảo bìa cứng khổ A5 hoặc A4 (dễ tìm ở các thương hiệu nội địa hoặc sổ Hồng Hà, Camel), một bút chì kim 0.5 mm loại B hoặc 2B để lên nét nhanh mà không cần gọt, một bút bi gel đen hoặc bút kỹ thuật (kiểu Pigma Micron, có bán ở các cửa hàng hoạ cụ tại TP.HCM và Hà Nội) để đi nét không phai khi tô màu nước đè lên, và một hộp bút chì màu nước 12 màu là đủ cho phần lớn bài tập ngoài trời — chọn loại có thể tô khô như bút chì thường rồi mới quẹt cọ nước lên để lên màu, thay vì phải pha màu nước rời rất bất tiện khi đứng vẽ ngoài công trường. Một chiếc kẹp giấy cứng (kẹp bìa hồ sơ) để lót dưới sổ khi không có mặt bàn cũng đáng mang theo hơn là một hộp màu cồng kềnh.
Bộ dụng cụ này gọn đủ để bỏ vào một túi đeo chéo nhỏ, mang theo mỗi lần ra hiện trường khảo sát — và đó mới là điều kiện quan trọng nhất: dụng cụ càng gọn thì càng dễ mang theo thường xuyên, còn một bộ màu nước chuyên nghiệp đầy đủ mà để quên ở nhà thì không vẽ được gì cả.
Vẽ tay có thay được phần mềm dựng hình không ?
Không, và đó không phải là mục tiêu. Ba bản vẽ minh hoạ ở trên — sơ đồ hạ tầng đô thị của H+S+N, phác thảo dự thi của Le Balto, phác thảo công viên của GGN — đều là bản vẽ ý tưởng ở giai đoạn concept, khi bài toán còn là chọn hướng đi chứ chưa phải dựng khối lượng chính xác. Ở giai đoạn triển khai kỹ thuật, mặt bằng cao độ, hồ sơ thi công hay bản vẽ phối cảnh cho chủ đầu tư ký duyệt vẫn cần phần mềm để bảo đảm tỉ lệ và số liệu chính xác. Vẽ tay và phần mềm phục vụ hai việc khác nhau trong cùng một quy trình: một bên để nghĩ nhanh và truyền cảm xúc, một bên để dựng đúng và đo được.
Nhiều studio lớn vẫn giữ song song cả hai, và bảng ký hoạ du hành của Carl Steinitz là một ví dụ rõ: ông đặt cạnh nhau phong cảnh vẽ tay và các sơ đồ lý thuyết quy hoạch (chu trình thuỷ văn, mô hình Radburn, lý thuyết Central Place, phong thuỷ, phân vùng bảo tồn) trên cùng một trang sổ — vẽ tay ở đây không chỉ để đẹp, mà để ghi chú tư duy ngay tại chỗ, việc mà một phần mềm dựng hình không làm thay được.
Bắt đầu ngay có khó không ?
Sự khởi đầu có thể khó, như với mọi thứ khi mới bắt đầu, nhưng cải thiện sẽ đến rất nhanh khi vẽ tay đều đặn. Ngoài ba lý do về xu hướng, sự hiểu biết và công cụ thiết kế, còn một lý do nữa — có lẽ là lý do quan trọng nhất: bản vẽ tay thật sự thú vị.
Cái khó thường không nằm ở kỹ thuật vẽ, mà ở việc duy trì thói quen mang sổ theo người và dừng lại đủ lâu để vẽ, giữa lịch làm việc đã kín bởi email, bản vẽ CAD và họp dự án. Cách dễ áp dụng nhất là gắn bài tập 15 phút vào một việc vốn đã làm sẵn — chẳng hạn ngồi lại 15 phút trước khi rời một buổi khảo sát hiện trường, thay vì coi vẽ tay là một việc riêng phải xếp lịch thêm. Làm như vậy vài lần, cuốn sổ phác thảo sẽ tự trở thành một phần của quy trình khảo sát, chứ không còn là việc phải cố nhớ để làm, và theo thời gian nó sẽ dày lên thành một kho tư liệu hiện trường của riêng người vẽ, thứ mà một thư mục ảnh chụp trên điện thoại không bao giờ thay thế được trọn vẹn.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép. Bài dịch và biên soạn từ Land8.