Sinh thái học đô thị: từ nhận thức đến hành động vì đô thị bền vững

Bài về nền tảng khoa học đặt ra khung nhìn: thành phố là một hệ sinh thái - xã hội, vận hành theo mảng - hành lang - nền, theo dòng năng lượng, dòng nước, dòng loài. Bước tiếp theo khó hơn nhiều: biến khung nhìn đó thành công cụ đo được, thành khoản mục trong ngân sách, thành thiết kế cụ thể, và thành việc mà cư dân bình thường tham gia được — không chỉ là kiến thức nằm trong đầu chuyên gia.

Đổi cách nhìn trước khi đổi công cụ

Mô hình quản lý đô thị cũ xử lý từng vấn đề tách rời: chỗ ngập thì làm cống to hơn, chỗ nóng thì lắp thêm điều hòa, chỗ thiếu cây thì trồng thêm vài chậu. Khung hệ sinh thái - xã hội đòi một cách làm khác: nhìn các vấn đề đó như biểu hiện của cùng một hệ đang mất cân bằng. Bê tông hóa mặt đất vừa gây ngập vừa gây nóng vì cùng một cơ chế — mất khả năng thấm và thoát hơi nước. Sửa một nguyên nhân gốc thường giải được nhiều triệu chứng cùng lúc, còn sửa từng triệu chứng riêng lẻ thường chỉ dời vấn đề sang chỗ khác.

Hệ quả hành động của cách nhìn này: trước khi chọn công cụ (vườn mưa, mái xanh, hành lang cây), việc đầu tiên là xác định hệ đang mất cân bằng ở chỗ nào — thiếu diện tích thấm, thiếu kết nối giữa các mảng xanh, hay thiếu đa dạng loài — vì mỗi công cụ giải đúng một loại mất cân bằng, không phải công cụ nào cũng dùng được cho mọi vấn đề. Chọn sai công cụ theo phong trào (thấy nơi khác làm mái xanh thì làm theo) mà không xác định đúng vấn đề tại chỗ là cách lãng phí ngân sách phổ biến nhất.

Dịch vụ hệ sinh thái: đặt tên được thì mới định giá được

Millennium Ecosystem Assessment (2005) hệ thống hóa khái niệm dịch vụ hệ sinh thái (ecosystem services) thành bốn nhóm: điều hòa (làm mát, giảm ngập, lọc không khí), cung cấp (nước, thực phẩm đô thị), văn hóa (nghỉ ngơi, sức khỏe tinh thần), và hỗ trợ (đa dạng sinh học, tạo đất). Cái được của khung này là gọi tên được những lợi ích trước nay bị bỏ ngoài mọi bảng tính — một mảng cây không chỉ đẹp, nó làm mát bao nhiêu độ, giữ bao nhiêu mét khối nước.

Định giá bằng cách nào là câu hỏi thứ hai. Có dịch vụ định giá được qua giá thị trường sẵn có (gỗ, nước tưới), nhưng phần lớn không có thị trường trực tiếp nên phải dùng các phương pháp gián tiếp: định giá hưởng thụ (hedonic pricing) — suy ra giá trị mảng xanh từ chênh lệch giá nhà ở gần và xa công viên; hoặc khảo sát mức sẵn lòng chi trả (willingness to pay). Cả hai đều được trình bày trong chương kinh tế học của TEEB (The Economics of Ecosystems and Biodiversity, một sáng kiến quốc tế hệ thống hóa kinh tế học sinh thái).

Nhưng định giá có giới hạn thật, không phải chuyện kỹ thuật suông. Theo TEEB, giá trị tiền tệ chỉ nên là một đầu vào trong quyết định, không phải toàn bộ căn cứ — vì phần lớn dịch vụ hệ sinh thái thiếu tín hiệu thị trường rõ ràng để đo lường suy thoái, phương pháp định giá tốn thời gian và dễ gây tranh cãi, và quan trọng nhất: khi một hệ sinh thái tiến gần ngưỡng suy thoái không đảo ngược được, một con số tiền không phản ánh đúng mức độ rủi ro của việc mất nó. Nói cách khác, định giá là công cụ thuyết phục nhà đầu tư, không phải công cụ quyết định thay cho phán đoán sinh thái.

Việc làm được ở mục này: khi trình bày một dự án cảnh quan cho chủ đầu tư hoặc nhà quản lý, chuyển câu mô tả từ tính từ thẩm mỹ sang chức năng đo được — "mảng xanh này giảm ngập bao nhiêu, hạ nhiệt bao nhiêu, phục vụ bao nhiêu người" — và nói rõ đó là ước lượng, không phải số tuyệt đối, để giữ đúng giới hạn của công cụ định giá.

Hạ tầng xanh: công cụ thật, và cái nào hợp mưa lớn kiểu Việt Nam

Hạ tầng xanh (green infrastructure) là bước chuyển nhận thức thành hạ tầng: xem mạng lưới cây xanh, mặt nước, đất thấm ngang hàng với đường sá và cống rãnh — có chức năng đo được, cần quy hoạch, đầu tư, bảo trì, thay vì là khoản mục trang trí dễ bị cắt đầu tiên khi thiếu ngân sách. Dưới khái niệm này có nhiều công cụ cụ thể, và không phải công cụ nào cũng hợp với khí hậu mưa lớn tập trung theo mùa của Việt Nam.

Vườn mưa (rain garden) — vùng trũng trồng cây chịu được cả ngập lẫn khô, giữ và cho nước mưa thấm dần — hoạt động tốt với mưa vừa, nhưng mưa nhiệt đới có thể trút hơn 100 mm trong một giờ, vượt xa sức chứa một vườn mưa tiêu chuẩn thiết kế theo khí hậu ôn đới. Nghiên cứu về hạ tầng xanh ở khí hậu nhiệt đới (US EPA) ghi nhận: không có lối thoát tràn (overflow outlet) thiết kế riêng, dòng nước dồn quá nhanh sẽ phá kết cấu và cuốn trôi lớp đất trồng thay vì được lọc. Vậy nên ở Việt Nam, vườn mưa chỉ dùng được khi có đường tràn tính riêng cho đỉnh mưa theo dữ liệu khí tượng địa phương, không áp nguyên mẫu thiết kế nước ngoài.

Mặt lát thấm (permeable pavement) giảm dòng chảy mặt ở lưu lượng mưa vừa phải, nhưng trong một trận mưa cường độ cao, tốc độ mưa rơi xuống thường vượt tốc độ thấm của vật liệu — nên mặt lát thấm là công cụ bổ sung cho hệ thoát nước, không phải thay thế nó. Bioswale (rãnh dẫn có trồng cây) xử lý được lưu lượng lớn hơn vườn mưa vì vừa dẫn vừa thấm dọc đường đi, phù hợp hơn cho các trục thoát nước chính. Mái xanh đối diện bài toán khác: trọng lượng bão hòa nước của lớp nền tăng mạnh sau mưa lớn kéo dài, nên kết cấu mái phải tính theo tải trọng ướt tối đa, không phải tải trọng khô.

Hành lang xanh dọc kênh, sông là công cụ hợp nhất với điều kiện Việt Nam vì tận dụng mạng lưới sông kênh sẵn có để vừa dẫn nước vừa nối các mảng xanh rời rạc — đúng nguyên lý kết nối đã bàn ở bài trước, mà không cần xây mới nhiều kết cấu chịu tải mưa cực đoan như vườn mưa hay mái xanh.

Việc làm được ở mục này: trước khi chọn công cụ hạ tầng xanh cho một dự án, đối chiếu với dữ liệu cường độ mưa giờ cực đại tại địa phương (không phải lượng mưa trung bình năm) — công cụ nào không có phương án xử lý đỉnh mưa thì cần thiết kế thêm đường tràn hoặc loại khỏi phương án.

Cư dân là một phần của hệ, không phải khán giả

Trong một hệ sinh thái - xã hội, cư dân vừa là tác nhân gây tác động vừa là người hưởng lợi và người chăm sóc. Nghiên cứu quốc tế đã ghi nhận các hình thức tham gia cụ thể, không phải khẩu hiệu: vườn cộng đồng, nơi cư dân trực tiếp trồng và duy trì mảng xanh chung; trồng cây đô thị có tổ chức; và khoa học công dân (citizen science) — người dân không chuyên thu thập dữ liệu sinh thái cùng nhà nghiên cứu, ví dụ theo dõi đa dạng loài trong không gian xanh đô thị, một mô hình đã thử nghiệm ở Ghana và được ghi nhận trong tạp chí Land (MDPI, 2022).

Khảo sát của Kiss và cộng sự (2022) trên 58 trường hợp ở 21 thành phố ghi nhận vườn cộng đồng — tại Barcelona, Győr, Athens, Dublin, Leipzig, Utrecht và Winnipeg — có mối liên hệ mạnh nhất với các kết quả xã hội và sinh thái bền vững, so với các hình thức tham gia nông hơn. Nhưng tham gia không tự nhiên bền: một tổng quan trên International Journal of Sustainable Development & World Ecology chỉ ra sự tham gia được duy trì nhờ lòng tin, cảm giác sở hữu, việc học hỏi lẫn nhau và khả năng thích ứng — và suy yếu vì gánh nặng bảo trì, nguồn lực không ổn định, mâu thuẫn chưa giải quyết, và thiếu cơ chế giám sát.

Ở Việt Nam, không tìm được nguồn công khai đủ chi tiết để dẫn chứng một chương trình cụ thể theo đúng mô hình vườn cộng đồng hay khoa học công dân kể trên — đây là khoảng trống thật, không phải chỗ để viết chung chung cho có tên một dự án.

Việc làm được ở mục này: khi bàn giao một mảng xanh công cộng, xác định trước ai là người bảo trì lâu dài và bằng nguồn lực nào — thiết kế đẹp mà không có cơ chế duy trì sẽ đi đúng con đường thất bại đã được ghi nhận trong nghiên cứu: gánh nặng bảo trì không ai gánh, mảng xanh xuống cấp trong vài năm.

Từ nhận thức đến chính sách: hạ tầng xanh cần chỗ trong ngân sách

Chỗ nối giữa khoa học và hành động là chính sách. Khi mảng xanh được ghi nhận là hạ tầng — có tên trong quy hoạch, có dòng ngân sách bảo trì hằng năm — nó không còn là phần dễ cắt đầu tiên khi thiếu tiền. Đây là lý do vì sao ngôn ngữ dịch vụ hệ sinh thái và số liệu định giá (dù có giới hạn) vẫn cần thiết: chúng là cách chuyển giá trị sinh thái sang ngôn ngữ mà quyết định ngân sách hiểu được.

Với đô thị Việt Nam đang đô thị hóa nhanh, ngập và đảo nhiệt tăng, vấn đề không phải thiếu giải pháp kỹ thuật — vườn mưa có thiết kế tràn, mặt lát thấm, hành lang xanh dọc kênh đều là công cụ đã có sẵn — mà là thiếu khung chính sách coi chúng là hệ thống bắt buộc phải quy hoạch và bảo trì, không phải hạng mục làm đẹp tùy chọn.

Việc làm được ở mục này: trong hồ sơ thiết kế hoặc đề xuất dự án, tách riêng một mục chi phí bảo trì hạ tầng xanh theo năm — tách khỏi chi phí đầu tư ban đầu — để nhà quản lý nhìn thấy nó như một khoản mục vận hành lâu dài, đúng bản chất hạ tầng, thay vì một chi phí một lần.

Nguồn: canhquan.net