Đầu thế kỷ 20, cảnh quan hiện đại đã bỏ hình học cổ điển để đi theo công năng. Giữa và cuối thế kỷ đó, một bước tiếp theo xảy ra, ít ồn ào hơn nhưng đổi thay tận gốc: đất và cây bản địa thôi làm phông nền cho công trình, và trở thành chất liệu chính của tác phẩm. Hai nhánh khác hẳn nhau cùng đi tới kết luận đó vào cùng một thời điểm, không cần hẹn nhau trước — một bên từ nghệ thuật ý niệm, một bên từ khoa học sinh thái.
Nửa sau bài kể tiếp hai bước chuyển khác, cùng logic "đất là chủ thể" nhưng ở quy mô đô thị: đất công nghiệp bỏ hoang trở thành nguyên liệu công viên, rồi hạ tầng xử lý nước mưa, gió, nắng trở thành chính hình khối công trình — không còn là thiết bị lắp thêm, giấu trong ống hay dưới đất.
Khi đất thôi là nền, mà thành chất liệu chính
Hai nhánh cùng nhìn đất theo cách mới, đi từ hai xuất phát điểm khác hẳn nhau: nghệ thuật ý niệm, coi đất là chất liệu để làm ra một ý tưởng có thể biến mất; và khoa học sinh thái, coi đất là một hệ thống có sức chịu tải cần được đọc đúng trước khi vẽ gì lên nó.
Land Art — đất là chất liệu, biến mất là chủ đích
Land Art (nghệ thuật đất đai), phong trào giữa-cuối thế kỷ 20, dùng chính đất làm chất liệu tác phẩm — không phải đá hoa cương hay đồng, mà đất thật, cần máy móc hạng nặng để thực hiện. Vị trí hẻo lánh không phải một bất tiện cần khắc phục; đó là một phần trải nghiệm, buộc người xem phải đi một quãng xa mới tới được tác phẩm. Một nhánh khác của phong trào còn đi xa hơn: dùng chất liệu tự nhiên có sẵn tại chỗ — đá, lá, băng, gỗ — tạo hình rồi để gió, nước, thời tiết dần phá huỷ tác phẩm theo đúng nhịp thời gian của tự nhiên. Sự biến mất không phải thất bại. Đó là chủ đích. Vì vậy ảnh chụp trở thành một phần thiết yếu của tác phẩm, không phải phụ lục — với rất nhiều tác phẩm land art, bức ảnh là di sản duy nhất còn lại, bản thân công trình đất đã biến mất từ lâu.
Cái bẫy hay gặp khi đọc land art
Cái dễ nhầm nhất là mang tâm thế đi xem một công viên bền vững — mong nó còn nguyên như ngày khánh thành. Nhầm như vậy là hiểu sai chủ đích của tác giả: một tác phẩm land art được thiết kế để biến mất, và việc nó biến mất đúng là lúc nó đang hoàn thành đúng vai trò của nó.
Burle Marx và Barragán — đất thành tấm toan, tường thành ranh giới màu
Cùng thời điểm đó, hai nhà thiết kế cảnh quan quốc tế đặt tiền lệ khác cho việc coi cảnh quan là tác phẩm tạo hình: Roberto Burle Marx ở Brazil, và Luis Barragán ở Mexico. Burle Marx coi mặt đất như một tấm toan, vẽ lên đó các khối màu trừu tượng bằng chính cây bản địa — cây bụi, thảm thực vật có hình dạng và màu sắc riêng. Hình học khu vườn của ông độc lập hoàn toàn với hình học công trình liền kề, không kéo dài trục nhà ra vườn như thông lệ cổ điển vẫn làm. Barragán dùng tường phẳng sơn màu rực rỡ để chia khu đất thành nhiều không gian nhỏ, gợi lại nguyên lý sân trong Hồi giáo Tây Ban Nha mà ông từng đi thăm tận nơi. Một nguyên mẫu lịch sử cũ hoàn toàn tái hiện được bằng ngôn ngữ hiện đại tối giản — tường phẳng, màu đơn sắc — mà không cần chép lại hoa văn trang trí gốc.
Khoa học sinh thái: cây bản địa, bản đồ chồng lớp, khu đất trước khi vẽ
Song song với nhánh nghệ thuật, một nhánh khoa học đặt nền cho tư duy sinh thái trong nghề. Jens Jensen theo phong cách Prairie (đồng cỏ), chỉ dùng cây bản địa và đá địa phương, lấy cảm hứng trực tiếp từ đồng cỏ và rừng cây tự nhiên của vùng ông làm việc — dùng cây lạ nhập từ nơi khác, với ông, là đi ngược lại tinh thần riêng của một vùng đất cụ thể. Ian McHarg đi xa hơn về phương pháp: chồng nhiều lớp bản đồ chuyên đề — địa hình, thuỷ văn, đất, sinh vật, sử dụng đất — của cùng một khu vực lên nhau, để tìm ra nơi phù hợp nhất với một công năng cụ thể, dựa trên sức chịu tải thật của đất. Phương pháp chồng lớp này về sau trở thành nền tảng kỹ thuật cho hệ thống thông tin địa lý (GIS) hiện đại.
Halprin — "chấm điểm" khu đất trước khi vẽ gì lên nó
Lawrence Halprin nối hai nhánh trên bằng một đóng góp về phương pháp làm việc. Ông phát triển kỹ thuật gọi là "chấm điểm" (scoring) — ghi lại có hệ thống các quy luật tự nhiên, xã hội, văn hoá của khu đất trước khi bắt tay thiết kế, coi đó là điều kiện bắt buộc chứ không phải bước phụ. Ông cũng là một trong những người đầu tiên cổ vũ cho việc để người dân tham gia trực tiếp vào thiết kế không gian công cộng, không để một mình nhà thiết kế quyết định. Một khu nhà ở ven biển ông thực hiện còn lồng công trình vào sườn dốc có sẵn, giữ nguyên địa hình thay vì san phẳng để dễ xây.
Điểm chung của bốn cái tên trên: cây và đất không còn là vật liệu trang trí chọn theo gu thẩm mỹ, mà là chủ thể quyết định hình dạng cuối cùng của thiết kế — dù đường tới đó là một ý tưởng nghệ thuật chấp nhận biến mất, hay một tấm bản đồ chồng lớp đo sức chịu tải thật của đất.
Nhà máy cũ thôi là phế tích, thành nguyên liệu công viên
Đất công nghiệp bỏ hoang — nhà máy đóng cửa, lò mổ ngừng hoạt động, mỏ đá cạn — từng chỉ có hai lối đi: san phẳng làm lại từ đầu, hoặc bỏ hoang thành vết sẹo đô thị. Cuối thế kỷ 20, một lối thứ ba xuất hiện ở quy mô lớn: giữ nguyên kết cấu cũ, đổi công năng.
Giữ nguyên lò cao, chuyển thành chỗ leo trèo
Hai công viên cải tạo đất công nghiệp bỏ hoang — một ở Mỹ giữa thập niên 1970, một ở Đức đầu thập niên 1990, quy mô lên tới hơn 200ha — không dỡ bỏ các kết cấu công nghiệp cũ. Bể chứa khí, ống khói, lò cao, bồn chứa quặng được giữ nguyên và chuyển thẳng công năng: thành khu dã ngoại, thiết bị leo trèo cho trẻ em, tường leo núi, phòng trưng bày ngay trong khuôn viên vườn. Ký ức công nghiệp của khu đất được giữ lại, trong khi công năng đổi hẳn sang giải trí. Đây không phải một ý tưởng mới của thế kỷ 20 — một công viên mỏ đá cũ ở Paris thế kỷ 19 đã làm việc tương tự ở quy mô nhỏ hơn. Cái mới nằm ở quy mô: tái sử dụng kết cấu công nghiệp làm cảnh quan là một mạch tư duy xuyên hơn 100 năm, ngày càng được áp dụng ở diện tích lớn hơn.
Villette và Citroën: hai hướng đối lập của công viên hậu hiện đại
Parc de la Villette, 85ha trên nền lò mổ cũ ở Paris, chọn hướng đối lập với việc kể một câu chuyện rõ ràng. Không gian được thiết kế "chưa giải quyết xong" một cách có chủ đích — không có một cách đọc đúng duy nhất. Người dùng tự quyết định cách kết nối các mảng không gian với nhau và tự tạo ra trải nghiệm riêng khi đi qua công viên, thay vì đi theo một tuyến kể chuyện đã định sẵn.
Parc André Citroën — vườn tường kín bằng ngôn ngữ hiện đại
Parc André Citroën, 35ha trên nền nhà máy xe hơi cũ cũng ở Paris, đi ngược hẳn lại: một hình học chặt, rõ ràng kiểu Pháp cổ điển thu nhỏ — bãi cỏ trục chính, kênh nước, sân vườn chủ đề. Sáu khu vườn chủ đề nhỏ, mỗi khu gắn với một hệ biểu tượng giả kim cổ — kim loại, hành tinh, ngày trong tuần, trạng thái của nước, giác quan. Công viên quay lại đúng tinh thần "vườn tường kín" (hortus conclusus) thời Trung cổ, chỉ khác là dùng ngôn ngữ hình thức hiện đại để làm lại nó.
Villette và Citroën cùng xây trên đất công nghiệp cũ, cùng thời điểm, cùng ở Paris — và đi hai hướng ngược hẳn nhau: một bên mở tuyệt đối, để người dùng tự quyết cách đọc; một bên khép kín bằng hình học và biểu tượng. Bài học không nằm ở việc chọn hướng nào đúng hơn, mà ở chỗ: hậu hiện đại trong cảnh quan không phải một hình thức cố định, mà là một thái độ — và thái độ đó biểu hiện được bằng cả sự mở tuyệt đối lẫn sự khép kín chủ đề.
Hạ tầng nước, gió, nắng trở thành chính hình khối
Trước khi bước sang thế kỷ 21, cảnh quan thế kỷ 20 để lại năm nguyên tắc bố cục làm điểm chốt:
| Nguyên tắc | Nghĩa |
|---|---|
| Utility (công năng) | Hình thức được quyết định bởi công năng, đặt nhu cầu người dùng lên hàng đầu |
| Truth (trung thực) | Thể hiện đúng bản chất thật của vật liệu và khu đất, không giả trang địa hình bằng phẳng thành đồi núi |
| Correspondence (tương hợp) | Vẻ đẹp xuất hiện khi thời điểm, địa điểm và ý tưởng thiết kế đồng bộ với nhau |
| Originality (nguyên bản) | Đổi mới chỉ đến khi chủ động từ chối khuôn mẫu có sẵn, cởi mở với mọi khả năng |
| Integrity (toàn vẹn) | Một thiết kế chỉ hoàn chỉnh khi thừa nhận thành phần đạo đức ẩn trong vẻ đẹp |
Thế kỷ 21 giữ nguyên năm nguyên tắc đó, nhưng đổi hẳn công cụ để đạt chúng. Vấn đề của hạ tầng năng lượng tái tạo thời kỳ đầu là bị lắp thêm như một lớp da phủ lên trên một công trình đã có hình dạng từ trước — không tham gia vào việc tạo hình không gian. Bốn ví dụ dưới đây đi ngược lại đúng vấn đề đó: hạ tầng nước, gió, nắng không giấu dưới đất hay trong ống nữa, mà trở thành chính hình khối và trải nghiệm thẩm mỹ của công trình.
Tanner Springs Park — nước mưa lọc qua đất ngập nước ngay dưới chân
Tanner Springs Park, mở năm 2005, thu gom nước mưa rồi làm sạch hoàn toàn tự nhiên bằng cách cho chảy qua một hệ thống đất ngập nước ngay trong công viên — không cần xử lý hoá học. Một lối gỗ hình chữ nhật được đặt nổi phía trên vùng đất ngập nước, cho người đi bộ tiếp cận rất gần với quá trình thuỷ văn đang diễn ra ngay dưới chân họ. Hạ tầng xử lý nước mưa, thường bị giấu kín dưới đất hoặc trong đường ống, ở đây trở thành một trải nghiệm giáo dục-thẩm mỹ trực tiếp.
Gió và nắng thành hình khối, không phải lớp phủ thêm vào sau
California Academy, hoàn thành năm 2008, dùng chính hình dạng mái nhà để đạt cùng lúc hai mục tiêu khác hẳn nhau. Bảy gò đất uốn lượn trên nóc công trình được tạo hình để gợi lại dáng những ngọn đồi đặc trưng của thành phố nơi công trình đứng, cho phép công viên liền kề dường như leo tràn qua và tiếp tục trên mái, thay vì công trình chiếm mất một phần công viên. Về kỹ thuật, chính độ dốc của các gò đất mái này được tính toán để dẫn luồng khí mát tự nhiên vào khoảng sân trong trung tâm, kết hợp với các trạm đo thời tiết trên mái để điều chỉnh hệ thống thông gió thụ động — không cần máy nén khí.
Forum Barcelona — một giàn pin mặt trời làm ba việc cùng lúc
Forum Esplanade Barcelona, hoàn thành năm 2004, đặt một giàn che khoảng 4.500 mét vuông pin quang điện, nghiêng lệch có chủ đích, ngay điểm cuối một lối đi bộ dài ven biển. Điều thú vị nằm ở chỗ: cùng một cấu kiện đó làm tới ba việc cùng lúc — sản xuất điện, tạo bóng mát, và đánh dấu rõ ràng điểm kết thúc của lối đi bộ. Ba công năng vốn quen tách thành ba hệ thống riêng — tấm pin, mái che, cột mốc — được gộp vào đúng một cấu kiện duy nhất.
Orange County Great Park — công viên lớn nhất kể từ Central Park
Orange County Great Park, khởi công từ 2010 trên nền một căn cứ không quân hải quân cũ, rộng hơn 500ha — công viên lớn nhất được giao thiết kế kể từ Central Park thế kỷ 19. Toàn khu chia thành ba vùng: habitat (môi trường sống), fields (cánh đồng đa năng, chứa khu thể thao-giải trí-văn hoá), và canyon (hẻm núi), nối với một công viên cấp bang và một khu rừng quốc gia lân cận bằng một hành lang sinh thái — công viên không đứng riêng lẻ, mà là một mắt xích trong một hệ thống bảo tồn rộng hơn. Mục tiêu bền vững được thực hiện qua ba công cụ cụ thể: phục hồi môi trường sống tự nhiên, xử lý nước tự nhiên, và năng lượng mặt trời.
Bốn ví dụ trên rút gọn về ba động từ: Giảm, Tái dùng, Tái chế. Giảm lượng tài nguyên và năng lượng cần dùng ngay từ bước hình thành ý tưởng — mái dốc tự nhiên để không cần máy thông gió, san đất theo đúng độ dốc tự nhiên để nước tự chảy không cần ống. Tái dùng công trình, kết cấu, vật liệu đã có sẵn tại chỗ thay vì đập bỏ xây mới — đất công nghiệp cũ, kết cấu quân sự cũ, kết cấu ngầm có sẵn. Tái chế dòng vật chất của chính khu đất thành một vòng khép kín ngay trong ranh giới dự án — nước mưa lọc rồi dùng lại, chất thải hữu cơ quay lại đất. Bốn chất liệu cơ bản — đất, gió, nắng, nước — trở thành từ vựng thiết kế cốt lõi, thay cho từ vựng hình thức của các thế kỷ trước: vuông-tròn, đường cong, mô-đun lặp lại.
Bốn phần, một câu hỏi lặp lại
Sê-ri đi qua bốn chặng khác hẳn nhau về hình thức — trục cổ đại theo mặt trời và núi thiêng, hình học Pháp bị đẩy tới cực đoan rồi bị xoá sạch ở Anh, công viên đô thị và "hình theo công năng" của chủ nghĩa hiện đại, và chặng cuối này: đất-cây bản địa thành chất liệu chính, nhà máy cũ thành nguyên liệu công viên, hạ tầng nước-gió-nắng thành chính hình khối.
Trước một khu đất hôm nay, câu hỏi cụ thể nhất rút ra từ chặng cuối này là: cái gì trên khu đất đang bị coi là phế thải, mà một cấu kiện duy nhất có thể cho nó làm cùng lúc nhiều việc — như một giàn pin 4.500 mét vuông ở Barcelona vừa phát điện, vừa che nắng, vừa đánh dấu điểm dừng chân cuối một lối đi bộ ven biển.
Nguồn: canhquan.net