Tadao Ando chưa từng học một trường kiến trúc nào. Ông là võ sĩ quyền anh chuyên nghiệp ở Osaka, học nghề từ thợ mộc và thợ thổi kính trong xóm, rồi tự đào tạo mình bằng những chuyến đi xem công trình khắp thế giới — để rồi nhận Pritzker năm 1995 và trở thành người định nghĩa lại bê tông trần. Triết lý của ông gói trong một câu ông từng nói: "Kiến trúc không nên nói quá nhiều. Nó nên giữ im lặng và để thiên nhiên — trong vỏ bọc của ánh sáng mặt trời và gió — lên tiếng."
Tadao Ando và Nhà thờ Ánh Sáng (Ibaraki, 1989) — tuyên ngôn trọn vẹn nhất của ông: chỉ bê tông và ánh sáng
Ảnh trái: Christopher Schriner / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0 · Ảnh phải: Bergmann / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0
Từ xưởng thợ Osaka đến sàn đấu quyền anh
Ando sinh năm 1941 tại Osaka, lớn lên với bà ngoại trong khu phố của những phân xưởng gia đình. Sau giờ học, cậu bé Ando la cà ở xưởng thợ chạm gỗ, thợ thổi kính, thợ luyện kim — và chính những nghệ nhân ấy dạy ông bài học đầu tiên về vật liệu và bàn tay. Ông từng kể: sau khi công trình đầu tiên của ông xuất hiện trên tạp chí kiến trúc, người bà đơn thân nuôi ông "ra đi thanh thản". Trước khi cầm bút vẽ, ông cầm găng đấm bốc — thi đấu chuyên nghiệp để kiếm tiền, rồi bỏ ngang khi nhận ra giới hạn của mình trên võ đài.
Tự học bằng đôi chân
Năm 18 tuổi, Ando bắt đầu những chuyến đi: đi khắp Nhật xem đền chùa cổ, rồi sang Mỹ, châu Âu, châu Phi — xem Le Corbusier, xem Phidias, xem ánh sáng rơi trong Pantheon. Sách và những chuyến đi là toàn bộ trường kiến trúc của ông. Năm 1969 ông mở văn phòng tại Osaka; năm 1976, căn nhà hẹp Row House ở Sumiyoshi — khối bê tông kín với một sân trời hở giữa nhà — gây tranh cãi dữ dội rồi đoạt giải, đặt nền cho toàn bộ ngôn ngữ Ando: hy sinh tiện nghi để giữ một khoảng trời.
Langen Foundation (Đức) và 21_21 Design Sight (Tokyo) — bê tông trần, mặt nước và hình học tối giản đi khắp thế giới
Ảnh trái: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Wiiii / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0
Bê tông biết im lặng
Bê tông trần của Ando mịn như lụa — dấu ván khuôn và lỗ ty xếp thành nhịp đều — nhưng vật liệu chưa bao giờ là mục đích. Nó là phông nền để ánh sáng, gió và nước diễn: khe thánh giá phát sáng ở Nhà thờ Ánh Sáng, mặt hồ dẫn vào Langen Foundation, khoảng trời trong Row House. Ando gọi đó là cách "mời thiên nhiên vào ở" — công trình càng câm lặng, thiên nhiên càng rõ tiếng.
Naoshima và những quả đồi
Ba thập kỷ qua, dấu ấn lớn nhất của Ando nằm ở đảo Naoshima — chuỗi bảo tàng chôn nửa mình vào đồi để không tranh chỗ với phong cảnh biển nội địa Seto, trong đó có một bảo tàng nhỏ đặt kín trong căn nhà gỗ trăm tuổi. Cùng tinh thần ấy, Hill of the Buddha ở Sapporo chôn cả bức tượng Phật 13,5 mét vào quả đồi oải hương — kiến trúc lùi lại để cảnh quan nói.
Ando Museum giấu trong nhà gỗ cổ Naoshima, và giếng trời Hill of the Buddha — càng về sau, kiến trúc của Ando càng biến mất vào địa hình
Ảnh trái: Bea Phi / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Cobaltum / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
"Vượt qua tầm kiệt tác"
Trong bài phỏng vấn với tạp chí Frame năm 2014, ở tuổi ngoài 70, Ando nói động lực của ông là "tạo ra kiến trúc vượt qua tầm kiệt tác" — không phải đẹp hơn, mà sống lâu hơn cái đẹp: công trình phải còn ý nghĩa khi thời thượng đã qua. Ông vẫn vẽ mỗi ngày, sau cả ca phẫu thuật cắt bỏ nhiều nội tạng vì ung thư — và những dự án lớn nhất của ông, từ Bourse de Commerce (Paris) đến các quả đồi tưởng niệm, đều làm ở tuổi mà người khác đã nghỉ hưu từ lâu.
Hill of the Buddha — nước, hầm tối, giếng sáng: ngữ pháp Ando nguyên vẹn ở tuổi ngoài 70
Ảnh trái: MIKI Yoshihito / Wikimedia Commons — CC BY 2.0 · Ảnh phải: awoisoak, Flickr — CC BY-SA 2.0
Bài học cho người làm cảnh quan
Ando thường được đọc như kiến trúc sư của bê tông, nhưng bài học lớn nhất của ông lại thuộc về cảnh quan: mọi công trình đáng nhớ của ông đều là một cách đóng khung thiên nhiên — một khe sáng, một mặt nước, một khoảng trời. Đó cũng là điều vườn Nhật truyền thống đã làm hàng thế kỷ, và là lý do một người tự học có thể đi xa đến vậy: ông không học vẽ công trình — ông học nhìn thiên nhiên trước.