Tadao Ando chưa từng học một trường kiến trúc nào. Ông là võ sĩ quyền anh chuyên nghiệp ở Osaka, học nghề từ thợ mộc và thợ thổi kính trong xóm, rồi tự đào tạo bằng những chuyến đi xem công trình khắp thế giới — để rồi nhận Pritzker năm 1995 và trở thành người định nghĩa lại bê tông trần. Triết lý của ông gói trong một câu ông từng nói: "Kiến trúc không nên nói quá nhiều. Nó nên giữ im lặng và để thiên nhiên — trong vỏ bọc của ánh sáng mặt trời và gió — lên tiếng."
Từ xưởng thợ Osaka đến sàn đấu quyền anh
Ando sinh ngày 13/9/1941 tại Minato-ku, Osaka. Ông là con đầu trong cặp song sinh, năm 2 tuổi được bà ngoại nhận nuôi và lớn lên trong khu phố của những xưởng thợ gia đình. Sau giờ học, cậu bé Ando la cà ở xưởng chạm gỗ, xưởng thổi kính, lò luyện kim — và chính những người thợ ấy dạy bài học đầu tiên về vật liệu và bàn tay, trước khi có bất cứ khái niệm nào về thiết kế. Không có tiền học đại học, không đủ điểm để thi vào trường kiến trúc, con đường duy nhất mở ra trước mắt là học một nghề chân tay.
Trước khi cầm bút vẽ, Ando cầm găng đấm bốc — thi đấu quyền anh chuyên nghiệp ở Osaka để kiếm sống, theo mô tả của Pritzker Architecture Prize. Ông bỏ ngang khi nhận ra giới hạn của bản thân trên võ đài, nhưng kỷ luật khổ luyện của một võ sĩ — tập đúng giờ, lặp đi lặp lại một động tác tới khi thuần thục — sau này trở thành cách ông tự học kiến trúc: không có giáo trình, chỉ có việc lặp lại quan sát tới khi hiểu ra quy luật.
Tự học bằng đôi chân
Năm 18 tuổi, Ando bắt đầu những chuyến đi: đi khắp Nhật xem đền chùa cổ ở Kyoto và Nara, rồi sang Mỹ, châu Âu, châu Phi — xem công trình của Le Corbusier, đứng dưới ánh sáng rơi trong điện Pantheon ở Roma. Sách và những chuyến đi là toàn bộ trường kiến trúc của ông; ông tìm được một cuốn sách của Le Corbusier ở một hiệu sách cũ tại Osaka, rồi đồ lại các bản vẽ trong đó nhiều lần cho tới khi thuộc từng nét, theo Pritzker Architecture Prize.
Năm 1969, Ando mở văn phòng riêng tại Osaka. Năm 1976, căn nhà hẹp Row House ở Sumiyoshi — khối bê tông kín trên lô đất kẹp giữa hai nhà phố, với một sân trời hở nằm đúng giữa nhà — gây tranh cãi dữ dội rồi đoạt giải kiến trúc của Nhật, đặt nền cho toàn bộ ngôn ngữ Ando về sau: người ở buộc phải băng qua sân, đón nắng mưa, để đi từ phòng này sang phòng khác, hy sinh tiện nghi tức thời để giữ một khoảng trời riêng.
Bê tông biết im lặng
Bê tông trần của Ando mịn như lụa — dấu ván khuôn và lỗ ty xếp thành nhịp đều — nhưng vật liệu chưa bao giờ là mục đích. Nó là phông nền để ánh sáng, gió và nước diễn: khe thánh giá phát sáng ở Nhà thờ Ánh Sáng, mặt hồ dẫn vào Langen Foundation, khoảng trời trong Row House. Ando gọi đó là cách mời thiên nhiên vào ở — công trình càng câm lặng, thiên nhiên càng rõ tiếng. Đó cũng là lý do hầu hết công trình của ông gần như không có mặt đứng nào trổ đầy cửa sổ: ánh sáng chỉ được cho vào ở đúng vài điểm đã tính trước, còn lại là bê tông đặc giữ im lặng.
Chất lượng bề mặt bê tông ở công trình của Ando đòi hỏi cốp pha chính xác tới từng milimet và đổ liền mạch không ngừng nghỉ — sai một khâu, cả mảng tường phải đập bỏ làm lại vì không có lớp sơn hay ốp nào che được vết nối cốp pha hay lỗ rỗ khí. Đây là phần ít được nhắc tới khi nói về "phong cách" Ando: đằng sau vẻ tối giản là một tiêu chuẩn thi công khắt khe, và chính sự khắt khe đó mới là thứ giữ cho bê tông trần không biến thành một bức tường thô ráp bình thường.
Nước, sân, và cách Ando vẽ đất trước khi vẽ nhà
Điều ít được nhắc tới hơn phần bê tông là cách Ando xử lý mặt đất và mặt nước — hai thứ vốn thuộc về nghề cảnh quan nhiều hơn là kiến trúc. Ở Langen Foundation, khách phải đi qua một pavilion kính nổi giữa hồ nước trước khi vào tới bảo tàng chính, mặt nước đóng vai trò một khoảng đệm buộc bước chân chậm lại. Cách làm đó lặp lại nhiều lần trong sự nghiệp: một mặt nước, một khoảng sân trống, hay một đường hầm tối luôn được đặt giữa cổng vào và không gian chính, như một nghi thức bắt buộc người dùng phải đi qua trước khi được thấy cái đáng xem nhất.
Ando từng nói ông cố dựng lại sự thống nhất giữa nhà ở và thiên nhiên — ánh sáng và gió — vốn bị mất đi trong quá trình đô thị hoá nhanh của Nhật Bản thời hậu chiến. Với một người làm cảnh quan, chi tiết đáng chú ý nhất không phải bức tường bê tông, mà là việc ông luôn khảo sát khu đất thật trước khi đặt bút vẽ mặt bằng — hướng nắng, hướng gió, độ dốc tự nhiên của khu đất quyết định vị trí khối nhà, chứ không phải ngược lại.
Naoshima và những quả đồi
Ba thập kỷ qua, dấu ấn lớn nhất của Ando nằm ở đảo Naoshima — chuỗi bảo tàng cho dự án Benesse Art Site Naoshima, bắt đầu từ Benesse House Museum mở cửa năm 1992, theo trang chính thức Benesse Art Site Naoshima. Phần lớn công trình trên đảo được vùi nửa khối vào đồi để không tranh chỗ với phong cảnh biển nội địa Seto, trong đó có Ando Museum — một bảo tàng nhỏ đặt kín trong khung gỗ của một căn nhà truyền thống trăm tuổi, giữ nguyên hình dáng bên ngoài trong khi bên trong là một khối bê tông hiện đại hoàn toàn.
Naoshima trước đó là một hòn đảo công nghiệp gần như bị bỏ quên, nổi tiếng vì nhà máy luyện đồng gây ô nhiễm nặng. Công trình đầu tiên của Ando ở đây mở đầu cho một chiến lược lâu dài của tập đoàn Benesse Holdings: dùng nghệ thuật và kiến trúc để hồi sinh một vùng đất công nghiệp suy tàn thành điểm đến văn hoá. Với người làm quy hoạch, đó là một dữ kiện đáng nhớ hơn cả bản thân công trình — kiến trúc ở đây không chỉ tạo cảnh quan đẹp, mà còn là công cụ đổi hướng phát triển cho cả một hòn đảo.
Pritzker 1995 và câu chuyện "vượt qua tầm kiệt tác"
Ando nhận giải Pritzker Architecture Prize năm 1995. Toàn bộ 100.000 USD tiền thưởng được ông quyên cho trẻ mồ côi sau trận động đất Kobe xảy ra cùng năm đó — trận động đất tàn phá chính thành phố nơi ông sinh ra và làm việc. Sau Pritzker, ông tiếp tục nhận RIBA Royal Gold Medal năm 1997 và AIA Gold Medal năm 2002. Với một võ sĩ quyền anh bỏ ngang việc học chính quy, việc lọt vào danh sách những kiến trúc sư được vinh danh cao nhất thế giới, chỉ hai thập kỷ sau khi mở văn phòng riêng, là bằng chứng cụ thể nhất cho việc tự học có thể đi xa tới đâu nếu đủ kỷ luật theo tới cùng.
Trong bài phỏng vấn với tạp chí Frame năm 2014, ở tuổi ngoài 70, Ando nói động lực là "tạo ra kiến trúc gần như hoặc thậm chí vượt qua tầm kiệt tác" — không phải đẹp hơn, mà sống lâu hơn cái đẹp: công trình phải còn ý nghĩa khi thời thượng đã qua. Ông vẫn vẽ mỗi ngày sau nhiều ca phẫu thuật cắt bỏ nội tạng vì ung thư, và một số dự án lớn của ông — trong đó có Hill of the Buddha ở Sapporo — được hoàn thành ở tuổi mà nhiều kiến trúc sư khác đã nghỉ hưu từ lâu.
Đóng khung một quả đồi thay vì dựng tượng đài
Ando thường được đọc như kiến trúc sư của bê tông, nhưng bài học lớn nhất của ông lại thuộc về cảnh quan: mọi công trình đáng nhớ của ông đều là một cách đóng khung thiên nhiên có sẵn — một khe sáng, một mặt nước, một khoảng trời, một quả đồi. Hill of the Buddha ở Sapporo là ví dụ rõ nhất: thay vì dựng tượng đài lộ thiên, Ando chôn cả bức tượng Phật cao 13,5 mét vào một quả đồi trồng oải hương, để khách phải đi qua một đường hầm tối rồi mới thấy đầu tượng hiện ra qua giếng trời tròn phía trên — kiến trúc lùi lại để cảnh quan lên tiếng. So với việc dựng tượng trên bệ cao giữa quảng trường trống, cách làm này đảo ngược thứ tự thường thấy: cảnh quan không còn là phông nền cho công trình, mà công trình trở thành cái cớ để bước chậm lại và nhìn kỹ một quả đồi.
Ở Việt Nam, phần đáng học nhất ở Ando không phải bê tông trần — khí hậu nhiệt đới ẩm khiến vật liệu đó khó áp dụng nguyên bản — mà là thói quen khảo sát địa hình, hướng nắng và hướng gió trước khi đặt bất cứ đường nét nào lên bản vẽ. Một khoảng sân trống buộc người đi qua, một mặt nước làm chậm bước chân, một quả đồi giữ nguyên thay vì san phẳng — đó là những công cụ không cần bê tông cũng dùng được.
Cùng một nguyên tắc còn thấy ở Row House Sumiyoshi năm 1976: đất chật, ba gian nhà xếp liền, nhưng Ando vẫn dành hẳn gian giữa làm sân trời không mái che, chấp nhận người ở phải đội mưa băng qua để tới phòng bên cạnh. Đổi lại, căn nhà có được thứ nhà phố bình thường không có — một khoảng trời riêng giữa hai bức tường kín. Bài toán tương tự lặp lại ở gần như mọi khu đất chật hẹp trong đô thị Việt Nam hiện nay: chỗ nào cũng có thể là chỗ vẽ vào một khoảng sân nhỏ, thay vì lấp kín bằng phòng ốc.
Ảnh bìa: 663highland, CC BY 2.5.