Chín người trong bài này chưa từng tốt nghiệp một trường kiến trúc nào — và họ gồm những tên tuổi lớn nhất lịch sử nghề: Wright, Le Corbusier, Mies, Ando. Điểm chung của họ không phải "không cần học", mà là học theo con đường khác: học việc trong xưởng, học từ thầy giỏi, học bằng những chuyến đi. Với người đang tự ti vì bằng cấp, danh sách này là một lời nhắc: kiến trúc chấm bằng công trình, không chấm bằng học bạ.
Frank Lloyd Wright và người thầy Louis Sullivan — cặp thầy trò tự học định hình kiến trúc Mỹ: Sullivan là cha đẻ câu "hình thức theo sau công năng"
Ảnh: New York World-Telegram / Wikimedia Commons — Public domain · Wikimedia Commons — Public domain
Wright và Sullivan — học việc thay đại học
Frank Lloyd Wright bỏ ngang đại học Wisconsin (ngành kỹ thuật, không phải kiến trúc) sau vài học kỳ, đến Chicago xin việc và trưởng thành trong văn phòng của Louis Sullivan — người cũng chỉ học vài mảnh ghép ở MIT và Beaux-Arts rồi bỏ. Sullivan cho thế giới câu "form follows function"; Wright cho thế giới hơn 500 công trình và danh hiệu kiến trúc sư Mỹ vĩ đại nhất. Cả hai cùng một trường: xưởng vẽ và công trường.
Le Corbusier và Mies — hai trụ cột hiện đại không bằng cấp
Le Corbusier học nghề khắc vỏ đồng hồ ở quê nhà Thụy Sĩ, tự học kiến trúc qua sách, các chuyến đi khắp Địa Trung Hải và mấy năm làm thuê trong văn phòng của Auguste Perret và Peter Behrens. Cũng tại văn phòng Behrens có một người thợ nề chưa từng học đại học: Mies van der Rohe — con trai thợ đá, học nghề từ công trường của cha. Hai người không bằng cấp ấy sau này viết gần trọn ngữ pháp của kiến trúc hiện đại: nhà trên cột, mặt bằng tự do, "less is more".
Mies van der Rohe — con thợ đá thành trụ cột chủ nghĩa hiện đại; và Buckminster Fuller — bị Harvard đuổi học hai lần trước khi phát minh vòm trắc đạc
Ảnh: Hugo Erfurth / Wikimedia Commons — Public domain · Dan Lindsay / Wikimedia Commons — CC BY 3.0
Fuller — bị đuổi học hai lần, phát minh một hình học
Buckminster Fuller bị Harvard đuổi học hai lần, trải qua phá sản và khủng hoảng trước khi tự đặt cho mình câu hỏi "một cá nhân làm được gì cho nhân loại". Câu trả lời của ông là vòm trắc đạc (geodesic dome) — kết cấu nhẹ nhất phủ được không gian lớn nhất, đỉnh cao là Biosphère Montréal cho Expo 67. Fuller chưa bao giờ là kiến trúc sư có bằng; ông tự gọi mình là "nhà khoa học thiết kế toàn diện".
Biosphère Montréal (Expo 67) — quả cầu lưới thép của Fuller: bài toán phủ không gian lớn bằng ít vật liệu nhất
Ảnh: Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Barragán, Scarpa, Ando, Zumthor — bốn đường vòng khác
Luis Barragán là kỹ sư dân dụng, tự chuyển sang kiến trúc sau chuyến đi châu Âu — và mang về cho Mexico thứ kiến trúc màu, nước và ánh sáng đoạt Pritzker 1980. Carlo Scarpa học nghệ thuật ở Venice, cả đời bị hội nghề Ý làm khó vì "hành nghề không phép", nhưng những chi tiết đồng – đá – nước của ông ở khu mộ Brion khiến chính các kiến trúc sư có bằng phải hành hương tới học. Tadao Ando là võ sĩ tự học. Peter Zumthor học nghề mộc từ cha trước khi thành người được trao Pritzker 2009 — và kiến trúc của ông đến giờ vẫn đậm mùi bàn tay thợ.
Casa Gilardi của Barragán và khu mộ Brion của Scarpa — một kỹ sư và một nghệ nhân, hai bậc thầy chi tiết không bằng kiến trúc
Ảnh trái: TSolange / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Filippo Poli / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Zumthor — thợ mộc nhận Pritzker 2009; Ando — võ sĩ nhận Pritzker 1995: hai giải thưởng cao nhất của nghề về tay hai người ngoài trường lớp
Ảnh trái: KovacsDaniel / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: Christopher Schriner / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0
Không phải bài ca bỏ học
Đọc kỹ chín tiểu sử sẽ thấy điều ngược với "không cần học": tất cả đều học nhiều hơn người thường — trong xưởng của thầy giỏi, trên công trường, qua hàng vạn cây số đi xem công trình. Cái họ bỏ qua là tấm bằng, không phải sự đào tạo; và họ trả giá bằng con đường dài hơn, như đa số kiến trúc sư lớn đều chín muộn. Với người học ngành hôm nay — kể cả nghề cảnh quan còn mới ở Việt Nam — bài học nằm ở vế sau của mỗi tiểu sử: bằng cấp mở cửa nhanh hơn, nhưng thứ giữ được chỗ đứng luôn là những năm học thật ở nơi công trình mọc lên.