Ervin Loránth — tên đầy đủ ghi trong hồ sơ triển lãm quốc tế là Ervin Hervé-Lóránth — là nghệ sĩ thị giác người Hungary, đồng thời là nhà ngoại giao văn hoá, nhà thiết kế nghệ thuật, nhà thiết kế kiến trúc, nhà thiết kế mẫu, giáo viên và nhà văn.
Nền giáo dục và đào tạo đi qua những đâu ?
Con đường học của Loránth trải rộng qua nhiều ngành khác hẳn nhau, không đi thẳng một mạch nghệ thuật tạo hình: kiểm toán viên tại Đại học Nghệ thuật Ứng dụng Hungary (1990–1991), quản lý văn hoá tại Trường cao đẳng văn hoá CASUS (1991–1992), nhà nhân chủng học văn hoá và thị giác tại Đại học Miskolc (2000–2005), nhà báo thiết kế theo chứng nhận của Hiệp hội Nhà báo Hungary (2000), nhà điêu khắc theo đào tạo của Giáo sư Agostino Dessi tại Construzione Maschere, Firenze (2003), nhà văn tại Học viện Nhà văn Hungary (2007), trình độ ngoại giao tại Bộ Ngoại giao và Thương mại Hungary (2016), và gần nhất là tiến sĩ Khoa học Hành chính công tại Đại học Dịch vụ Công cộng Quốc gia Hungary (2019).
Tấm bằng điêu khắc ở Firenze năm 2003 là mắt xích giải thích được vì sao các tác phẩm sau này của Loránth thiên về khối hình người quy mô lớn, thay vì hội hoạ hay sắp đặt phẳng — kỹ thuật tạo khối học được đúng vào giai đoạn ông vừa rời ngành nhân chủng học thị giác để bước sang thực hành sáng tác.
Một tác phẩm tiêu biểu: RIESE (2015) ở Berlin mổ kỹ ra sao ?
RIESE (tiếng Đức: "Người khổng lồ") là một tượng người cao 7,5–9 m, nặng nhiều tấn, tạc bằng polystyrene sơn tông vàng đất, mô tả một thân người không đầu áp sát góc công trình Collegium Hungaricum tại Dorotheenstraße, Berlin, dựng năm 2015. Cánh tay phải của tượng vươn thẳng lên bám vào mép mái nhà, như đang leo hoặc bám trụ vào toà nhà để không rơi xuống; thân tượng đứng thẳng dọc theo góc tường, chân chạm vỉa hè, và được giữ cố định bằng dây cáp chăng chéo qua đường.
Từ góc nhìn xa, tác phẩm cho thấy toàn thân tượng đứng áp sát góc nhà bốn tầng, đầu bị che khuất sau mép tường — bố cục này khiến tượng trông như một người khổng lồ đang cố chui qua khe hẹp giữa các toà nhà, chứ không đứng thẳng giữa quảng trường như tượng đài thông thường. Từ góc nhìn gần, bề mặt polystyrene lộ rõ vết đục thô nham nhở giả kết cấu da và cơ, không đánh bóng nhẵn — chủ đích để tượng trông như vừa mới trồi ra từ một khối vật liệu thô, chưa hoàn thiện.
Cùng mô-típ người khổng lồ trồi lên hoặc bám vào công trình, một tác phẩm khác của Loránth mang tên FELTÉPVE ("bị xé toạc") dựng tại quảng trường Széchenyi, Budapest, cùng năm 2014, trong khuôn khổ Art Market Budapest, hợp tác cùng Gallery Out of Home. Theo Gallery Out of Home, tác phẩm mang biểu tượng của sự tự do và khát vọng thoát ra khỏi ràng buộc; năm 2014 tác phẩm — dưới tên gọi khác là Strappato — nhận một giải thưởng quốc tế cho tác phẩm công cộng xuất sắc nhất thế giới, và sau đó được tạp chí Architectural Digest xếp vào danh sách những tác phẩm điêu khắc công cộng đáng chú ý.
Đặc điểm phong cách nhìn từ chuỗi triển lãm dày đặc
Nhìn vào danh sách triển lãm trải dài từ năm 2000 đến 2019, có thể thấy ba đặc điểm lặp lại. Thứ nhất là quy mô công cộng và ngoài trời: phần lớn tác phẩm không trưng bày trong phòng tranh kín mà đặt tại quảng trường, công viên, bờ sông — Sziget Freedom tại Budapest, Danube Riverside tại Ulm, quảng trường Széchenyi, công viên MOM. Tác phẩm được làm ra để va chạm trực tiếp với người qua đường, không phải để chờ khách chủ động bước vào xem.
Thứ hai là hình tượng con người khổng lồ lặp lại xuyên suốt nhiều năm và nhiều thành phố khác nhau: từ "Corpus Humanicus" (2012) đến "Rip / Ripped Up" (2014) tại cả Budapest lẫn Ulm, đến RIESE (2015) tại Berlin. Cùng một mô-típ thân thể phóng đại quy mô được lặp lại và biến hình theo từng bối cảnh đặt để, cho thấy đây là chủ đề xuyên suốt sự nghiệp chứ không phải một tác phẩm đơn lẻ.
Thứ ba, không phải mọi tác phẩm đều đi theo hướng người khổng lồ tả thực — năm 2019, tại Roma Art Week tổ chức ở Học viện Hungary tại Rome, Loránth trưng bày "C-408 - Caravaggio Projekt": một nhóm tượng người khoác áo choàng, tạc theo khối đa diện góc cạnh kiểu low-poly thay vì bề mặt cong tự nhiên, dàn dựng thành một cảnh giống bố cục hội hoạ Caravaggio giữa một khu vườn có hàng rào sắt phía sau. Cùng năm này còn có "Nonna Lisa 500" tại Milano — một dạng cài đặt tranh khác hẳn về chất liệu.
Vị trí công tác ghi trong hồ sơ nói lên điều gì ?
Mục "Vị trí" trong hồ sơ triển lãm liệt kê cùng lúc bảy vai trò: nhà ngoại giao văn hoá, nghệ sĩ, nhà thiết kế nghệ thuật, nhà thiết kế kiến trúc, nhà thiết kế mẫu, giáo viên, nhà văn. Bảy vai trò này không mâu thuẫn nhau nếu đặt cạnh chuỗi bằng cấp đã liệt kê ở trên: quản lý văn hoá, nhân chủng học thị giác, báo chí thiết kế, điêu khắc, văn chương, ngoại giao, hành chính công — mỗi tấm bằng ứng với đúng một vai trò trong danh sách. Ít nghệ sĩ điêu khắc nào có song song một bằng ngoại giao chính thức từ Bộ Ngoại giao và Thương mại Hungary, và việc tác phẩm được đưa vào trưng bày tại Học viện Hungary ở Rome — một cơ quan văn hoá đối ngoại — cho thấy hai vai trò nghệ sĩ và nhà ngoại giao văn hoá không tách rời nhau trong thực tế hành nghề.
Những triển lãm nào đánh dấu các mốc quốc tế ?
Từ Hungary, phạm vi triển lãm mở rộng dần sang nhiều nước châu Âu: Ý (Roma, Milano, Verona, Firenze), Đức (Berlin, Stuttgart, Ulm), Áo (Perchtoldorf, Vienna), Anh (Luân Đôn), Bỉ (Brussels), Thổ Nhĩ Kỳ (Istanbul), Rumani (Ciuc), và Trung Quốc (Hồng Kông, với một thiết kế trang sức trình diễn tại hội nghị chuyên đề trang sức thế giới năm 2006). Riêng nước Ý xuất hiện dày đặc nhất trong giai đoạn 2013–2019, với nhiều tác phẩm đặt tại Roma qua các kỳ UrbsArt Festival và Rome Art Week.
Năm 2016 và 2019, tác phẩm của Loránth được trưng bày ngay tại Học viện Hungary ở Rome — một địa điểm mang tính ngoại giao văn hoá chính thức, khớp với vai trò nhà ngoại giao văn hoá ghi trong hồ sơ vị trí công tác của ông. Bên cạnh điêu khắc khối đặc, danh sách triển lãm còn ghi nhận những dạng thể hiện khác hẳn: một bản phác hoạ đầu hà mã nổi trên mặt nước một đài phun tại quảng trường Budapest, thuộc dạng bản vẽ ý tưởng cho một sắp đặt trên mặt nước — cho thấy không phải tác phẩm nào trong danh sách cũng đã dựng thành khối thật ngoài đời, một số còn dừng ở giai đoạn phác thảo ý tưởng công bố trước khi thi công.
Chuỗi triển lãm còn ghi nhận nhiều hình thức trình diễn ngắn ngày xen giữa các tác phẩm điêu khắc cố định: "Crosstalk" (2004) tại công viên MOM Budapest là một buổi trình diễn nhóm; "Jazzy-Hervé" (2007) là một buổi trình diễn kết hợp lắp đặt tại phòng triển lãm nghệ thuật Hungary Műcsarnok; "Fabrik-a" (2011) là một sự kiện nghệ thuật biểu diễn phối hợp cùng nhóm nghệ sĩ Fabrik tại Budapest. Những sự kiện này không để lại hiện vật lâu dài như RIESE hay FELTÉPVE, nhưng lặp đi lặp lại đều đặn trong suốt gần hai thập kỷ, cho thấy trình diễn công cộng là một nhánh hoạt động song song chứ không phải ngoại lệ hiếm gặp trong toàn bộ sự nghiệp.
Vì sao một nghệ sĩ điêu khắc lại xuất hiện trên một tạp chí cảnh quan ?
Phần lớn tác phẩm của Loránth đặt tại không gian công cộng ngoài trời — quảng trường, công viên, bờ sông, góc phố — nên bài toán ông giải quyết chung với người làm cảnh quan: một vật thể lớn đặt giữa không gian mở phải đối thoại được với người đi bộ, với góc nhìn từ nhiều phía, và với vòng đời tạm thời của chính không gian đó. RIESE không thể tách khỏi góc phố Dorotheenstraße mà nó áp sát; tháo dỡ tượng đi thì góc phố trở lại nguyên trạng, không để lại dấu vết — cách vận hành này gần với một sắp đặt cảnh quan tạm thời hơn là một tượng đài cố định xây bằng đá hay đồng.
Vị trí đặt tượng cũng là một quyết định thiết kế không gian, không chỉ là quyết định tạo hình. RIESE chọn đúng góc phố hẹp giữa hai mặt tường, nơi người đi bộ chỉ nhìn thấy được cả thân tượng khi đứng lùi ra giữa lòng đường hoặc ngước lên từ vỉa hè đối diện — buộc người xem phải đổi vị trí đứng, đổi góc ngước, mới thấy hết được toàn bộ tác phẩm. FELTÉPVE ngược lại chọn giữa một quảng trường rộng, nơi có thể vòng quanh nhìn từ mọi phía và tiếp cận gần để chạm tay, chụp ảnh — hai cách chọn vị trí phục vụ hai trải nghiệm hoàn toàn khác nhau dù cùng một mô-típ người khổng lồ trồi lên từ vật liệu. Đây chính là phần việc chung giữa điêu khắc gia và người quy hoạch không gian công cộng: chọn đúng chỗ đặt trước khi quyết định hình dạng của thứ sẽ đặt vào đó.
Việc dựng, chăm sóc và tháo dỡ một tác phẩm cỡ RIESE hay FELTÉPVE đòi hỏi phối hợp với đơn vị quản lý mặt bằng công cộng — xin phép chăng dây cáp qua một con phố đang lưu thông, hoặc cắm chân đế xuống mặt cỏ một quảng trường lịch sử — đúng loại thủ tục mà một dự án cảnh quan công cộng bình thường cũng phải đi qua. Nhìn từ góc đó, một tác phẩm điêu khắc công cộng quy mô lớn không khác một hạng mục cảnh quan tạm thời là bao: cùng phải tính toán tải trọng nền, cùng phải xin phép chiếm dụng không gian chung, và cùng phải trả lại nguyên trạng khi hết thời hạn trưng bày.