[ VƯỜN NHẬT ] Đây là chuyên mục nhỏ gồm các bài viết về vườn Nhật nhằm mục đích giới thiệu một số yếu tố để tạo nên một khu vườn Nhật đúng nghĩa. Đặc trưng của một khu vườn Nhật không chỉ là ở vẻ đẹp thẩm mĩ, mà ẩn sau đó là những triết lý, những quan điểm, những lý giải thú vị. Để cảm 1 sân vườn, không những cần đôi mắt quan sát mà còn cần đến kiến thức nữa. Cũng giống như khi nhìn vào 2 tảng đá, khó mà thấy nó đẹp nếu chưa nghe câu chuyện Hòn Trống Mái.
Mở đầu cho sê-ri là TSUKUBAI.
TSUKUBAI là gì ?
Ở Nhật Bản, Tsukubai ( 蹲踞 ) là một chậu rửa được đặt tại các lối vào của những nơi vườn chè hoặc nơi mang tính chất lễ nghi để khách trước khi bước vào sẽ thực hiện "nghi thức" rửa tay, rửa miệng nhằm "tẩy rửa" cho sạch sẽ. Đây là một nghi thức dành cho khách khi bước vào một buổi lễ trà hoặc quý khách đến thăm một nơi ở của Phật tử trong chùa. Ngày nay, Tsukubai được thiết kế trong nhiều khu vườn nhỏ như một tiểu cảnh trang trí hoặc mang 1 chức năng nào đó.
Nguồn gốc của tên gọi Tsukubai có nghĩa là "crouch" hay "cúi xuống", như là thể hiện một hành động khiêm nhường. Khách tham dự một buổi tiệc trà sẽ cúi xuống rửa tay trước khi bước vào như 1 hành động lịch sự đầy tính trang trọng
Cái cúi người này không đứng riêng lẻ trong nghi thức trà đạo. Trà sư Sen no Rikyū (1522–1591), người đặt nền cho lối trà wabi-cha giản dị, còn đưa vào cả một cánh cửa thấp gọi là nijiriguchi ở lối vào trà thất — khách bất kể địa vị đều phải khom lưng chui qua cùng một cách — cửa này thường chỉ khoảng 60 đến 70 cm mỗi chiều. Trà thất Tai-an do chính Rikyū dựng năm 1582 ở Yamazaki, nay vẫn còn, rộng đúng hai chiếu tatami, tức chừng 3,3 m². Tsukubai đặt thấp ngay trước đó cũng đi theo cùng một mạch: chưa vào tới cửa đã phải cúi xuống một lần.
Tsukubai thường là đá, và được đặt ở đó 1 chiếc gáo nhỏ nhằm giúp khách có thể sử dụng thuận tiện hơn. Nguồn nước chảy ra từ ống tre, nó được gọi là Kakei.
Ở Việt Nam, Tsukubai vẫn được sử dụng với mục đích nguyên thủy, tuy vậy đa phần các sân vườn sử dụng nó như một tiểu cảnh trang trí hơn là sử dụng, bởi vì khác nhau về phong tục cũng như là nhu cầu thiết thực của từng khu vực.
Vì sao nó lại thấp đến vậy ?
Chắc hẳn khi nhìn vào một chiếc Tsukubai, hẳn sẽ có thắc mắc tại sao người ta không kê nó lên cho cao ráo dễ dùng. Thật ra cái thấp đó chính là dụng ý.
Như tên gọi của nó, Tsukubai được đặt thấp để người dùng buộc phải khom lưng, thậm chí là khuỵu gối xuống. Bất kể là ai, trước khi bước vào Trà thất thì cũng phải cúi người một lần như nhau. Đây là 1 cách rất khéo để nói về sự khiêm nhường mà không cần nói ra bằng lời.
Vì thế khi đưa Tsukubai vào sân vườn, phải nhớ giữ nó thấp. Khi kê cao lên cho tiện dùng thì món đồ vẫn còn đó, nhưng cái ý nghĩa của nó thì đã mất rồi.
Con số cụ thể thì các hướng dẫn dựng vườn Nhật thường lấy trong khoảng: mặt chậu tsukubai cao 25–35 cm so với mặt đất, thân chậu rộng khoảng 45–60 cm, sâu 15–20 cm — đủ nhỏ để một người khuỵu gối thao tác gọn trong tầm với, không phải đứng vươn tay. Đây là khoảng thường gặp chứ không phải một quy chuẩn bắt buộc; chậu đá tự nhiên thì tuỳ viên đá mà lệch đi.
Những thứ đi cùng Tsukubai
Tsukubai ít khi đứng riêng lẻ, quanh nó thường có 1 nhóm đá được sắp đặt với những vai trò riêng. Tùy vào từng khu vườn mà cách gọi có thể khác nhau, nhưng nhìn chung sẽ có:
Nhìn vào nhóm đá này mới thấy một điều thú vị: không có hòn nào là đá trang trí cả, mỗi hòn đều là chỗ để đặt một món đồ trong một tình huống cụ thể. Đèn cho buổi tối, nước nóng cho mùa đông. Có thể nói nhóm đá đó chính là thói quen sinh hoạt của người xưa được giữ lại bằng đá.
Ngoài ra còn có chiếc gáo tre cán dài đặt trên miệng chậu, gọi là Hishaku. Cái gáo này cũng có quy tắc của nó, người ta đặt úp gáo xuống và quay cán về phía người dùng, nếu đặt ngửa thì bụi và lá sẽ rơi vào lòng gáo.
Thiết kế TSUKUBAI như thế nào ?
Trong quá khứ nguồn nước được lấy từ các suối trên cao. Hiện nay, bởi vì được đưa vào sân vườn nên cần một nguồn nước nhân tạo. Máy bơm nhỏ được lắp đặt ẩn bên dưới để đưa nước lên ống tre. Vào mùa hè, nó cần được đổ lại thường xuyên do tỉ lệ bay hơi cao, hoặc hệ thống tự động sẽ bơm nước vào thông qua hệ thống phao
Khi thiết kế cần lưu ý đến một số vấn đề sau để có thể đạt được hiệu quả nhất: Chống nước cho hệ thống và an toàn điện, áp suất bơm và nước, tiếng ồn (nếu tiếng ồn bơm quá lớn sẽ không nghe được tiếng nước trong trẻo), và lớp che phủ để giấu hệ thống được gọn gàng và tự nhiên.
Trong mấy vấn đề trên thì tiếng ồn là thứ hay bị bỏ qua nhất mà lại hỏng việc nhiều nhất. Cả cái Tsukubai sinh ra là để phát ra 1 tiếng nước nhỏ, nếu tiếng bơm át mất tiếng nước thì coi như hỏng. Nên chọn bơm chìm, đặt xa ra 1 chút và kê đệm cao su bên dưới.
Cách thứ hai là bỏ hẳn máy bơm: đấu nước sạch một chiều vào ống tre, nước rỏ xuống chậu rồi thoát thẳng ra hố cuội bên dưới. Không bơm thì không có tiếng máy và không phải lo điện ngoài trời, đổi lại là tốn nước và phải có sẵn đường cấp, đường thoát ngay tại chỗ. Chậu đặt gần nhà, chạy suốt ngày thì nên bơm tuần hoàn; chậu ở góc vườn, chỉ mở khi có khách thì phương án không bơm gọn hơn nhiều.
SHISHI-ODOSHI — trò chơi nước quen thuộc
Nhắc đến nước trong vườn Nhật, chắc hẳn nhiều người đã từng thấy 1 ống tre gác trên trụ, nước chảy vào đầy rồi ống tự lật xuống, gõ vào hòn đá kêu "cốc" một tiếng, rồi lại ngóc lên hứng tiếp. Đó là Shishi-odoshi.
Tên của nó dịch ra là "dọa hươu". Ban đầu người nông dân làm ra nó để đuổi hươu nai và chim chóc phá mùa màng, sau này thì các khu vườn mượn về dùng như 1 yếu tố cảnh quan.
Lần đầu thiết bị này rời cánh đồng để bước vào một khu vườn được ghi lại là ở Shisen-dō, Kyoto — nơi ẩn cư của học giả kiêm cựu võ sĩ Ishikawa Jōzan, dựng năm 1641. Chính Jōzan được cho là người mang chiếc ống tre dọa thú vào vườn cảnh của ông, biến một dụng cụ nông nghiệp thành một món đồ để nghe.
Điều thú vị là khi đưa vào vườn, công dụng đuổi thú không còn nữa mà cái tiếng "cốc" mới là thứ người ta cần. Trong 1 khu vườn yên tĩnh, cứ vài chục giây lại có 1 tiếng gõ, và chính tiếng gõ đó mới làm lộ ra cái yên của chung quanh. Không có tiếng động thì cái yên tĩnh cũng không ai để ý tới.
Muốn làm Shishi-odoshi thì nên lưu ý lưu lượng nước, vì nước vào nhanh quá thì nó gõ liên tục nghe rất mệt, còn chậm quá thì lâu lâu mới có 1 tiếng, mất đi cái nhịp.
TSUKUBAI VÀ NHỮNG ĐIỀU THÚ VỊ
TSUKUBAI hay CHOUZUBACHI ?
Chắc hẳn có đôi lần bắt gặp những thiết kế giống thế này và đọc đâu đó rằng chúng được gọi là Chouzubachi. Thật vậy, nếu không để ý thì rất dễ nhầm lẫn 2 khái niệm này. Nhưng thực sự chúng cũng không khác nhau là mấy.
Một nghi thức bắt buộc dành cho khách thưởng trà trước khi bước vào Trà thất, đó chính là phải thanh tẩy cơ thể. Nơi để thanh tẩy chính là bể nước bằng đá tsukubai. Tất nhiên không phải ra tsukubai đứng dội nước xối xả lên người đâu, mà chỉ rửa tay thôi (đi dép thay vì đi tất đi giày thì phải rửa cả chân luôn).
Vì Tsukubai là một bể nước thấp, nên khách phải cúi người thậm chí là quỳ xuống để rửa tay. Như thế để chứng tỏ sự khiêm tốn và nhún nhường khi thưởng trà. Còn Chozubachi, có một loại bể khác cao, rộng và có thể dành cho nhiều người hơn, nhưng loại này thường có ở ngoài đền thờ miếu mạo.
Nhìn chung về 2 khái niệm này có những nét giao thoa, nên đôi khi hai chữ được dùng thay cho nhau. Dù được gọi là gì đi nữa, khi gọi tên lên thì phải hiểu rằng đó là một nơi để rửa tay và thanh tẩy.
CHẬU ĐỒNG TIỀN — ZENIGATA CHŌZUBACHI Ở RYOAN-JI
Chiếc chậu nước nổi tiếng nhất trong vườn Nhật đứng cạnh trà thất Zōroku-an, chùa Ryoan-ji, Kyoto — cũng chính là ngôi chùa có khu vườn khô mười lăm hòn đá. JAANUS (Japanese Architecture and Art Net Users System, hệ thống tra cứu của Đại học Columbia) xếp loại chậu này là zenigata chōzubachi (銭形手水鉢) — "chậu nước hình đồng tiền", đặt theo hình dạng đồng zeni cổ: vòng tròn ngoài biểu thị trời, lỗ vuông giữa biểu thị đất. Vì chậu cũng gắn với viện Chisoku-in trong khuôn viên chùa, JAANUS còn gọi nó là Chisoku Chōzubachi.
Chiếc chậu này tương truyền là quà của Tokugawa Mitsukuni (1628–1701), lãnh chúa vùng Mito, một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất thời Edo — tặng cho chùa cùng với dòng chữ khắc quanh miệng.
Bốn nét quanh lỗ nước, đọc riêng ra thì rời rạc: 矢 bên trái là "mũi tên", 五 bên trên là "số năm", 隹 bên phải là "chim đuôi ngắn", 止 bên dưới là "dừng". Cái lỗ vuông đựng nước ở giữa đóng vai chữ Khẩu 口, và mỗi nét ghép với nó thành một chữ khác hẳn: 五+口 thành 吾 (ngô — ta), 隹+口 thành 唯 (duy — chỉ), 矢+口 thành 知 (tri — biết), 止+口 thành 足 (túc — đủ).
Bốn chữ ghép lại đọc là 吾唯足知 — Ware tada taru wo shiru, cũng viết 吾唯知足, nghĩa là "chỉ biết thế nào là đủ". Câu này gắn với nếp Thiền: cái đủ không nằm ở chỗ có thêm, mà ở chỗ nhận ra cái đang có. Chữ khắc quanh chậu nước kiểu này về sau xuất hiện ở nhiều vườn Nhật khác.
Chi tiết đáng chú ý nhất ở chiếc Tsukubai này: người ta đã lấy chính cái lỗ đựng nước để làm 1 nét chữ. Nếu bịt cái lỗ đó lại thì 4 chữ chung quanh không còn đọc được nữa.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.