Mùa hè năm 2015, bãi cỏ Colonels Row trên Governors Island — hòn đảo nhỏ giữa cảng New York, cách Manhattan một chuyến phà ngắn — mọc lên một công trình dựng để tháo dỡ trong vài tuần. Đó là kết quả của FIGMENT City of Dreams Pavilion Competition, cuộc thi cảnh quan/kiến trúc tạm do tổ chức nghệ thuật FIGMENT NYC tổ chức hằng năm trên chính hòn đảo này. Trong số các công trình vào chung kết năm đó, Organic Growth Pavilion của văn phòng Izaskun Chinchilla Architects là cái dùng vật liệu phế thải nhiều nhất và rõ nhất.
Mái che ghép từ vành xe đạp, không phải khung thép
Cấu tạo mái của Organic Growth Pavilion không dùng khung thép hay khung gỗ như phần lớn pavilion tạm khác. Khung là những chiếc vành xe đạp cũ, ghép nối thành từng cụm hình hoa, mỗi cụm xoay quanh một tâm mở tạo giếng trời nhỏ. Lên trên khung đó là vải ô dù hỏng — loại ô cầm tay bị gãy nan, bung vải, thường vứt đi sau một trận mưa — căng lên thành mái che nhiều màu: đỏ, cam, vàng, hồng, xanh dương, xanh lá, tím nhạt, không đồng nhất về màu vì mỗi chiếc ô quyên góp một kiểu khác nhau.
Vành xe đạp có sẵn dạng vòng cong đều, nhẹ, không cần gia công thêm để tạo hình cong — đúng thứ một công trình dựng trong thời gian ngắn, ngân sách hẹp của một cuộc thi cần. Ghép nhiều cụm cạnh nhau, mỗi cụm một tâm mở, toàn bộ mái trở thành một tấm lưới lỗ chỗ ánh sáng lọt qua vải ô — đứng dưới nhìn lên thấy từng mảng màu xen kẽ khoảng trời.
Mặt nền lát lốp xe, không phải gạch hay đá
Bên dưới mái, mặt nền đi lại được lát bằng lốp xe ô tô cũ cắt thành khoanh tròn, xếp sát nhau thành một lớp phủ đủ chắc để bước lên. Đây là chi tiết dễ bị bỏ qua khi nhìn ảnh toàn cảnh — phần lớn ảnh chụp công trình đều hướng máy lên mái ô màu, ít ai chụp xuống chân — nhưng lại cho thấy cách tiếp cận vật liệu tái chế ở đây không dừng ở phần mái làm điểm nhấn thị giác, mà áp cả xuống phần công năng ít ai để ý.
Lá kim loại khắc tên người góp quỹ
Giữa các cụm vành xe đạp, treo xen kẽ những chiếc lá kim loại khắc tên người — gọi là donor leaves — tri ân những người đã góp tiền hoặc góp vật liệu qua một đợt gọi vốn cộng đồng để dựng công trình. Trong số tên khắc trên các lá đó có Domingo Tellez và Jason Klimoski — hai cái tên xuất hiện rõ trên ảnh chụp cận cảnh cụm lá gắn giữa các vành xe đạp. Cách làm này không hiếm ở các dự án nghệ thuật công cộng phụ thuộc gây quỹ, nhưng đặt ngay bên trong một công trình làm từ đồ bỏ đi thì có một lớp nghĩa khác: người góp tên không chỉ góp tiền mua vật liệu mới, mà một phần trong số họ chính là người mang vành xe đạp hỏng, ô dù hỏng tới hiến cho công trình.
Cách gắn tên donor lên vật liệu tái chế cũng giải quyết một vấn đề thực tế của mọi công trình gọi vốn cộng đồng: chứng minh cho người góp thấy đóng góp của họ đi đâu. Một tấm bảng tri ân in giấy, dán ở cổng vào, dễ bị mưa hỏng và dễ bị bỏ qua. Lá kim loại treo lẫn trong cấu trúc mái buộc người xem phải ngẩng đầu lên nhìn kỹ mới đọc được tên — bất tiện hơn một tấm bảng, nhưng lại khiến việc tri ân trở thành một phần không tách rời của không gian, thay vì một phụ lục đứng riêng ở lối vào.
Nhìn từ dưới tán ô ra bên ngoài đảo
Vị trí công trình chọn không phải ngẫu nhiên. Đứng dưới tán ô nhìn ra, một hướng thấy bãi cỏ trống của Colonels Row, hướng khác lọt qua khe giữa các cụm ô là toà tháp One World Trade Center và cả dải skyline Manhattan phía xa — công trình tạm bằng vật liệu tái chế đặt cạnh nền một trong những đường chân trời đắt giá nhất thế giới. Sự tương phản đó không phải cố ý gây sốc, mà là hệ quả tự nhiên của vị trí đảo: Governors Island nằm giữa cảng, bất cứ công trình nào dựng ngoài trời trên đó cũng có Manhattan làm phông nền.
Một chi tiết khác đáng chú ý là cách công trình xử lý ánh sáng ban ngày. Không giống mái che kín thông thường, tấm mái ghép từ ô dù để lọt sáng không đều — mảng vải dày hơn ở phần chồng nhiều lớp, mảng mỏng hơn ở rìa mỗi chiếc ô, tạo ra vệt sáng loang lổ nhiều màu di chuyển theo giờ trong ngày trên mặt nền lốp xe bên dưới. Hiệu ứng này không cần tính toán quang học phức tạp — chỉ là hệ quả của việc giữ nguyên trạng vật liệu quyên góp thay vì cắt đều thành tấm chuẩn hoá.
Hai công trình khác cùng lấy vật liệu tái chế làm cốt, nhưng khác về vòng đời
Đặt Organic Growth Pavilion cạnh hai công trình khác cũng dùng vật liệu tái chế làm cốt kết cấu sẽ thấy ngay một điểm khác biệt hay bị gộp chung: không phải công trình nào dùng vật liệu tái chế cũng là công trình tạm. Cardboard Cathedral, do kiến trúc sư Shigeru Ban thiết kế, dựng năm 2013 tại Christchurch, New Zealand, dùng kết cấu ống bìa carton để thay thế tạm cho nhà thờ chính của thành phố sau khi công trình đó bị hư hại nặng vì động đất. Vật liệu nhẹ, dựng nhanh, đúng tinh thần một công trình đứng ra thay thế tạm thời cho một hạ tầng đang chờ sửa chữa hoặc xây lại.
EcoARK ở Taipei lại là một trường hợp khác hẳn. Công trình này dựng cho Taipei Flora Expo năm 2010, kết cấu ghép từ khoảng 1,5 triệu chai nhựa PET tái chế — nhưng không tháo dỡ sau khi hội chợ kết thúc, mà vẫn đứng tới nay. Cùng lấy rác thải nhựa làm vật liệu chính, EcoARK lại đi theo hướng ngược với Organic Growth Pavilion và Cardboard Cathedral: vật liệu tái chế ở đây phục vụ một công trình có ý định tồn tại lâu dài, không phải một kết cấu chờ ngày tháo dỡ.
Ba công trình, ba cách dùng vật liệu tái chế khác nhau về mục đích vòng đời: Organic Growth Pavilion dựng cho một mùa thi rồi tháo hết; Cardboard Cathedral dựng để thay thế tạm một công trình khác trong lúc chờ xây lại; EcoARK dựng để tồn tại như một công trình thường trực. Gọi chung cả ba là "công trình tạm" chỉ đúng với hai cái đầu — gán nhãn đó cho EcoARK là sai bản chất, vì mục đích của nó ngay từ đầu không phải để tháo dỡ.
Vật liệu tạm nghĩa là tháo ra vẫn dùng lại được
Cái khác giữa "vật liệu tái chế" kiểu Organic Growth Pavilion với vật liệu tái chế thông thường (kiểu gỗ nhựa composite, bê tông cốt liệu tái chế) nằm ở chỗ: vành xe đạp, ô dù, lốp xe ở đây không qua xử lý lại thành sản phẩm mới trước khi dùng, chỉ ghép nối gần như nguyên trạng. Tháo công trình ra, phần lớn vật liệu vẫn trả lại được gần như nguyên vẹn cho vòng tái sử dụng tiếp theo — khác với việc nghiền, ép, đúc lại vật liệu cũ thành một khối mới không tháo rời được nữa.
Cái sai lầm hay gặp khi làm công trình cảnh quan tạm là dùng vật liệu bền vĩnh viễn (bê tông cốt thép, thép hàn cố định) cho một công trình chỉ cần đứng vài tuần — vừa tốn hơn mức cần, vừa khó tháo dỡ sạch sau khi hết mùa dùng. Organic Growth Pavilion đi ngược lại: chọn đúng vật liệu có sẵn, rẻ, và quan trọng nhất là tháo ra không để lại phế phẩm khó xử lý.
Chi tiết dễ bỏ sót khi chỉ nhìn ảnh toàn cảnh
Phần lớn ảnh chụp lại Organic Growth Pavilion đều hướng máy lên trên, vào tán ô — dễ hiểu vì đó là phần bắt mắt nhất. Nhưng cận cảnh từng chi tiết mới lộ ra cách công trình được ráp nối: một chiếc ô hồng hoạ tiết chấm bi trắng gắn lên khung bằng nan hoa xe đạp cũ chứ không phải chốt hay bulông chuyên dụng; một cụm ô xanh dương, xanh lá, vàng, tím nhạt xen kẽ nhau vì nguồn quyên góp không ai đưa hai chiếc ô cùng màu; nền dưới chân là một lớp lốp xe cắt khoanh, đặt liền kề đủ khít để bước lên mà không lún. Không chi tiết nào trong số này cần một xưởng gia công riêng — tất cả làm được bằng tay, với dụng cụ cơ bản, đúng tinh thần của một công trình dựng trong khuôn khổ một cuộc thi ngắn hạn.
Áp dụng cho cảnh quan tạm ở Việt Nam
Nguyên lý này dùng được cho những công trình có vòng đời ngắn tương tự ở Việt Nam: gian hàng hội chợ, trạm dừng chân tạm cho một sự kiện, mái che sân khấu ngoài trời dựng vài ngày rồi dỡ. Dùng vật liệu quyên góp hoặc phế thải sẵn có quanh khu vực thi công (lốp xe cũ của các garage gần đó, ô dù hỏng thu gom từ cư dân, pallet gỗ đã qua một vòng vận chuyển) giúp giảm chi phí mua vật liệu mới và giảm khối lượng rác thải xây dựng phải xử lý sau khi dỡ công trình. Điều kiện đi kèm: kết cấu chịu lực và thoát nước mái phải tính riêng theo tải trọng thật, không dựa vào độ bền sẵn có của vật liệu tái chế — vành xe đạp chịu được sức căng của vải ô, nhưng không nên gán cho nó vai trò chịu lực nào lớn hơn thế.
Bài học thứ hai nằm ở chỗ phân biệt rõ mục đích trước khi chọn vật liệu, giống cách Cardboard Cathedral và EcoARK tách ra hai hướng. Nếu công trình chỉ cần đứng vài tuần rồi dỡ (như một pavilion hội chợ), nên đi theo hướng Organic Growth Pavilion và Cardboard Cathedral: vật liệu nhẹ, ghép nối tháo lắp được, không cần xử lý lại. Nếu công trình có ý định đứng lâu dài dù dùng vật liệu tái chế làm nguyên liệu (như EcoARK dùng chai nhựa), phải tính toán kết cấu như một công trình thường trực thật sự, không lấy cớ "vật liệu tái chế" để hạ chuẩn tính toán bền vững lâu dài.
Cái khó nhất khi áp dụng cách làm này không nằm ở khâu thiết kế hình khối, mà ở khâu thu gom: cần đủ số lượng vành xe đạp hỏng, ô dù hỏng, lốp xe cũ trong một khoảng thời gian ngắn trước ngày dựng, và số lượng đó phải đồng đều đủ để ghép thành cụm lặp lại chứ không lẻ tẻ vài món. Một cuộc thi có thời gian chuẩn bị dài như FIGMENT City of Dreams giải quyết được vế này bằng cách gọi vốn cộng đồng công khai từ sớm — vừa gom vật liệu, vừa gom tiền, vừa gom tên người ủng hộ để khắc lên lá kim loại treo trong công trình.
Nguồn: canhquan.net
Ảnh bìa: Tony Hisgett from Birmingham, UK, CC BY 2.0. Nguồn: canhquan.net.