ORGANIC GROWTH — Dựng gian che từ ô hỏng và vành xe đạp!

Organic Growth là gian che công cộng dựng trên Governors Island (New York) mùa hè 2015 — công trình thắng cuộc thi City of Dreams Pavilion, thiết kế bởi văn phòng Izaskun Chinchilla Architects (Madrid). Toàn bộ tán che ghép từ ô hỏng căng lại trên vành xe đạp cũ, sàn lát bằng lốp xe tái chế, kinh phí gọi từ cộng đồng — và hết mùa hè, công trình tháo rời để từng bộ phận quay lại đời sống khác.

Vòm ô đỏ cam ghép trên vành xe đạp — mỗi chiếc ô là một "bông" trong cụm tú cầu lớn

Ảnh: PrettyKateMachine, Flickr — CC BY-NC-ND 2.0

Đề bài: một gian che chỉ sống một mùa hè

City of Dreams Pavilion là cuộc thi thường niên do tổ chức nghệ thuật FIGMENT, Ủy ban Kiến trúc sư trẻ New York (AIANY – ENYA) và Hội Kỹ sư kết cấu New York (SEAoNY) tổ chức. Đề bài cố định qua các năm: một gian che công cộng cho Governors Island, ngân sách nhỏ, dựng đầu hè và tháo cuối hè — kèm một câu hỏi bắt buộc phải trả lời trong hồ sơ dự thi: vật liệu lấy từ đâu, và sau ba tháng thì đi về đâu.

Năm 2015, ban tổ chức chọn dựng cùng lúc hai phương án vào chung kết: Organic Growth của Izaskun Chinchilla Architects và Billion Oyster Pavilion của BanG Studio. Hai công trình đứng cách nhau một trảng cỏ, trả lời cùng một đề bài bằng hai loại "rác" khác nhau.

Từ dưới tán nhìn về Manhattan — công trình đứng trên trảng cỏ Governors Island, cách khu tài chính New York một chuyến phà

Ảnh: PrettyKateMachine, Flickr — CC BY-NC-ND 2.0

Bông tú cầu ghép từ đồ bỏ đi

Cấu trúc mượn hình thái bông hoa tú cầu: nhiều cụm nhỏ ghép thành một tán lớn. Mỗi "bông" là một chiếc ô đã hỏng căng lại trên vành xe đạp cũ, gắn lên hệ cột ghép từ chân máy ảnh và khung kim loại thu hồi; màu vải ô giữ nguyên trạng — đỏ, cam, hồng, xanh lá, xanh dương — thành luôn bảng màu công trình. Sàn bên trong lát bằng lốp xe cũ nhồi vụn gỗ.

Hai góc ngước nhìn tán: vành xe đạp làm khung tròn, vải ô căng thành cánh hoa — nắng xuyên qua đổi màu cả gian che theo giờ trong ngày

Ảnh trái: Jessica Sheridan, Flickr — CC BY 2.0 · Ảnh phải: PrettyKateMachine, Flickr — CC BY-NC-ND 2.0

Toàn bộ ô, vành xe và phụ kiện được quyên góp và thu hồi từ các tổ chức địa phương ở New York thay vì mua mới. Nhóm thiết kế lý giải lựa chọn ghép-từ-đơn-vị-nhỏ bằng chính bài toán tái sử dụng: "Việc tái sử dụng các chi tiết riêng lẻ có khả năng thành công cao hơn nhiều so với tái sử dụng nguyên cả gian hàng — đó là lý do thiết kế được hình thành từ các đơn vị nhỏ."

Chi tiết một "bông": vải ô căng lại trên vành xe, nan ô và nan hoa chồng thành hai lớp kết cấu nhìn xuyên được

Ảnh trái: PrettyKateMachine, Flickr — CC BY-NC-ND 2.0 · Ảnh phải: Jessica Sheridan, Flickr — CC BY 2.0

Kinh phí cộng đồng, tên ghi trên lá

Kinh phí dựng công trình gọi từ cộng đồng qua chiến dịch crowdfunding. Mỗi người đóng góp được ghi tên lên một chiếc lá kim loại màu, gắn thẳng vào thân cột — lời cảm ơn trở thành một lớp chi tiết của công trình, thay vì tấm bảng tri ân đặt ở góc.

Trái: tên người góp quỹ ghi trên lá thép màu gắn vào thân cột. Phải: sàn trong gian che lát bằng lốp xe cũ — khách đi thẳng lên "rác" đã đổi vai

Ảnh trái: Jessica Sheridan, Flickr — CC BY 2.0 · Ảnh phải: PrettyKateMachine, Flickr — CC BY-NC-ND 2.0

Người anh em cùng mùa: Billion Oyster Pavilion

Cách đó không xa, Billion Oyster Pavilion của BanG Studio trả lời cùng đề bài bằng vật liệu khác: vòm dây thừng xanh ngọc đan trên khung thép, chân đế xếp từ các khối bê tông đúc sẵn. Điểm đáng chú ý nằm ở vòng đời được tính trước: các khối bê tông này là giá thể nuôi hàu — hết mùa hè, chúng được chuyển cho chương trình Billion Oyster Project thả xuống cảng New York làm rạn cho hàu bám, phục hồi hệ sinh thái nước cảng.

Billion Oyster Pavilion — dây thừng và khối bê tông giá thể hàu: công trình dựng cùng mùa, sau đó chân đế xuống cảng New York làm rạn hàu

Ảnh: Jessica Sheridan, Flickr — CC BY 2.0

Sau mùa hè: bài học cho kiến trúc tạm

Hết mùa, Organic Growth tháo rời và từng bộ phận quay lại đời sống khác — đúng như thiết kế đã tính từ đầu. Đặt cạnh nhau, hai gian che của mùa 2015 cho một công thức chung của kiến trúc tạm tử tế: vật liệu đi mượn của đô thị, kết cấu ghép từ đơn vị nhỏ tháo được, và điểm đến của vật liệu sau công trình được trả lời ngay trong hồ sơ thiết kế. Công thức này không cần công nghệ gì đặc biệt — hoàn toàn dùng lại được cho gian hàng hội chợ, sân khấu sự kiện hay lều trại triển lãm ở đô thị Việt Nam, nơi các văn phòng cảnh quan trong nước đã bắt đầu làm sự kiện gắn với cây thật, và lứa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên đã vào nghề.

Người đứng sau thiết kế

Izaskun Chinchilla là kiến trúc sư Tây Ban Nha, sáng lập văn phòng Izaskun Chinchilla Architects tại Madrid và giảng dạy tại The Bartlett (University College London). Các dự án của văn phòng thường dùng lại vật liệu đã qua sử dụng và màu sắc rực rỡ như một tuyên ngôn: bền vững không đồng nghĩa với khắc khổ.

Izaskun Chinchilla trong một buổi trao đổi về thiết kế đô thị tại Montevideo, 2023

Ảnh: Intendencia de Montevideo / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0