Văn minh Champa từng là một trong những nền văn minh phát triển rực rỡ bậc nhất ở khu vực Đông Nam Á. Trong đó phải kể đến sự ảnh hưởng, giao thoa của hai nền văn hoá lớn là Ấn Độ, Đại Việt vào văn hoá Champa từ sau thế kỷ thứ 11, mà điểm chung rõ nhất, ảnh hưởng sâu đậm nhất là văn hoá Phật giáo đang ở giai đoạn cực thịnh, kết hợp với văn hoá bản địa, đã tạo nên một diện mạo văn hoá Champa đặc sắc — theo phân tích của ThS.HS Trần Văn Tâm và TS.KTS Phan Bảo An trên Tạp chí Kiến trúc [1]. Trong nền văn hoá đó, các biểu tượng nghệ thuật trang trí kiến trúc Champa mang mỗi hình một ý nghĩa riêng — hình núi, hình tam giác, hình lá, con vật thần thoại — chứ không phải hoa văn trang trí tuỳ tiện.
Vòm cuốn là gì trong kiến trúc đền tháp Champa
Vòm cuốn: từ cửa chính, cửa giả đến các tầng mái tháp
Vòm cuốn là một loại vòm cửa hình vòng cung được sử dụng ở cửa chính, các cửa giả, chân cột vách, nền móng hay trên các tầng của mái tháp, tạo thành kiểu trang trí cho công trình kiến trúc đền tháp Champa. Ngoài chức năng thẩm mỹ, vòm cuốn trong kiến trúc đền tháp cổ Champa tuỳ theo từng dạng thức, mô típ trang trí đều có ngôn ngữ riêng, phản ánh quá trình nhận thức và cảm thụ thẩm mỹ của nghệ thuật điêu khắc Chăm nói riêng và văn hoá Champa nói chung; đồng thời còn chuyển tải nhân sinh quan, thế giới quan và có ý nghĩa văn hoá tâm linh sâu sắc bằng các biểu tượng văn hoá tôn giáo đối với dân tộc.
Trong các thành phần trang trí kiến trúc, kiến trúc đền tháp và đặc biệt là nghệ thuật điêu khắc trên vòm cuốn đã thể hiện sự kết hợp đa dạng của các biểu tượng văn hoá — chỗ đáng nhìn kỹ nhất khi so kiến trúc đền tháp Champa với các hệ đền tháp Đông Nam Á khác cùng chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo.
Biểu tượng vũ trụ trên vòm cuốn: hình núi, hình tam giác và con số 3 thiêng
Dùng lại số 3 để nói về thần linh, vòng đời, ba cõi
Các nghệ nhân Chăm xưa, thông qua điêu khắc, thể hiện nhận thức về sự hài hoà cân đối và cái đẹp hoàn mỹ bằng các hình tam giác cân, hình nón, hình ngọn núi, và sử dụng con số 3 thần bí với vô vàn ý nghĩa đặc biệt tượng trưng cho thần linh như Tam vị nhất thể trong Hindu giáo (Brahma – Vishnu – Shiva), Thiên Chúa ba ngôi trong Kitô giáo (Chúa Cha – Chúa Con – Chúa Thánh Thần), Tam Bảo trong Phật giáo (Phật – Pháp – Tăng) hay gắn với ba giai đoạn trong cuộc sống (Sinh – Lão – Tử), cũng như tượng trưng cho ba cõi (Thiên – Địa – Nhân).
Bên cạnh đó, thế giới quan của người Chăm xưa về vũ trụ còn thể hiện qua các hình thức mái vòm, hang là hiện thân của quả trứng, có ý nghĩa tượng trưng che chở cho cội nguồn vạn vật mà "hình ảnh của vũ trụ với nền hang là Đất, vòm hang là Trời" [2]; hay biểu tượng về cội nguồn, sự phục sinh của con người bằng các hình dáng điêu khắc có ý nghĩa nguyên mẫu của dạ con – lòng mẹ – người đàn bà đã thể hiện khát vọng về sức sống mãnh liệt, sự sinh sôi nảy nở, sự bền chặt của văn hoá dân tộc Chăm.
Biểu tượng cây và lá: sức sống, phồn thực và cội nguồn Phật giáo
Cây nối trời đất, lá gắn với Đức Phật Thích Ca
Đi vào chi tiết, người nghệ nhân Chăm khai thác các biểu tượng phổ biến và phong phú nhất của văn hoá loài người, cụ thể như hình cây, có ý nghĩa là trung gian nối giữa trời và đất, là biểu tượng của "cây Đời/cây Vũ trụ/cây Trí tuệ phổ biến ở mọi nền văn hoá" [2], biểu hiện cho sự sinh sôi nảy nở, sức sống tràn trề, gây ấn tượng về sự phồn thực mãnh liệt — mà phong cách Đồng Dương là một điển hình — hay hình chiếc lá là biểu tượng cho hạnh phúc và sự phồn vinh, lá bồ đề còn biểu tượng cho Đức Phật Thích Ca.
Cùng với biểu tượng hình núi, tam giác và số 3 đã nêu ở trên, các mô típ cây và lá mô tả ở đây cho thấy điêu khắc trên vòm cuốn Champa gộp chung nhiều lớp nghĩa tôn giáo — vũ trụ luận Hindu giáo, biểu tượng Phật giáo (lá bồ đề), tín ngưỡng phồn thực bản địa — vào cùng một mảng chạm khắc, theo phân tích của Trần Văn Tâm và Phan Bảo An trên Tạp chí Kiến trúc.
Vòm cuốn Champa đi vào thiết kế đương đại: ví dụ một khu nghỉ dưỡng ở Cam Ranh
Hình tượng vòm cuốn trang trí trên đền tháp Champa gộp nhiều lớp biểu tượng tôn giáo — Ấn Độ giáo, Phật giáo, tín ngưỡng bản địa — vào cùng một mảng chạm khắc, theo phân tích của Trần Văn Tâm và Phan Bảo An trên Tạp chí Kiến trúc. Ngôn ngữ vòm cuốn này không chỉ nằm trong tư liệu khảo cổ: Mövenpick Resort Cam Ranh, do công ty thiết kế khách sạn Hirsch Bedner Associates thực hiện, dùng "kiến trúc vòm" (arch architecture) của đền tháp Chăm làm chi tiết cho villa và không gian nội — ngoại thất của khu nghỉ dưỡng, kèm tượng và phù điêu mang biểu tượng Champa đặt trong villa.
Đây là một trong số ít ví dụ công khai nêu rõ việc dùng lại ngôn ngữ vòm cuốn Champa cho một công trình đương đại, thay vì chỉ phục dựng nguyên trạng di tích. Với người làm cảnh quan, điểm đáng lưu ý là mô típ vòm cuốn ở đây được đưa vào như một chi tiết kiến trúc và trang trí cụ thể (khung cửa, phù điêu, tượng), không phải một tuyên bố văn hoá chung chung — cùng cách người xưa gán từng hình tam giác, từng con vật trên vòm cuốn một ý nghĩa riêng thay vì trang trí tuỳ tiện. Các mô típ tam giác, lửa, lá, linh vật nói tới dưới đây là chỗ ngôn ngữ đó bắt nguồn.
Tam giác ngược xuôi trên vòm cuốn: khát vọng lưu truyền tông thống
Tam giác xuôi ngược ghép cặp: Shiva – Shakti, lửa – nước
Trên tổng thể điêu khắc của vòm cuốn, khát vọng lưu truyền tông thống và trường sinh của dân tộc được gửi vào cặp tam giác ngược chiều: nếu như đỉnh tam giác hướng lên trên là tượng trưng cho lửa và sinh thực khí nam, thì ngược lại, khi đỉnh nhọn hướng xuống dưới là tượng trưng cho nước và sinh thực khí nữ; cũng như khi "hai hình tam giác nếu đặt cạnh nhau là biểu thị của Shiva và Shakti, Linga và Yoni, lửa và nước…" [3] điều này thể hiện người Chăm xưa đặc biệt quan tâm và đề cao ý nghĩa của các biểu tượng sinh thực khí và việc "lưu truyền tông thống".
Đồng thời, hình tượng "người Mẹ" cũng được người Chăm xưa quan niệm là khởi nguyên, là biểu trưng cho sự phồn thực, trường sinh, có ý nghĩa như hình ảnh của vũ trụ thu nhỏ, là một vật cứu nạn, là ngôi nhà đầu tiên chở che và tái tạo loài người bằng các hình tượng điêu khắc quả bầu – bí [4] ở vòm cuốn tại Mỹ Sơn.
Mô típ lửa, lá và hoa sen: hành trình giác ngộ trên đá
Ngọn lửa: huỷ diệt, sáng tạo, tái sinh
Trong điêu khắc Chăm, một mô típ mang cả hai nghĩa huỷ diệt và sáng tạo, biểu trưng cho sự chuyển hoá và tái sinh, là hình ngọn lửa. Người Chăm xưa dùng hình tượng ngọn lửa còn với ý nghĩa biểu trưng cho thần thánh, sự giác ngộ, thức tỉnh của con người trong đời sống xã hội.
Mô típ dạng lá, trải qua nhiều giai đoạn, có những thay đổi từ dạng xoắn xít, sum xuê ở phong cách Đồng Dương chuyển thành dạng khoẻ khoắn, dày đặc ở phong cách Mỹ Sơn [5] và được lược giản thành hình chiếc lá hay ngọn lửa có rãnh sâu; mô típ dạng mũi giáo biểu tượng cho dương vật, lửa hoặc mặt trời, được áp dụng trong phong cách Bình Định và phong cách "muộn" [6], gây ấn tượng bởi sự đồ sộ, hoành tráng. Mô típ dạng hoa sen được người Chăm xem như một loài hoa linh thiêng của thiên nhiên và thần linh, xuất hiện nhiều ở phần đáy của các vòm cuốn nhỏ hay ở đài thờ và mi cửa — các mô típ này mang lại nhiều ý nghĩa biểu tượng cho sự thanh cao, trong sạch, tinh khiết, trí tuệ siêu việt, sự sinh sôi, sự sống vĩnh hằng và tái sinh.
Với những ý nghĩa điêu khắc đó, người Chăm xưa luôn mong muốn một xã hội hướng đến sự giác ngộ, thức tỉnh của con người bằng các hình tượng thể hiện sự mạnh mẽ nhưng trong sạch, tinh khiết cho sự sáng tạo, sức sống vĩnh hằng.
Linh vật trên vòm cuốn: Makara, Kala, Naga và Shesha
| Linh vật | Vị trí trên vòm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Makara | Đài thờ Mỹ Sơn E1, cảnh nhả hươu cái | Nguồn gốc của sự sống lẫn cái chết |
| Kala | Cùng một mảng chạm với Makara, Naga | Thần thời gian, đồng nghĩa thần chết |
| Naga | Cùng cụm với Makara trên vòm Mỹ Sơn E1 | Ngăn thế lực xấu xâm nhập đền tháp |
| Shesha | Cùng gốc rắn thần với mô típ ở vòm cuốn Mỹ Sơn | Ananta — cõi vô tận, biểu tượng bất diệt |
Bốn con vật thần thoại, bốn cách canh giữ đền tháp
Các vòm cuốn Champa còn được trang trí hình bốn con vật thần thoại. Makara, thuỷ quái nguyên thuỷ từ một con cá sấu Ấn Độ, là "nguồn gốc của sự sống lẫn cái chết" [7] — mang nguồn sống đến cho người tốt nhưng cái chết cho kẻ xấu; ở đài thờ Mỹ Sơn E1, mô típ này còn tạc cảnh Makara nhả ra một con hươu cái, hiện trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Thần Kala, vị thần thời gian trong Ấn Độ giáo, đồng nghĩa với thần chết, thường đứng cùng Makara và Naga trong cùng một mảng chạm. Rắn thần Naga có mặt người thân rắn, mang quyền năng của cõi âm (Patala), được chạm để ngăn thế lực xấu xâm nhập đền tháp — cùng cụm với Makara trên vòm cuốn Mỹ Sơn E1. Rắn thần Shesha, vua của mọi loài rắn kể cả Naga, được coi là Ananta, "cõi vô tận", biểu tượng cho sự bất diệt — cùng gốc rắn thần với mô típ quả bầu – bí từng ghi nhận ở vòm cuốn Mỹ Sơn.
Makara, Naga và Kala thường được kết hợp trong cùng một mảng chạm trên vòm cuốn đền tháp, thể hiện quan niệm của người Chăm xưa về cái thiện và cái ác luôn song hành, cần có "thần linh" trừng phạt cái xấu và bảo vệ cái tốt. Chi tiết đáng chú ý: cảnh Makara và rắn thần nhả ra một con hươu cái trên vòm cuốn nhỏ của đài thờ Mỹ Sơn E1 là một mô típ hiếm gặp — kết hợp hai linh vật với một con mồi cụ thể trên cùng một vòm cuốn.
Vì sao mô típ vòm cuốn khác nhau giữa Mỹ Sơn, Đồng Dương và Bình Định
Phong cách, không phải địa danh, là đơn vị phân kỳ nghệ thuật Champa
Các nguồn tư liệu về nghệ thuật điêu khắc Champa phân kỳ theo phong cách chứ không chỉ theo địa danh: phong cách Đồng Dương gắn với trung tâm Phật giáo Đại thừa, mô típ lá và hoạ tiết trang trí dày đặc, xoắn xít; phong cách Mỹ Sơn chuyển sang các mảng khối khoẻ khoắn hơn; phong cách Bình Định, hay còn gọi phong cách "muộn", thiên về khối lớn, đường nét mạnh và hoành tráng. Việc gọi tên bằng phong cách thay vì chỉ bằng địa danh là điểm cần lưu ý khi đọc tài liệu về Champa, vì cùng một phong cách có thể xuất hiện ở nhiều cụm tháp khác nhau, và các nguồn nghiên cứu ghi mốc thế kỷ khác nhau cho từng phong cách.
Ranh giới niên đại giữa các phong cách điêu khắc Champa (Đồng Dương, Mỹ Sơn, Bình Định) còn khác nhau giữa các nguồn nghiên cứu; bài giữ nguyên cách gọi theo phong cách như tư liệu gốc, không tự chọn một mốc năm cụ thể.