Một nghiên cứu năm 1984 đo được: bệnh nhân sau mổ có cửa sổ nhìn ra cây xanh xuất viện sớm hơn, dùng ít thuốc giảm đau hơn nhóm chỉ nhìn tường gạch. Cheonggyecheon ở Seoul đo được: dỡ đường cao tốc, trả lại dòng suối, nhiệt độ khu trung tâm hạ 3,3-5,9°C. Loạt số liệu dưới đây, từ Central Park tới phố đi bộ Nguyễn Huệ, cho thấy một công viên thiết kế đúng làm được nhiều việc cùng lúc: hạ nhiệt, chống lũ, và kéo giá bất động sản xung quanh lên.
Ký ức đô thị nằm ngoài trời
Con người gắn với thiên nhiên lâu hơn rất nhiều so với gắn với nhà cao tầng. Khi đô thị hóa tách người khỏi cây, nước và bầu trời, những vấn đề của lối sống hiện đại như căng thẳng, trầm cảm và cô lập tăng theo. Bằng chứng sớm và hay được dẫn nhất là nghiên cứu của Roger Ulrich đăng trên tạp chí Science năm 1984: bệnh nhân sau phẫu thuật có cửa sổ nhìn ra cây xanh ít biến chứng hơn, cần ít thuốc giảm đau hơn và xuất viện sớm hơn nhóm bệnh nhân chỉ nhìn ra một bức tường gạch.
Nếu một khung cửa sổ đã tạo khác biệt đo được trong bệnh viện, thì một công viên mà cả khu phố dùng hằng ngày có tác động lớn hơn nhiều. Không gian ngoài trời không phải phần thưởng dành cho thành phố giàu, mà là điều kiện để một thành phố đáng sống. Điểm khác giữa một bãi cỏ bỏ trống và một nơi người ta muốn quay lại nằm ở thiết kế: lối vào ở đâu, bóng mát rơi vào giờ nào, chỗ ngồi quay về phía nào, nước chảy đi đâu khi mưa.
Central Park ở New York là ví dụ kinh điển của cách nghĩ ấy. Frederick Law Olmsted và Calvert Vaux thắng cuộc thi thiết kế năm 1858 với phương án Greensward, chọn trong 33 bài dự thi; công viên được xây từ 1857 đến 1876 trên 341 ha giữa Manhattan. Năm 2016 công viên đón khoảng 42 triệu lượt khách. Hơn một thế kỷ rưỡi sau, khối đất đắt nhất thành phố vẫn được giữ làm chỗ thở chung, vì giá trị của nó nằm chính ở việc không xây gì lên.
Nơi đông người là nơi đáng tiền
Bất động sản quanh Cheonggyecheon tăng giá 30-50% trong phạm vi 50 m sau khi suối được khôi phục, theo số liệu ở phần dưới. Một nơi đông người là tín hiệu hút cư dân và doanh nghiệp về khu vực xung quanh: quán xá mọc theo mép công viên, giá thuê quanh tuyến đi bộ tăng, du khách chọn điểm đến vì một bờ sông chứ không vì một tòa tháp. Với chủ đầu tư, đây là phép tính đo được: cùng một diện tích đất, phần để trống nhưng được thiết kế tốt có thể nâng giá trị của mọi phần xây quanh nó.
High Line ở New York là trường hợp được nhắc nhiều nhất. Tuyến đường sắt trên cao bỏ hoang dài 2,33 km được biến thành công viên, mở theo ba giai đoạn vào tháng 6/2009, tháng 6/2011 và tháng 9/2014. Nhóm thiết kế gồm văn phòng cảnh quan James Corner Field Operations, văn phòng kiến trúc Diller Scofidio + Renfro và nhà thiết kế trồng cây người Hà Lan Piet Oudolf. Công viên đón khoảng năm triệu lượt khách mỗi năm vào năm 2014 và khoảng tám triệu lượt vào năm 2019.
Dọc hai bên tuyến, các tòa nhà mới lấy chính công viên làm lời quảng cáo. Phần đáng học cho người làm nghề không phải ở con số khách, mà ở cách trồng cây: theo cùng nguồn, công viên có khoảng 400 loài gồm cỏ và cây, trồng theo lối tự nhiên gợi lại thảm thực vật từng tự mọc trên đường ray cũ, và được một đội khoảng 10 người làm vườn chăm quanh năm. Một công viên sống được là công viên có ngân sách vận hành ngay từ ngày thiết kế.
Dỡ cao tốc, lấy lại dòng suối: bài học Cheonggyecheon
Seoul đi xa hơn một bước: dỡ cả đường cao tốc trên cao để trả lại suối Cheonggyecheon cho trung tâm thành phố. Đoạn khôi phục dài 5,84 km, hoàn thành năm 2005, do SeoAhn Total Landscape thiết kế cảnh quan, tổng mức đầu tư khoảng 380 triệu USD, trong đó phần cảnh quan khoảng 120 triệu USD.
Điều làm Cheonggyecheon thành tài liệu giảng dạy là các con số đo được sau khi xây. Nhiệt độ dọc suối thấp hơn 3,3 đến 5,9°C so với một trục đường song song cách bốn đến bảy dãy nhà; bụi mịn giảm 35%, từ 74 xuống 48 microgam mỗi mét khối; và đa dạng sinh học tăng 639% trong giai đoạn từ 2003 đến cuối 2008, với số loài cá tăng từ 4 lên 25 và số loài chim từ 6 lên 36.
Phần xã hội và kinh tế cũng có số. Hồ sơ ghi nhận bình quân 64.000 lượt khách mỗi ngày, bất động sản trong phạm vi 50 m quanh suối tăng giá 30–50%, và lòng suối được tính để chịu lũ chu kỳ 200 năm với cường độ mưa 118 mm mỗi giờ. Nói cách khác, cùng một công trình vừa là công viên, vừa là hạ tầng thoát nước, vừa là máy điều hòa vi khí hậu cho cả khu trung tâm.
Kênh bê tông thành sông bờ mềm ở Singapore
Singapore có hai lời giải khác nhau về cùng một ý. Lời giải đáng học hơn nằm ở Bishan–Ang Mo Kio Park: kênh thoát nước bê tông chạy thẳng qua công viên được phá bỏ, thay bằng một dòng sông bờ mềm uốn lượn giữa bãi cỏ. Dự án do Ban Tiện ích Công cộng (PUB) và Hội đồng Công viên Quốc gia (NParks) chủ trì, Ramboll Studio Dreiseitl và CH2M thiết kế, khánh thành ngày 17/3/2012 với tổng vốn 76 triệu đô la Singapore.
Khi mưa lớn, bãi cỏ hai bên bờ được thiết kế để ngập tạm và nhận thêm nước; khi trời khô, cùng khoảng đất ấy là chỗ đi dạo, chạy bộ và chơi đùa. Kênh bê tông cũ chỉ làm được một việc, còn dòng sông mới làm được nhiều việc cùng lúc trên cùng diện tích. Công trình nhận giải Excellence on the Waterfront Honor Award năm 2012 và Giải thưởng Thiết kế của Tổng thống Singapore cùng năm.
Gardens by the Bay đi theo hướng khác: vườn làm hạ tầng du lịch quốc gia. Công viên rộng 105 ha, mở cửa ngày 29/6/2012; 18 “siêu cây” cao từ 25 đến 50 m do văn phòng cảnh quan Grant Associates thiết kế cùng các hãng kỹ thuật Atelier One và Atelier Ten. Hai ví dụ cạnh nhau cho thấy kiến trúc cảnh quan không có một khuôn mẫu, mà chọn lời giải theo bài toán của từng nơi.
Công viên cho cộng đồng nhiều gốc gác
Copenhagen làm Superkilen từ một ý tưởng ngược với công viên truyền thống: thay vì chọn một phong cách chung, nhóm thiết kế đi hỏi cư dân quanh đó nhớ đồ vật gì từ quê gốc. Công viên dài khoảng 750 m ở khu Nørrebro, mở cửa tháng 6/2012, do nhóm nghệ thuật Superflex làm cùng Bjarke Ingels Group và văn phòng cảnh quan Topotek 1 của Đức. Công viên có 108 cây trồng và đồ vật gắn với 62 quốc gia, từ biển hiệu, ghế ngồi tới cột đèn.
Theo cùng nguồn, Superkilen chia thành ba vùng: quảng trường đỏ cho vui chơi và sinh hoạt hiện đại, “chợ đen” là quảng trường có đài phun nước, lò nướng và hàng cọ để hàng xóm gặp nhau như một phòng khách ngoài trời, và công viên xanh với đồi cỏ, cây và bãi dành cho dã ngoại, thể thao, dắt chó đi dạo. Công trình nhận Giải thưởng Kiến trúc Aga Khan năm 2016. Bài học ở đây là không gian công cộng không chỉ cần mát và đẹp, mà còn cần để người dùng cảm thấy thuộc về nơi đó.
Việt Nam có sẵn vốn, thiếu bàn tay nghề
TP. Hồ Chí Minh có Tao Đàn, Lê Văn Tám, Gia Định, những lá phổi được người dân dùng kín từ sáng sớm. Công viên Tao Đàn có lịch sử từ năm 1869, khi khu đất thuộc dinh thự cũ được mở thành vườn công cộng mang tên Jardin de la Ville; hàng cây cổ thụ hơn một thế kỷ ở đây là thứ không dự án mới nào mua được bằng tiền.
Phố đi bộ Nguyễn Huệ khánh thành ngày 29/4/2015, dài 670 m, rộng 64 m, nối trụ sở Ủy ban nhân dân thành phố với bến Bạch Đằng bên sông Sài Gòn, và được xem là quảng trường đi bộ đầu tiên của Việt Nam. Trục này cho thấy một con đường có thể thành phòng khách của cả thành phố, nhưng một mặt lát đá rộng giữa khí hậu nhiệt đới cũng đặt ra câu hỏi về bóng mát cho những giờ nắng gắt nhất trong ngày.
Cái thiếu không phải đất hay nhu cầu, mà là khâu thiết kế và vận hành được làm đúng nghề: chọn cây theo vi khí hậu, tổ chức bóng mát theo giờ dùng, thoát nước làm cảnh quan thay vì làm cống, và tính trước chi phí chăm sóc. Đó chính là phần việc của lứa kiến trúc sư cảnh quan được đào tạo chính quy đầu tiên và các văn phòng cảnh quan trong nước đang lớn dần.
Vì sao chìa khóa nằm ở kiến trúc cảnh quan
Bảy ví dụ ở trên khác nhau về khí hậu, ngân sách và mục đích, nhưng số đo lặp lại một điểm chung: giá trị không nằm ở công trình xây, mà ở khoảng trống được thiết kế — địa hình, nước, cây, bóng mát, chỗ ngồi, và cách người ta gặp nhau. Cùng một cách xử lý địa hình và cây làm ngôn ngữ chính cho công trình cũng thấy ở Hill of the Buddha, dù đó là một công trình kiến trúc chứ không phải công viên đô thị.
Với chủ đầu tư và cơ quan quản lý, ba dự án trên gợi ra cùng một trình tự làm việc. Đưa kiến trúc sư cảnh quan vào từ giai đoạn quy hoạch, khi còn quyết được hướng dòng nước và cao độ nền, vì Cheonggyecheon và Bishan đều là quyết định về nước trước khi là quyết định về cây — đổ bê tông rồi mới sửa thì tốn hơn nhiều. Chỉ số đo được cũng cần đặt ngay trong nhiệm vụ thiết kế, như chênh nhiệt độ, số loài, lượng khách và lưu lượng thoát nước, để so được trước và sau khi xây, thay vì chỉ tả bằng lời. Và ngân sách vận hành phải lập song song ngân sách xây dựng: đội khoảng 10 người làm vườn chăm High Line quanh năm cũng là một phần chi phí của công viên đó, không phải khoản phát sinh.
Cheonggyecheon và Bishan cho số đo cụ thể của cách làm này: nhiệt độ hạ vài độ, lũ có chỗ chứa, cá và chim quay lại. Nhưng không phải nơi nào cũng làm được trọn vẹn ngay từ đầu — phố đi bộ Nguyễn Huệ đã có trục cho người đi bộ từ 2015, còn bài toán bóng mát cho mặt lát đá giữa trưa nắng thì vẫn để ngỏ. Chênh lệch đó nằm ở việc có mời đúng nghề vào đủ sớm hay không.
Ảnh bìa: Basile Morin, CC BY-SA 4.0.