Trong nhiều nghề sáng tạo, tên tuổi thường thành hình ở tuổi ba mươi, bốn mươi. Kiến trúc thì chậm hơn thấy rõ: phần lớn những kiến trúc sư được cả thế giới ghi nhận chỉ làm ra công trình định danh sự nghiệp sau tuổi năm mươi. Không phải vì họ chậm hiểu, mà vì nghề này đòi nén lịch sử, kỹ thuật, khí hậu, ngân sách, pháp lý và tâm lý người dùng vào một vật thể phải đứng vững hàng chục năm. Học cách nén ấy tốn nửa đời người, và tiểu sử của Louis Kahn, Tadao Ando, Zaha Hadid, Frank Gehry, Vương Thụ và nhà thiết kế trồng cây Piet Oudolf đều cho thấy điều đó.
Câu hỏi đáng đặt ra không phải là có người thành danh sớm hay không, vì luôn có ngoại lệ. Câu hỏi là nhịp chung của nghề trông ra sao khi đo bằng số, những người nở muộn đã làm gì trong những năm chưa ai biết tới họ, và điều đó có ý nghĩa gì với một kiến trúc sư cảnh quan đang ở năm thứ ba, thứ năm của nghề.
Tuổi nhận giải Pritzker nói gì về độ chín của nghề?
Giải Pritzker, được trao từ năm 1979, là mốc ghi nhận cao nhất của ngành kiến trúc, nên tuổi của người nhận giải là một phép đo thô nhưng dễ kiểm cho câu hỏi kiến trúc sư chín lúc nào. Lấy danh sách người đoạt giải từ năm 1979 đến 2025 trên trang chính thức của giải Pritzker và năm sinh từng người trên Wikidata, lấy năm nhận giải trừ năm sinh, kết quả là 54 người với tuổi trung vị 63,5 và tuổi trung bình 64,3.
Trong 54 người đó, chỉ ba người nhận giải khi chưa tới 50 tuổi theo cách tính này: Ryue Nishizawa (2010, cùng Kazuyo Sejima), Vương Thụ (2012) và Alejandro Aravena (2016). Hơn 30 người nhận giải từ tuổi 60 trở lên. Hai người lớn tuổi nhất là Balkrishna Doshi, nhận giải năm 2018 khi đã 90 tuổi, và Frei Otto, được công bố giải năm 2015 ở tuổi 89.
Con số này không nói rằng tài năng chỉ tới sau 50 tuổi: giải thưởng thường ghi nhận một sự nghiệp đã thành hình, nên độ trễ là đương nhiên. Nhưng chính độ trễ ấy phản ánh cách nghề vận hành. Một kiến trúc sư cần nhiều năm để có công trình được xây, rồi thêm nhiều năm để công trình đó được dùng, được thời gian thử thách và được giới chuyên môn đánh giá lại. Sáu chân dung dưới đây cho thấy độ trễ đó diễn ra thế nào trong từng đời người.
Louis Kahn: công trình quan trọng đầu tiên ở tuổi năm mươi
Louis Kahn sinh năm 1901. Suốt thập niên 1930 và 1940 ông chủ yếu làm nhà ở xã hội cho Philadelphia và các khu nhà ở Pennsylvania, theo một dạng Phong cách Quốc tế khá chính thống. Bước ngoặt đến năm 1950, khi ông gần 50 tuổi và sang làm kiến trúc sư lưu trú tại Viện Hàn lâm Hoa Kỳ ở Rome: những phế tích La Mã đổi cách ông nghĩ về khối đặc, tường dày và ánh sáng rơi vào không gian.
Công trình quan trọng đầu tiên của Kahn, Phòng trưng bày Nghệ thuật Đại học Yale, được thiết kế và xây trong các năm 1951 đến 1953, khi ông đã ngoài 50. Phòng thí nghiệm Y khoa Richards (1957–1965) mới là cú bứt phá đưa tên ông ra thế giới. Viện Salk ở La Jolla được thiết kế từ năm 1959, lúc Kahn 58 tuổi; thư viện Học viện Phillips Exeter từ năm 1965, khi ông 64; bảo tàng Kimbell ở Fort Worth hoàn thành năm 1972, hai năm trước khi ông mất ở tuổi 73.
Nói cách khác, gần như toàn bộ những công trình đưa Kahn vào sách giáo khoa được làm trong hơn hai mươi năm cuối đời. Sân trong Viện Salk là ví dụ đáng học cho nghề: một mặt sân lát travertine trống, một rãnh nước chạy thẳng về phía Thái Bình Dương, không một cây nào, mà vẫn là một trong những khoảng không ngoài trời được nhắc tới nhiều nhất của thế kỷ 20.
Tadao Ando: võ sĩ tự học, hai mươi năm mới tới Nhà thờ Ánh Sáng
Tadao Ando sinh năm 1941 ở Osaka và chưa từng học trường kiến trúc. Ông từng thi đấu quyền anh, rời võ đài chưa đầy hai năm sau khi học xong trung học, rồi tự học vẽ vào buổi tối, theo các khoá hàm thụ về thiết kế nội thất và đi khắp châu Âu để xem công trình tận mắt. Cuối thập niên 1960 ông về Osaka mở văn phòng riêng.
Nhà phố Sumiyoshi, căn nhà bê tông hai tầng nhỏ hoàn thành năm 1976 khi Ando khoảng 35 tuổi, là tác phẩm đầu tiên cho thấy rõ ngôn ngữ của ông. Nhưng phải tới Nhà thờ Ánh Sáng ở Ibaraki, hoàn thành năm 1989 khi ông đã gần 50, với khe sáng hình thánh giá xẻ qua bức tường bê tông sau bàn thờ, tên ông mới đi khắp thế giới. Giải Pritzker đến năm 1995, lúc ông 53 tuổi. Những dự án gắn cảnh quan lớn nhất như Ngọn đồi Đức Phật ở Sapporo, nơi tượng Phật được bao bằng một quả đồi trồng oải hương, hoàn thành năm 2015, khi ông đã ngoài 70.
Điều đáng chú ý ở Ando là khoảng cách giữa kỹ năng và tiếng tăm. Kỹ thuật đổ bê tông trần mịn như lụa đã có từ những năm 1970; thứ cần thêm hai thập kỷ là khả năng dùng chính vật liệu đó để dựng một trải nghiệm không gian đủ mạnh, bằng rất ít thứ: tường, nước, ánh sáng và con đường đi vào.
Zaha Hadid: mười năm trên giấy, bốn công trình khi nhận Pritzker
Zaha Hadid mở văn phòng ở London năm 1980. Năm 1983 bà thắng cuộc thi thiết kế câu lạc bộ The Peak ở Hồng Kông, nhưng công trình không bao giờ được xây, và dự án nhà hát opera Cardiff năm 1994 cũng chung số phận. Suốt những năm đó bà nổi tiếng chủ yếu nhờ bản vẽ và tranh, được trưng bày trong bảo tàng, trong khi công trường vẫn vắng bóng.
Công trình đầu tiên được xây là trạm cứu hoả Vitra ở Weil am Rhein, Đức, thiết kế và thi công trong các năm 1991 đến 1993, khi bà ngoài 40. Khi Hadid được trao giải Pritzker năm 2004, ở tuổi 53 và là người phụ nữ đầu tiên nhận giải, bà mới hoàn thành bốn công trình. Chủ tịch hội đồng giải, Thomas Pritzker, nói khi công bố rằng số tác phẩm của bà còn tương đối ít, nhưng năng lượng và ý tưởng của bà hứa hẹn nhiều hơn nữa cho tương lai.
Lời hứa đó thành hiện thực trong mười hai năm cuối đời bà. Phần lớn những công trình gắn với tên Hadid, từ bảo tàng MAXXI ở Rome, nhà hát opera Quảng Châu tới những toà nhà cong liền mạch ở châu Á và Trung Đông, được hoàn thành sau năm 2004. Bà mất năm 2016 ở tuổi 65, một tháng sau khi trở thành người phụ nữ đầu tiên tự mình nhận Huy chương Vàng Hoàng gia của Viện Kiến trúc sư Hoàng gia Anh (RIBA).
Frank Gehry và Vương Thụ: một thành phố và những viên gạch cũ
Frank Gehry sinh năm 1929 và làm nghề ở Los Angeles hàng chục năm, nổi tiếng với những ngôi nhà dùng lưới thép, ván ép và tôn sóng. Năm 1989 Rolf Fehlbaum, chủ hãng nội thất Vitra, mời Gehry, lúc đó còn ít tiếng tăm, về xây bảo tàng thiết kế ở Weil am Rhein. Năm đó Gehry đã 60 tuổi và cũng nhận giải Pritzker.
Bảo tàng Guggenheim Bilbao mở cửa năm 1997, khi Gehry 68 tuổi. Giới quy hoạch về sau đặt ra cụm "hiệu ứng Bilbao" để chỉ việc một công trình biểu tượng kéo cả một thành phố công nghiệp suy thoái đổi vai.
Vương Thụ (Wang Shu) là một trong ba người hiếm hoi nhận Pritzker trước tuổi 50, nhưng con đường của ông cũng không nhanh. Sau công trình đầu tiên là một trung tâm thanh niên ở Hải Ninh năm 1990, ông không có hợp đồng nào suốt tám năm, từ 1990 đến 1998. Ông dùng thời gian đó làm việc với thợ thủ công, học lại cách xây, rồi cùng vợ là kiến trúc sư Lục Văn Vũ (Lu Wenyu) lập Amateur Architecture Studio năm 1997.
Bảo tàng Ninh Ba hoàn thành năm 2008, mặt ngoài xây toàn bằng gạch ngói thu hồi từ những ngôi làng bị phá dỡ để nhường chỗ cho khu đô thị mới. Bốn năm sau, ở tuổi 48, Vương Thụ nhận giải Pritzker. Tám năm không có việc, nhìn lại, là tám năm tích luỹ thứ kiến thức vật liệu mà không trường nào dạy được.
Piet Oudolf: người trồng cây nở muộn của ngành cảnh quan
Trong ngành cảnh quan, trường hợp rõ nhất là Piet Oudolf, nhà thiết kế trồng cây người Hà Lan sinh năm 1944. Cách phối cây của ông hình thành dần từ thập niên 1980, khi ông và vợ là Anja mở vườn ươm ở Hummelo, tỉnh Gelderland. Ở đó, ông trồng thử và quan sát hàng trăm loài cây lâu năm và cỏ qua từng mùa, xem loài nào đứng được sau mùa đông, loài nào giữ dáng khi đã khô hạt.
Công trình công cộng lớn đầu tiên đưa cách trồng ấy tới đông người là Vườn Lurie ở Chicago năm 2004, khi Oudolf đã 59 tuổi. Đoạn đầu của công viên High Line ở New York mở cửa ngày 8/6/2009, khi ông 64: thiết kế là sự phối hợp giữa James Corner Field Operations, Diller Scofidio + Renfro và Oudolf, trong đó phần trồng cây dựa nhiều vào loài bản địa của vùng. Từ đó High Line trở thành biểu tượng của kiến trúc cảnh quan đương đại Mỹ.
Oudolf cho thấy một đặc thù của nghề cảnh quan: vật liệu chính là cây, và hiểu một loài cây nghĩa là đã thấy nó qua nhiều năm, lúc mới trồng, lúc sung sức, lúc tàn và lúc bị bỏ mặc. Kiến thức đó không đọc sách mà có được; nó cần những mùa đông thật, những đợt hạn thật và những lần trồng sai. Ở tuổi ngoài 70, ông vẫn thiết kế những khu vườn mới, như vườn cây lâu năm cạnh bảo tàng thiết kế Vitra hoàn thành khoảng năm 2020 đến 2021.
Vì sao kiến trúc và cảnh quan là nghề chín muộn?
Lý do thứ nhất là vòng phản hồi dài. Một hoạ sĩ thấy kết quả sau vài tuần, một lập trình viên sau vài phút. Một kiến trúc sư thường chờ vài năm từ bản vẽ tới công trình hoàn thành, rồi thêm nhiều năm nữa mới biết không gian đó có được dùng như dự tính hay không. Với người làm cảnh quan, vòng này còn dài hơn: một hàng cây bóng mát cần mười, mười lăm năm mới khép tán, nên một quyết định chọn loài chỉ được chứng minh đúng hay sai sau cả chục năm.
Lý do thứ hai là độ rộng của thứ phải tích hợp. Một công trình phải đúng quy chuẩn, chịu được khí hậu, chạy được hệ kỹ thuật, vừa ngân sách và vẫn chạm được cảm xúc người dùng. Không mảng nào học được bằng lý thuyết suông, và càng không học được cùng một lúc. Người trẻ giỏi từng mảng; người chín là người đã sai đủ nhiều ở từng mảng để ghép chúng thành phản xạ.
Lý do thứ ba là lòng tin của chủ đầu tư. Những công trình lớn được giao cho người đã có công trình, nên danh mục dự án tích luỹ theo cấp số: Kahn cần Yale để có Salk, Hadid cần Vitra để có những bảo tàng về sau, Oudolf cần những khu vườn tư nhân để có Lurie và High Line. Giai đoạn đầu vì thế thường là giai đoạn dài nhất và ít được nhìn thấy nhất.
Cũng cần công bằng với dữ liệu: có những người thành danh sớm, và tuổi nhận giải chỉ là một phép đo muộn của sự công nhận. Nhưng nhịp chung vẫn rõ. Một người ở năm thứ ba, thứ năm của nghề mà chưa có công trình nào đáng kể so với bạn bè ngành khác, không vì thế mà chọn nhầm nghề. Đó là đúng nhịp của một nghề càng về sau càng có giá: những bông hoa nở muộn.
Ảnh bìa: Carol M. Highsmith, Public domain.