Cảm giác nhiệt đới trong một khu vườn không đến từ riêng loài cây, mà từ ba thứ đặt đúng chỗ: tầng tán khép trên đầu, nước hoặc hơi ẩm trong không khí, và lối đi buộc bước chân đổi nhịp. Bốn khu vườn dưới đây — Trebah và Tresco Abbey ở Anh, Cloud Forest ở Singapore, Monte Palace ở Madeira — đạt được cảm giác đó bằng bốn cách khác nhau: địa hình, tường chắn gió, kỹ thuật khí hậu, nước chảy theo cao độ. Sau bốn ca quốc tế là một ví dụ áp dụng ở quy mô nhỏ tại TP. Hồ Chí Minh — vườn văn phòng Silver Cloud Garden — để xem cùng công thức đó dùng được tới đâu trên một khoảng sân bình thường.
Trebah: thung lũng dốc 60 mét làm nên khí hậu riêng
Điều người làm cảnh quan nên đọc ở Trebah là mặt cắt. Khe núi hẹp, hai vách dốc che gió biển, đáy khe giữ ẩm và giữ nhiệt; dòng hải lưu ấm của Đại Tây Dương làm phần việc còn lại. Nhờ vậy dương xỉ thân gỗ, cọ, tre và gunnera — loài lá khổng lồ mà các trang giới thiệu vườn ghi cao tới 18 feet — sống ngoài trời ở vĩ độ 50 độ Bắc. Lối đi không chạy thẳng xuống đáy mà men theo đường đồng mức, lượn qua các khoảng rừng đỗ quyên trăm tuổi, nên người đi luôn ở dưới tán, tầm nhìn bị che rồi mở ra từng đoạn tới mặt nước.
Trebah nằm ở bờ nam Cornwall, phía trên sông Helford, là một khe núi có rừng rộng khoảng 26 mẫu Anh (chừng 10,5 ha), dốc xuống khoảng 200 feet — gần 60 mét — từ ngôi nhà thế kỷ 18 trên đỉnh tới bãi sỏi và bến thuyền dưới chân. Gia đình Fox mua điền trang năm 1831; Charles Fox sống ở đây từ năm 1838 tới khi mất năm 1876 và là người vạch mạng lối đi dọc khe núi, trồng phần lớn lớp cây gỗ tạo nên khung vườn ngày nay. Sau gần bốn mươi năm bỏ bê từ 1939, vợ chồng Tony và Eira Hibbert mua lại khu vườn năm 1981 và mở cửa đón khách năm 1987; lượng khách tăng từ 36.000 năm 1989 lên hơn 105.000 năm 2000.
Bài học bố cục của Trebah áp được cả cho khu đất vài trăm mét vuông: hạ cao độ lối đi so với hai bên, trồng dày trên hai mái taluy, để phần thấp nhất làm chỗ đọng nước. Chỉ cần chênh 1–1,5 m giữa lối đi và mép bồn cây là người đi đã có cảm giác đang đi trong lòng rừng, và phần đáy trũng trở thành nơi giữ ẩm tự nhiên cho các loài lá to ưa bóng.
Tresco Abbey: vườn cận nhiệt sống được nhờ đai chắn gió
Trên đảo Tresco thuộc quần đảo Scilly, ngoài khơi Cornwall, Augustus Smith đến năm 1834 và gần như ngay lập tức dựng vườn quanh phế tích tu viện St Nicholas. Theo trang lịch sử của chính khu vườn, Tresco Abbey Garden nay có khoảng 20.000 cây từ hơn 80 quốc gia — Chile, Mexico, California, Nam Phi, New Zealand, Australia, quần đảo Canary — trên diện tích khoảng 17 mẫu Anh (gần 7 ha). Vườn trải trên sườn đồi hướng nam, cắt thành các tầng bậc trên nền granite, mỗi tầng một vi khí hậu: tầng cao nắng và khô cho agave, aloe, protea; tầng thấp ẩm hơn cho dương xỉ và cây lá mềm.
Nhưng thứ quyết định sự tồn tại của Tresco không phải bộ sưu tập, mà là đai chắn gió. Smith xây tường đá cao quanh vườn, trồng kim tước và một đai cây nhập từ Bắc Mỹ — thông Monterey và bách Monterey — có chỗ dày tới 200 feet (khoảng 60 m). Bằng chứng rõ nhất về vai trò của đai cây là thiệt hại khi nó mất: cơn bão lớn năm 1987 và gió cấp bão năm 1990 gần như xóa sạch đai chắn gió, kéo theo phần lớn vườn; phải trồng lại đai cây rồi mới phục hồi được bộ sưu tập.
Với các dự án ven biển miền Trung hay đảo phía Nam, Tresco là lời nhắc về thứ tự đầu tư: đai chắn gió đi trước, cây trình diễn đi sau. Một vườn resort trồng cọ và cây lá to ngay mặt biển mà không có hàng phi lao, tường rào đá hay dải cây bụi phía ngoài thì cây trình diễn sẽ rách lá, cháy mép vì muối sau mùa gió đầu tiên. Chia sườn đất thành tầng bậc có tường thấp cũng là cách tạo nhiều vi khí hậu trên cùng một khu đất.
Cloud Forest: rừng mây nhiệt đới được dựng bằng kỹ thuật
Cloud Forest là một trong hai nhà kính lớn của Gardens by the Bay — khu vườn 105 ha bên vịnh Marina, Singapore — mở cửa ngày 29/6/2012 cùng Bay South Garden. Nhà kính rộng khoảng 0,8 ha, bên trong là quả núi nhân tạo Cloud Mountain cao 42 m phủ kín thực vật, với thác nước cao 35 m đổ từ đỉnh. Bài toán ngược với Trebah: Singapore nóng ẩm quanh năm, còn nhà kính phải tái tạo điều kiện mát và ẩm của rừng núi nhiệt đới ở độ cao 1.000–3.000 m so với mực nước biển — môi trường sống của phong lan, dương xỉ, nắp ấm và thu hải đường vùng cao.
Nhóm thiết kế do Grant Associates dẫn dắt, với WilkinsonEyre và Atelier Ten làm tư vấn thiết kế môi trường. Thực vật được trồng thành lớp trên vách đứng của núi, người xem lên cao rồi đi xuống theo cầu đi bộ treo quấn quanh núi, nhìn cây ở tầng tán, tầng giữa và tầng gốc. Sương phun định kỳ bao lấy núi, vừa giữ ẩm cho cây biểu sinh vừa tạo cảnh.
Cloud Forest cho thấy cảm giác rừng là thứ thiết kế được bằng kết cấu, nước tuần hoàn và kiểm soát khí hậu. Với sân trong nhà phố, giếng trời hay sảnh công trình, bài học rút gọn là: một vách đứng trồng cây, một dòng nước chảy dọc vách và vòi phun sương theo chu kỳ đã đủ tạo tầng ẩm. Cái giá là vận hành — bơm, lọc nước, hẹn giờ phun, bảo dưỡng vách — nên cần tính ngay từ phương án, không phải thêm vào sau.
Monte Palace: nước dẫn đường qua từng cao độ sườn núi
Monte Palace Tropical Garden nằm ở Monte, trên sườn núi phía trên thành phố Funchal, đảo Madeira (Bồ Đào Nha). Khu vườn rộng 70.000 m², do doanh nhân José Berardo mua năm 1987, tặng Quỹ Berardo năm 1988 và mở cửa cho công chúng năm 1991. Bộ sưu tập nổi bật là cycad — hơn 500 cây thuộc 30 trong số 65 loài đã biết, theo trang chính thức của vườn, thuộc hàng đầy đủ nhất châu Âu — bên cạnh một khu rừng nguyệt quế Laurissilva, kiểu rừng bản địa của Madeira được UNESCO công nhận Di sản Thế giới.
Linh hồn bố cục của Monte Palace là nước trên đất dốc. Thang nước bậc thang chảy giữa hai bờ dương xỉ, thác nhỏ giấu trong hốc đá, hồ trung tâm có hai đảo nhỏ, tháp phun nước và một thác lớn; cá koi sống ở nhiều hồ. Vườn phương Đông với tượng Phật, chùa tháp, cầu, đèn đá xen giữa khóm tre và dương xỉ thân gỗ, còn các tranh gạch men azulejo dọc lối đi — một trong những bộ sưu tập gạch men quan trọng của Bồ Đào Nha — đánh dấu từng chặng.
Bài học mang về cho sân vườn đồi dốc ở Đà Lạt, Bảo Lộc hay các resort sườn núi: đừng san phẳng để chống lại độ dốc. Mỗi chiếu nghỉ của bậc thang là một hồ nhỏ, nước chảy từ hồ trên xuống hồ dưới, lối đi bám theo dòng nước. Người đi luôn nghe tiếng nước, mỗi cao độ có một cảnh riêng, và cùng một hệ bơm tuần hoàn phục vụ được cả chuỗi hồ.
Ví dụ áp dụng ở Việt Nam: vườn văn phòng Silver Cloud Garden
Đây không phải khu vườn thứ năm trong bảng so sánh ở trên — Silver Cloud Garden là văn phòng của Silver Cloud Landscape, đơn vị vận hành canhquan.net, nên được tách riêng thành một ví dụ áp dụng trong nước, không cùng hạng mục di sản/công trình công cộng với bốn khu vườn quốc tế. Văn phòng đặt tại An Phú Đông, TP. Hồ Chí Minh — đơn vị thành lập năm 2022 — được dựng như một vườn ươm mở: nền sỏi đen, bàn ghế gỗ mộc đặt giữa các mảng philodendron, dương xỉ, pilea, stromanthe và rêu Tây Ban Nha rủ từ giàn; vật liệu gồm sỏi đen, gạch block, phiến granite và gỗ. Hệ sương phun giữ ẩm chạy theo chu kỳ cả ngày cho các loài ưa ẩm. Không gian vừa là chỗ làm việc, vừa là nơi thử giống cây và tiếp khách ngay trong cảnh quan thật.
Đây là phiên bản thu nhỏ khả thi nhất của cả bốn khu vườn trên với nhà phố Việt: không có khe núi như Trebah, không cần đai chắn gió như Tresco, không cần vòm kính như Cloud Forest hay sườn núi như Monte Palace. Tầng tán được tạo bằng giàn và cây lá lớn trồng dày, độ ẩm bằng sương phun, còn nhịp đi bằng nền sỏi và cách đặt bàn ghế giữa các mảng cây — đủ để một khoảng sân nhỏ có cảm giác của rừng.
Mẫu số chung: tầng tán, nước và lối đi đổi nhịp
Đặt bốn khu vườn quốc tế cạnh ví dụ Silver Cloud sẽ thấy cùng một công thức, chỉ khác phương tiện và quy mô. Tầng tán: Trebah dùng cây gỗ trên hai vách khe núi, Tresco dùng đai thông và bách, Cloud Forest dùng vách núi phủ cây, Monte Palace dùng rừng Laurissilva, Silver Cloud (ví dụ trong nước) dùng giàn và cây lá to. Nước: hồ đáy khe, hải lưu ấm, thác 35 m trong nhà kính, thang nước trên sườn núi, sương phun theo giờ. Lối đi: men đường đồng mức, leo tầng bậc, cầu treo quanh núi, bậc thang theo dòng nước, nền sỏi giữa các mảng cây.
Khi áp vào dự án ở Việt Nam, thứ tự ưu tiên nên đi từ khí hậu tại chỗ: đất ven biển nhiều gió thì học Tresco — chắn gió trước; đất dốc thì học Monte Palace — cho nước dẫn đường; sân trong đô thị kín gió thì học Silver Cloud và Cloud Forest — tầng ẩm bằng sương phun và vách đứng; khu đất có chỗ trũng thì học Trebah — hạ lối đi, trồng dày hai bên. Cảm giác sống chậm mà các khu vườn này tạo ra là kết quả của bố cục, không phải của loài cây đắt tiền. Liên hệ giữa đi chậm trong không gian xanh và sức khỏe được bàn kỹ hơn ở bài Tắm rừng là gì? Không gian xanh chữa lành sức khỏe ra sao; còn cách một phong cách sân vườn phản ánh gia chủ có ở bài Nhìn vườn đoán người.
Nguồn: canhquan.net
Ảnh bìa: Andrewrabbott / Wikimedia Commons — Public domain. Nguồn: canhquan.net.