Mười cuốn dưới đây không phải danh sách sách hay nhất ngành, mà là những cuốn hay được nhắc lại nhiều lần trong các khoá học Kiến trúc cảnh quan (KTCQ) trên thế giới — cuốn nào cũng có bản dùng làm giáo trình ở ít nhất một trường. Đọc hết cả mười không bắt buộc, nhưng biết cuốn nào giải quyết việc gì thì tra đúng lúc cần.
Danh sách chia làm năm nhóm theo việc mà mỗi cuốn giải quyết: kể lịch sử ngành, giới thiệu toàn cảnh cho người mới, tra cứu khi làm hồ sơ kỹ thuật, tra cứu khi làm quy hoạch và thi công, và cuối cùng là luyện tay nghề vẽ và chọn cây. Một sinh viên năm nhất không cần có đủ cả mười cuốn ngay, nhưng nên biết trước cuốn nào sẽ cần ở học kỳ nào để mua hoặc mượn thư viện đúng lúc, thay vì tìm gấp khi đồ án đã cận ngày nộp.
Sách kể lịch sử ngành từ đâu tới đâu
Illustrated History of Landscape Design
Elizabeth Boults và Chip Sullivan trình bày lịch sử hình thành và phát triển của thiết kế cảnh quan trên khắp thế giới, từ vườn Ai Cập cổ đại đến cảnh quan đương đại, minh hoạ bằng chính tay vẽ của tác giả thay vì ảnh chụp tư liệu. Hợp với người mới vào ngành cần một khung thời gian để biết trường phái nào ra đời trước, trường phái nào phản ứng lại trường phái nào. Đọc xong sẽ định vị được bất kỳ khu vườn nào gặp sau này vào đúng một mốc lịch sử, thay vì chỉ khen đẹp chung chung.
Design with Nature
Ian McHarg xuất bản Design with Nature năm 1969, và cuốn sách trở thành mốc vì đưa ra phương pháp chồng lớp (overlay method): vẽ riêng từng lớp dữ liệu môi trường — địa hình, thuỷ văn, thổ nhưỡng, sinh cảnh — lên các tấm phim trong suốt rồi chồng lên nhau để tìm ra khu đất phù hợp nhất cho một loại sử dụng đất. Phương pháp này chính là tiền thân của hệ thống GIS đang dùng phổ biến hiện nay. Hợp với sinh viên muốn hiểu quy hoạch cảnh quan ở quy mô vùng chứ không chỉ quy mô một khu vườn. Cả hai cuốn này đọc chung với nhau sẽ thấy rõ một mạch chuyển: từ cách vẽ vườn đẹp theo trường phái, sang cách chọn đất đúng trước khi vẽ bất cứ thứ gì.
Sách giới thiệu toàn cảnh ngành cho người mới vào nghề
Landscape Architecture: An Introduction
Hướng đến sinh viên — những kiến trúc sư cảnh quan tương lai — cuốn sách là lời giới thiệu toàn diện về ngành KTCQ, các kỹ năng nghề nghiệp cần có và những xu hướng mới nhất trong thiết kế cảnh quan hiện tại và tương lai. Mở đầu là lịch sử phát triển của ngành, đi vào quy trình thiết kế (design process) qua các nguyên lý căn bản: tính thống nhất, hài hoà, cân xứng, màu sắc, hình khối và chất liệu; kèm cách thể hiện ý tưởng bằng bản vẽ, mô hình, hay phần mềm CAD và GIS. Phần tiếp theo nói về quản lý dự án thiết kế và các kỹ thuật ứng dụng trong thi công cảnh quan. Phần cuối bàn tới cơ hội việc làm và hướng phát triển của ngành trong bối cảnh biến đổi khí hậu và thách thức phát triển bền vững toàn cầu — đây là cuốn hợp đọc ngay năm đầu, trước khi các cuốn còn lại trong danh sách trở nên cần thiết.
Sách để tra cứu khi làm đồ án thật
Time-Saver Standard for Landscape Architecture
Đây là hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật trong ngành KTCQ, bản tái bản lần hai bổ sung thêm 40% nội dung hoàn toàn mới so với bản đầu, vẫn giữ vị trí nguồn thiết kế và dữ liệu xây dựng đầy đủ nhất hiện có. Hợp với người đang triển khai bản vẽ kỹ thuật cần tra nhanh một con số — độ dốc tối đa của đường dốc cho người khuyết tật, chiều sâu đất tối thiểu cho một loại cây, khoảng cách an toàn quanh hồ bơi. Đọc xong không nhớ hết được, nhưng biết chỗ nào để lật ra tra khi cần là đủ.
Landscape Architectural Graphic Standards
Do Leonard J. Hopper — cựu chủ tịch Hiệp hội Kiến trúc sư Cảnh quan Hoa Kỳ (ASLA) — biên tập, cuốn sách kế thừa 70 năm uy tín của bộ Architectural Graphic Standards gốc dành cho kiến trúc công trình, chuyển thể riêng cho ngành KTCQ. Sách cho phép tra cứu nhanh các quy tắc kinh nghiệm (rule of thumb) và tiêu chuẩn dùng xuyên suốt quá trình quy hoạch, thiết kế, thi công và quản lý cảnh quan, có bản đầy đủ cho người hành nghề và bản rút gọn riêng cho sinh viên. Khác với Time-Saver Standard vốn thiên về số liệu kỹ thuật thuần tuý, cuốn này gắn số liệu vào quy trình làm nghề — biết tra số nào ở giai đoạn nào của một đồ án thật.
Sách để tra khi làm quy hoạch và hồ sơ thi công
Constructing Landscape – Materials, Techniques, Structural Components
Cuốn sách trình bày hệ thống về quy hoạch không gian mở thuộc lĩnh vực kỹ thuật và xây dựng, bao quát mọi chủ đề liên quan — từ vật liệu và bề mặt phổ biến nhất đến cách xây dựng các yếu tố không gian mở và trồng cây xanh. Sách chia hai phần: phần đầu tổng quan các vật liệu xây dựng trong KTCQ; phần hai giải thích nguyên tắc và phương pháp thi công các hạng mục cùng cấu trúc hỗ trợ, mỗi chương kết thúc bằng một tập dự án mẫu minh hoạ bằng bản vẽ kỹ thuật. Hợp với người chuẩn bị làm hồ sơ thi công (construction document) chứ không còn dừng ở khâu ý tưởng.
Landscape Planning: Environmental Applications
William M. Marsh — nhà địa lý học — viết cuốn này như một tích hợp giữa KTCQ, lâm nghiệp, sinh thái học và địa lý học, dựa trên tiền đề rằng quy hoạch cảnh quan ngày càng đòi hỏi hiểu cách cảnh quan vận hành, không chỉ hiểu hình dạng bề mặt của nó. Sách bàn tới các vấn đề thực tế cả khu vực công lẫn tư: lũ lụt, vùng đất ngập nước, bảo tồn loài, nước ngầm. Hợp với người muốn làm đồ án ở quy mô vùng hoặc lưu vực, nối tiếp đúng mạch phương pháp chồng lớp đã gặp ở Design with Nature phía trên, nhưng đi sâu hơn vào ứng dụng kỹ thuật. Cả hai cuốn Constructing Landscape và Landscape Planning đều là sách dày, không đọc một mạch từ đầu đến cuối — mà mở đúng chương cần khi hồ sơ đồ án đến đúng giai đoạn đó.
Sách luyện kỹ năng vẽ tay và chọn cây
Landscape Graphic
Grant W. Reid — giảng viên khoa Làm vườn và Kiến trúc cảnh quan tại Đại học Colorado State — viết cuốn này như một giáo trình vẽ tay đi từ cơ bản: chữ viết tay, vẽ phác tự do, sơ đồ ý tưởng, cho tới kỹ thuật khó hơn: phối cảnh, mặt cắt, và một bộ ký hiệu đồ hoạ đầy đủ cho mặt cắt và phối cảnh cảnh quan. Hợp với sinh viên năm nhất, năm hai chưa quen tay vẽ trình bày ý tưởng. Luyện theo từng bài tập trong sách xong sẽ có một bộ ký hiệu cây, vật liệu, cao độ dùng lại được cho mọi đồ án.
The Planting Design Handbook
Cẩm nang thiết kế trồng cây của Nick Robinson, xuất bản lần đầu năm 1992, được dùng rộng rãi như một văn bản chuẩn mực trong các khoá học KTCQ trên toàn thế giới. Sách giới thiệu đặc tính làm vườn, sinh thái và thẩm mỹ của cây trồng, bàn về vai trò cấu trúc và trang trí của việc trồng cây, thành phần không gian, cách chọn loài, kế hoạch trồng và khoảng cách, cùng vai trò của việc quản lý sau khi trồng. Hợp với người đang làm phương án cây xanh cho một đồ án cụ thể chứ không chỉ học lý thuyết sinh thái cây. Đọc xong sẽ chọn được tổ hợp cây theo tầng tán, không còn chọn cây chỉ vì đẹp riêng lẻ.
Sách học ngôn ngữ hình khối dùng chung với kiến trúc công trình
Architecture: Form, Space, and Order
Francis D. K. Ching viết cuốn này không riêng cho kiến trúc công trình, mà cho cả người học thiết kế không gian nói chung — sách đi từ những yếu tố nền tảng nhất: điểm, đường, mặt, khối, rồi mở rộng sang tỷ lệ, tầm nhìn, ánh sáng, các nguyên tắc tổ chức không gian và giao thông, kết thúc bằng thứ bậc (hierarchy) và trục quy chiếu (datum) như hai cách tạo trật tự cho một bố cục, minh hoạ bằng hình vẽ tay xuyên suốt hàng trăm ví dụ công trình từ nhiều thời đại. Hợp với sinh viên KTCQ cần một vốn từ vựng hình học chung với kiến trúc sư công trình khi làm việc chung một đồ án. Đọc xong sẽ gọi tên chính xác thứ đang vẽ trên bản — đây là một trục, đây là một thứ bậc không gian — chứ không chỉ nói chung chung là "bố cục đẹp". Cuốn này không nói riêng về cảnh quan, nhưng lại là cuốn hay bị bỏ qua nhất trong danh sách đọc của sinh viên KTCQ — trong khi buổi họp đồ án chung với kiến trúc sư công trình luôn cần đúng vốn từ này để hai bên hiểu nhau về cùng một bản vẽ.
Đọc theo thứ tự nào cho hợp lý ?
Ba cuốn Illustrated History, Landscape Architecture: An Introduction và Design with Nature hợp đọc trước để có bức tranh chung của ngành. Bốn cuốn Time-Saver Standard, Landscape Architectural Graphic Standards, Constructing Landscape và Landscape Planning để tra cứu khi bắt tay làm đồ án thật. Hai cuốn Landscape Graphic và The Planting Design Handbook để luyện kỹ năng vẽ và chọn cây. Còn Architecture: Form, Space, and Order dùng chung được với cả sinh viên kiến trúc công trình khi cần một ngôn ngữ hình khối chung — đây cũng là cuốn nên đọc song song với đồ án đầu tiên, chứ không phải để dành đọc sau cùng.
Mười cuốn này đều là sách tiếng Anh, phần lớn chưa có bản dịch tiếng Việt chính thức. Với sinh viên chưa quen đọc tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh, cách dùng hiệu quả nhất không phải đọc hết một cuốn từ đầu đến cuối, mà tra đúng chương liên quan tới phần đồ án đang làm — một chương về độ dốc thoát nước, một chương về khoảng cách trồng cây, một chương về cách vẽ mặt cắt. Quen dần với cách tra theo mục lục sẽ nhanh hơn nhiều so với việc cố đọc trọn vẹn một cuốn dày vài trăm trang ngay từ năm nhất.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.