Tắm rừng — tiếng Nhật là shinrin-yoku — là việc đi chậm, thở sâu và để các giác quan tiếp xúc với không khí rừng, không đặt mục tiêu thể thao hay chinh phục. Khái niệm ra đời ở Nhật năm 1982 như một chương trình lâm nghiệp, rồi trở thành đề tài của hàng trăm nghiên cứu sinh lý học: thời gian giữa cây xanh gắn với cortisol thấp hơn, nhịp tim chậm hơn và thần kinh phó giao cảm hoạt động mạnh hơn so với ở phố. Với người làm cảnh quan, câu hỏi đáng giá không phải là rừng có tốt không, mà là cần bao nhiêu thời gian, không gian kiểu gì, và làm sao đưa những phẩm chất ấy vào một khu vườn bệnh viện hay một công viên đô thị.
Shinrin-yoku: từ khẩu hiệu lâm nghiệp năm 1982
Hình thức thực hành rất đơn giản, và chính sự đơn giản ấy là điều người thiết kế cần nắm. Không có quãng đường mục tiêu, không có tốc độ. Người tham gia đi vài cây số trên lối mòn bằng phẳng, dừng lại nhiều lần, chạm vào vỏ cây, nghe suối, ngửi mùi nhựa và lá mục. Rừng dùng cho tắm rừng ở Nhật thường là rừng lá kim như tuyết tùng và bách hinoki, có tán kín, lối đi rộng và dốc thoải — những thông số đều có thể chuyển thành yêu cầu thiết kế.
Cụm từ shinrin-yoku (森林浴, "tắm trong không khí rừng") được Akiyama Tomohide, khi đó là Tổng cục trưởng Cục Lâm nghiệp Nhật Bản, đưa ra năm 1982. Bối cảnh rất cụ thể: đô thị hoá nhanh, người Nhật dành phần lớn thời gian trong văn phòng và toa tàu, còn diện tích rừng rộng lớn của nước này cần một lý do mới để được người dân đến thăm và bảo vệ. Tắm rừng vì vậy khởi đầu như một chương trình vừa y tế công cộng vừa lâm nghiệp, trước khi có số liệu khoa học đi kèm.
Rừng đo được gì trong cơ thể người
Nghiên cứu được trích nhiều nhất là thí nghiệm hiện trường của Park Bum Jin, Tsunetsugu Yuko, Kagawa Takahide và Miyazaki Yoshifumi, công bố năm 2010 trên Environmental Health and Preventive Medicine. Nhóm này làm thí nghiệm ở 24 khu rừng khắp Nhật Bản, mỗi nơi 12 người, tổng cộng 280 nam sinh viên. Mỗi người vừa đi bộ và ngồi ngắm rừng, vừa đi bộ và ngồi ngắm khu phố, để so sánh chính mình ở hai môi trường. Kết quả: trong rừng, nồng độ cortisol trong nước bọt thấp hơn, mạch và huyết áp thấp hơn, hoạt động thần kinh phó giao cảm cao hơn và thần kinh giao cảm thấp hơn so với ở phố.
Hướng thứ hai là miễn dịch. Li Qing (Đại học Y Nippon) và cộng sự công bố năm 2008 rằng một chuyến tắm rừng ba ngày hai đêm làm tăng hoạt tính và số lượng tế bào sát thủ tự nhiên (NK), cùng các protein chống ung thư trong tế bào như perforin và granulysin, đồng thời giảm adrenaline trong nước tiểu; hoạt tính NK tăng còn kéo dài hơn 7 ngày sau chuyến đi. Một chuyến du lịch thành phố với cường độ đi bộ tương đương không cho kết quả đó. Nhóm nghiên cứu đo được alpha-pinene và beta-pinene — các phytoncide do cây tiết ra — trong không khí rừng, gần như không có trong không khí phố, và cho rằng chúng góp một phần vào hiệu ứng.
Cần đọc các con số này đúng tầm. Mẫu nghiên cứu nhỏ, phần lớn là nam giới trẻ khoẻ mạnh, và thí nghiệm không thể giấu được với người tham gia rằng họ đang ở trong rừng. Tắm rừng là một yếu tố hỗ trợ phòng bệnh và giảm căng thẳng, không phải phương pháp điều trị thay thế thuốc hay bác sĩ.
Bao nhiêu thì đủ: 20 phút mỗi lần, 120 phút mỗi tuần
Người thiết kế cảnh quan đô thị ít khi có trong tay một khu rừng; thứ có được là công viên, sân trong, hàng cây. Vì thế các nghiên cứu về "liều lượng" hữu ích hơn cả. MaryCarol Hunter và cộng sự ở Đại học Michigan (2019, Frontiers in Psychology) yêu cầu người tham gia "uống viên thuốc thiên nhiên" — ít nhất 10 phút ở một nơi có cây, ít nhất 3 lần mỗi tuần, trong 8 tuần — và lấy mẫu nước bọt trước và sau. Hiệu quả trên mỗi phút bỏ ra đạt cao nhất ở khoảng 20–30 phút, khi cortisol giảm khoảng 21,3% mỗi giờ so với mức giảm tự nhiên trong ngày; sau mốc đó lợi ích vẫn tăng nhưng chậm lại.
Ở quy mô dân số, Mathew White và cộng sự (2019, Scientific Reports) phân tích 19.806 người Anh và thấy khả năng tự đánh giá sức khoẻ tốt và tinh thần tốt tăng rõ khi tổng thời gian tiếp xúc thiên nhiên trong tuần đạt từ 120 phút trở lên, bất kể chia thành nhiều lần ngắn hay một lần dài. Tổng quan của Caoimhe Twohig-Bennett và Andy Jones (2018, Environmental Research) gộp 143 nghiên cứu với hơn 290 triệu người ở 20 quốc gia, cho thấy tiếp xúc nhiều không gian xanh gắn với cortisol nước bọt, nhịp tim và huyết áp tâm trương thấp hơn, tỷ lệ tiểu đường type 2 và tử vong do mọi nguyên nhân thấp hơn.
Hai điểm cần nói thẳng. Thứ nhất, phần lớn đó là tương quan: người sống gần công viên có thể khác người sống xa công viên ở thu nhập và nếp sống. Thứ hai, không nghiên cứu nào nói cây phải là rừng nguyên sinh. Một công viên đủ bóng, đủ yên, nằm trong bán kính đi bộ để dùng được hằng ngày có thể quan trọng hơn một khu rừng đẹp phải đi xe hai giờ mới tới.
Cửa sổ nhìn ra cây: Ulrich 1984 và vườn bệnh viện
Bằng chứng đi vào ngành thiết kế bệnh viện qua một bài báo ngắn trên tạp chí Science năm 1984. Roger Ulrich xem lại hồ sơ bệnh nhân mổ túi mật ở một bệnh viện ngoại ô Pennsylvania từ năm 1972 đến 1981, ghép 23 cặp bệnh nhân tương đồng: một người nằm phòng có cửa sổ nhìn ra hàng cây lá rụng, người kia nằm phòng giống hệt nhưng cửa sổ nhìn vào tường gạch. Nhóm nhìn ra cây nằm viện sau mổ ngắn hơn, nhận ít nhận xét tiêu cực trong sổ điều dưỡng hơn và dùng ít thuốc giảm đau mạnh hơn.
Từ đó Ulrich phát triển lý thuyết giảm căng thẳng (Stress Reduction Theory), song song với lý thuyết phục hồi chú ý (Attention Restoration Theory) của Rachel và Stephen Kaplan, vốn giải thích thiên nhiên giúp não nghỉ qua bốn thuộc tính: cảm giác được rời xa, độ rộng mở, sự cuốn hút nhẹ nhàng và sự tương hợp với điều người ta muốn làm. Với vườn bệnh viện, Ulrich rút ra các yêu cầu thiết kế: người dùng cảm thấy tự chủ (tự chọn chỗ ngồi, chỗ riêng tư), có chỗ cho người nhà ngồi cùng, khuyến khích vận động nhẹ, và có những điểm thu hút chú ý tích cực như nước, hoa, chim.
Hai khu vườn dưới đây minh hoạ hai cách làm: một sân tĩnh tâm khép kín bằng tre với chậu nước ở giữa, và một vườn mở với lối đi rộng quanh bãi cỏ, đủ cho xe lăn và giường đẩy.
Alnarp: vườn phục hồi thiết kế theo tám phẩm chất cảm nhận
Nếu Ulrich chứng minh rằng nhìn cây có ích, thì nhóm của Patrik Grahn ở Đại học Khoa học Nông nghiệp Thuỵ Điển (SLU) đi thêm một bước: thiết kế cả một khu vườn làm công cụ điều trị. Vườn phục hồi Alnarp rộng khoảng 2 ha, mở năm 2002 trong khuôn viên SLU, tiếp nhận người bị bệnh liên quan đến căng thẳng kéo dài và kiệt sức nghề nghiệp. Một nghiên cứu theo dõi của nhóm này so sánh ba độ dài chương trình 8, 12 và 24 tuần: chương trình 12 tuần cho tỷ lệ quay lại làm việc cao hơn 75%, chương trình 24 tuần cao hơn 120% so với chương trình 8 tuần.
Công cụ thiết kế mà người làm cảnh quan có thể dùng ngay là tám phẩm chất cảm nhận (perceived sensory dimensions) do Grahn và Ulrika Stigsdotter công bố năm 2010 trên Landscape and Urban Planning: tĩnh lặng (serene), rộng mở (space), hoang dã (nature), đa dạng loài (rich in species), nơi trú ẩn (refuge), dấu ấn văn hoá (culture), tầm nhìn xa (prospect) và giao tiếp xã hội (social). Người đang căng thẳng nặng thường tìm đến nơi trú ẩn và sự tĩnh lặng trước, còn không gian xã hội thì để sau. Alnarp được chia thành các phòng vườn theo đúng trình tự đó, từ khu rừng khép kín đến vườn trồng trọt nơi người tham gia tự tay làm đất.
Trị liệu bằng làm vườn cần những chi tiết mà vườn ngắm cảnh bỏ qua: bồn trồng nâng cao để người ngồi xe lăn hay người không cúi được vẫn chạm tay vào đất, lối đi phẳng và cứng, dụng cụ để sẵn, và có mái che để hoạt động không phụ thuộc thời tiết.
Bệnh viện trong vườn ở vùng nhiệt đới: Khoo Teck Puat
Phần lớn nghiên cứu trên làm ở khí hậu ôn đới. Ví dụ gần Việt Nam nhất về khí hậu là Bệnh viện Khoo Teck Puat ở Yishun, Singapore, mở cửa tháng 6/2010 với 590 giường trên khu đất 3,4 ha, do CPG Consultants thiết kế theo ý tưởng "bệnh viện trong vườn, vườn trong bệnh viện". Các khối nhà mở hướng ra hồ Yishun, cây leo phủ lan can từng tầng, ban công trồng cây ăn quả và rau, và sân trung tâm có thác nước. Nước từ hồ Yishun được dẫn về tưới cảnh quan.
Điều đáng chú ý với người làm cảnh quan là con số đa dạng sinh học được ghi nhận: 96 loài chim, 114 loài bướm, 36 loài chuồn chuồn trong khuôn viên và quanh hồ. Đó chính là phẩm chất "đa dạng loài" trong danh sách của Grahn và Stigsdotter, đạt được ở giữa một khu dân cư mật độ cao. Bài học chuyển sang khí hậu nóng ẩm là ưu tiên bóng mát và gió: tán cây che lối đi, hành lang mở thông gió thay cho sân kính kín, và mặt nước chuyển động thay cho bãi cỏ phơi nắng.
Đưa tắm rừng vào dự án nhỏ: sân trong, vườn rêu, lối dạo
Không phải dự án nào cũng có 2 ha hay một khu rừng, nhưng các thông số rút ra ở trên vẫn áp được cho quy mô nhỏ. Không gian phải đủ hấp dẫn để người dùng ở lại 20–30 phút, nghĩa là cần chỗ ngồi có bóng mát và tựa lưng chứ không chỉ một lối đi qua. Vị trí nên nằm trong tầm đi bộ hằng ngày, vì mốc 120 phút mỗi tuần cộng dồn từ nhiều lần ngắn chứ không phải một chuyến đi xa cuối tuần. Và nên có ít nhất một góc trú ẩn khép kín cùng một điểm nhìn xa, tách khỏi tiếng ồn giao thông.
Vườn trưng bày "Forest Bathing Garden" của tổ chức Muscular Dystrophy UK tại Chelsea Flower Show 2024 cho thấy những phẩm chất ấy có thể nén vào một mảnh đất nhỏ: lối đi rộng, phẳng, đủ cho xe lăn, uốn qua các lớp bạch dương và cây bụi, có mái che ở cuối. Vườn thiền Nhật đi xa hơn nữa: chỉ với đá, sỏi và rêu dưới bóng cây lớn, một sân nhỏ vẫn đạt được sự tĩnh lặng và cảm giác được rời xa.
Ở khí hậu Việt Nam, rêu và dương xỉ chỉ sống được dưới tán dày và độ ẩm ổn định, nên thứ tự đúng là trồng cây che bóng trước, lớp nền sau. Một hàng cây tán rộng dọc lối dạo trong khu dân cư, một sân trong có mặt nước và ghế dưới bóng cây, một ban công bệnh viện nhìn ra tán lá thay vì bức tường — đó là những phiên bản tắm rừng theo đúng các yếu tố mà Park Bum Jin, Ulrich và Grahn đã đo được tác dụng, và nằm trọn trong tầm tay người thiết kế.
Nguồn: canhquan.net
Ảnh bìa: Dietmar Rabich / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0. Nguồn: canhquan.net