Trước năm 2013, khu đất giữa toà thị chính Santa Monica và đại lộ Ocean Avenue là bãi đậu xe và trụ sở cũ của tập đoàn RAND Corporation. The Architect's Newspaper ghi lại rằng thành phố Santa Monica mua 11,6 mẫu Anh đất này từ RAND, dùng một phần dựng công viên, phần còn lại giao Related Companies phát triển nhà ở. James Corner Field Operations (JCFO) — văn phòng cảnh quan đứng sau High Line ở New York — thắng cuộc thi quốc tế năm 2010 với 24 đội tham gia, và cải tạo phần đất đó thành Tongva Park cùng quảng trường Ken Genser liền kề, khánh thành ngày 13/10/2013. Công viên đẹp thì đúng, nhưng cách nó đẹp mới đáng nói: gần như không một đường thẳng nào trong toàn bộ đồ án.
Từ bãi xe của RAND Corporation đến công viên landform
Một bãi đậu xe, dù ở đâu, cũng chung một đặc điểm hình học: ô kẻ song song, lối xe vuông góc, trật tự thẳng hàng phục vụ đúng một mục đích — xếp được nhiều xe nhất trên diện tích ít nhất. Hình học của công năng thuần túy, chẳng có ý định gây cảm xúc gì. Theo Wikipedia, phần công viên riêng (park proper) rộng 6,2 mẫu Anh (khoảng 2,5 ha); còn theo ASLA, nếu tính gộp cả quảng trường Ken Genser liền kề thì tổng khu dự án rộng 7,4 mẫu Anh.
Ngân sách thực hiện, theo The Architect's Newspaper, gồm 53 triệu USD thành phố Santa Monica chi để mua đất và thêm 42,7 triệu USD để thiết kế, xây công viên rộng 6,2 mẫu Anh — trong đó có một phần nhỏ nằm bên kia Main Street, ngay trước toà thị chính. Toàn bộ khoản này tài trợ công qua cơ chế tax increment financing (TIF) của bang California — công viên nằm trong đợt dự án TIF cuối cùng trước khi cơ chế này bị bãi bỏ năm 2011, khiến quy trình thi công phải chuyển từ mô hình design-bid-build sang design-build giữa chừng để kịp tiến độ.
Việc đất công cũ đổi công năng theo cách này không hiếm ở các thành phố California, nhưng quy mô 95,7 triệu USD cho một khu đất chưa tới 12 mẫu Anh cho thấy công viên không được xem là hạng mục phụ đi kèm phát triển nhà ở — mà là một dự án hạ tầng công cộng độc lập, có ngân sách và tiến độ riêng, tách bạch khỏi phần đất giao cho Related Companies.
Bốn ngọn đồi thay cho lưới ô vuông
JCFO chọn ngược hoàn toàn với hình học bãi xe cũ. Theo ASLA và trang dự án của Field Operations, thiết kế lấy cảm hứng từ địa hình arroyo — khe suối cạn từng đặc trưng cho khu vực Nam California trước khi bị san phẳng làm bãi xe. Toàn bộ công viên tạo hình bằng các gò đất uốn lượn, chia thành bốn khu liên tiếp gọi tên Observation Hill, Discovery Hill, Garden Hill, Gathering Hill, cùng Ken Genser Square và một điểm ngắm biển gọi Ocean Overlook. Không trục chính duy nhất chạy suốt từ đầu tới cuối, kiểu một bãi xe vẫn tổ chức.
Các gò đất cao tới 18 feet (khoảng 5,5 m), đắp bằng đất lấp lấy từ các công trường xây dựng khác quanh thành phố, được kiểm định an toàn trước khi đắp thành mái dốc tiếp cận được. Lựa chọn hình học ở đây có chủ đích: xoá đúng dấu vết hình học của công năng cũ. Đứng giữa Tongva Park hôm nay, không góc nhìn nào gợi lại đường kẻ ô vuông của một bãi xe.
Cái các gò đất làm được không chỉ chuyện thẩm mỹ. Một lối đi thẳng cho mắt nhìn thấy hết điểm đến ngay từ đầu — người đi biết trước phía trước có gì, đi nhanh, ít dừng. Một lối đi cong quanh gò đất làm ngược lại: mỗi khúc quanh mở ra một cảnh khác, gò đất che khuất tầm nhìn tổng thể. Khu đất không lớn, kẹp giữa toà thị chính, đường cao tốc I-10 và mặt tiền Ocean Avenue — thay vì cố mở một tầm nhìn xa để chứng minh diện tích, thiết kế chia nhỏ trải nghiệm thành nhiều cảnh nối tiếp.
Hai cây cũ giữa toàn bộ cảnh quan mới
Toàn bộ landform là phần làm mới hoàn toàn, nhưng một số cây hiện hữu trên khu đất cũ được giữ lại và di dời trong khuôn viên thay vì chặt bỏ. Theo Wikipedia và The Architect's Newspaper, đó là 'Morty' — một cây đa Moreton Bay Fig (Ficus macrophylla), và 'Three Amigos' — nhóm cây ficus rubiginosa, mỗi cây nặng hơn 100 tấn, được di dời khoảng 550 feet (~168 m) từ góc Main Street/Olympic Drive tới vị trí hiện nay, cùng một số cây cọ.
Giữ lại một yếu tố cũ giữa thiết kế mới hoàn toàn không hẳn là tiếc công phá bỏ. Nó đóng vai trò mốc thị giác cố định. Giữa những gò đất cong nối tiếp, không đường thẳng nào để mắt bám vào, những cây cổ thụ này thành điểm quy chiếu giúp người đi định vị được vị trí đang đứng — dấu vết duy nhất còn lại nhắc rằng khu đất này có một lịch sử trước landform mới.
Cây trồng mới theo ba quần xã sinh thái California
Ngoài số cây giữ lại, The Architect's Newspaper ghi công viên trồng mới hơn 300 cây thuộc 21 loài và hơn 30.000 cây/bụi thuộc hơn 170 loài, phần lớn ươm tại 7 vườn ươm trong bang California, xa nhất ở Watsonville, cách chưa tới 300 dặm. Cảnh quan phối trộn loài bản địa và loài không bản địa chịu hạn, theo ba kiểu quần xã sinh thái California: coastal scrub (cây bụi ven biển), chaparral, và riparian (ven suối) — cùng nhóm sinh thái từng gợi ý hình dạng arroyo cho các gò đất.
Nước mưa đi một đường, nước tưới cây đi đường khác
Theo ASLA và The Architect's Newspaper, cây trong công viên được tưới bằng nước tái chế từ Santa Monica Urban Runoff Recycling Facility — trạm xử lý nước mưa/nước thải đô thị của thành phố. Nước mưa rơi trong công viên được thu gom qua các bioswale (mương sinh học) đặt ở chân các gò đất. Các đài phun nước và mặt nước trang trí lại tuần hoàn nước sạch (potable water) trong một hệ kín riêng, tách biệt hoàn toàn khỏi hệ nước mưa — hai dòng nước không chạm nhau trong suốt hành trình qua công viên.
Thép, gỗ jarrah, đá California Gold — vật liệu và nghệ thuật công cộng
Các pavilion và kết cấu thép dạng kén (cocoon) cùng khu vui chơi do Paragon Steel, Los Angeles, chế tạo. Nội thất ngoài trời dùng gỗ jarrah — một loại bạch đàn Tây Úc — đạt chứng chỉ FSC, kết hợp ghế có sẵn của hãng Landscape Forms. Đá ốp tường dùng đá 'California Gold'; cốt liệu lát nền lấy từ các mỏ ở thung lũng San Gabriel gần đó, theo The Architect's Newspaper. Việc chọn vật liệu lấy gần — thép chế tạo tại Los Angeles, cốt liệu từ San Gabriel, phần lớn cây ươm trong bang — không phải ngẫu nhiên: một dự án công do thành phố làm chủ đầu tư thường ưu tiên chuỗi cung ứng trong vùng, vừa rút ngắn thời gian vận chuyển vừa dễ kiểm soát chất lượng khi khối lượng vật liệu lớn như ở đây.
Tác phẩm nghệ thuật công cộng trong công viên là 'Weather Field No. 1' của nghệ sĩ Iñigo Manglano-Ovalle, Chicago — một cánh đồng 49 cột thép không gỉ, mỗi cột gắn một chong chóng đo gió (weather vane) và máy đo tốc độ gió (anemometer). Đặt cách một khu chơi trẻ em và các gò đất landform, cánh đồng cột thép này là điểm duy nhất trong công viên mà chất liệu công nghiệp — thép không gỉ, chuyển động cơ khí — đứng cạnh cây trồng và địa hình đắp mềm, không cố hoà lẫn vào cảnh quan xung quanh.
Ga Santa Monica của tuyến LA Metro Expo Line mở cách công viên một dãy nhà, khoảng ba năm sau khi công viên mở cửa — một phần quy hoạch giao thông vùng riêng biệt với quy hoạch đô thị của Tongva Park, nhưng cùng góp phần đưa thêm người đi bộ tới khu vực quanh toà thị chính vào giờ cao điểm.
Quy trình cộng đồng, vận hành, và giải thưởng
Theo The Architect's Newspaper, sau khi JCFO thắng thầu, thành phố tổ chức 5 đợt hội thảo cộng đồng (community workshops) trong 6 tháng; phương án được trình 6 hội đồng/uỷ ban thẩm định trước khi thi công bắt đầu năm 2011. Về vận hành, thành phố Santa Monica chi khoảng gần 100.000 USD/năm cho bảo trì cơ bản, cộng khoảng 20.000 USD/năm cho chăm sóc cây và 10.000 USD/năm cho vệ sinh, cùng khoảng 330.000 USD/năm cho đội 'ambassador' túc trực trong công viên. Công viên mở cửa từ 6h đến 23h mỗi ngày.
Ba khoản chi vận hành tách riêng — bảo trì hạ tầng, chăm sóc cây, và đội ambassador — cho thấy công viên landform không phải loại cảnh quan chỉ cần cắt cỏ định kỳ. Địa hình dốc, hệ tưới riêng cho hơn 30.000 cây/bụi, và một cánh đồng thiết bị đo gió bằng thép đều cần người theo dõi thường xuyên hơn một bãi cỏ phẳng thông thường — khoản 330.000 USD/năm cho đội ambassador, theo The Architect's Newspaper, lớn hơn tổng hai khoản bảo trì và chăm cây cộng lại.
Tongva Park nhận Honor Award hạng mục General Design tại ASLA 2018 Professional Awards, chọn từ 368 hồ sơ dự thi. Theo thông cáo của thành phố Santa Monica, công viên còn lọt vào 6 chung kết Urban Land Institute Global Award of Excellence for Urban Open Space năm 2015. Ban giám khảo ASLA nhận xét ngắn gọn về công viên: "It's like an oasis. Refreshing."
It's like an oasis. Refreshing.Hội đồng giám khảo ASLA 2018 Professional Awards, nhận xét về Tongva Park + Ken Genser Square
Một quyết định hình học — cong thay vì thẳng — được dùng như công cụ xoá trí nhớ không gian của một công năng cũ. Vẫn cố tình chừa lại vài chi tiết cũ — hàng cọ, hai cây cổ thụ — làm mốc, giữa toàn bộ landform mới của Tongva Park. Từ mặt bê tông kẻ ô của một bãi xe tới bốn ngọn đồi cong nối tiếp, khoảng cách không chỉ là chuyện trồng thêm cây hay đắp thêm đất — mà là một lựa chọn hình học dứt khoát, giữ lại đúng vài dấu vết cũ để công viên mới không trở thành một khu đất vô danh không còn lịch sử.
Nguồn: canhquan.net