Bờ bắc hồ Tùng Sơn (Songshan Lake), thành phố Đông Quản, tỉnh Quảng Đông, từng có một đoạn đường xe cơ giới chạy xuyên giữa dải đất ven hồ, chia khu vực này thành ba mảnh rời rạc, vỉa hè đứt quãng, mặt nước bị cắt vụn thành từng đoạn riêng lẻ. Theo mô tả hiện trạng trên Landezine International Landscape Award, khoảng 37% diện tích cây trồng trong khu vực khi đó ở tình trạng kém, không được chăm sóc đúng mức.
Dự án cải tạo mang tên gốc tiếng Trung 松山湖中心区通湖礼廊改造提升 — tạm dịch "Cải tạo nâng cấp hành lang dẫn ra hồ khu trung tâm Hồ Tùng Sơn", tên tiếng Anh Songshan Lake Public Realm Renovation — do văn phòng Instinct Fabrication (本色营造) thiết kế cảnh quan, đã đưa khu đất trở thành một PUBLIC REALM đúng nghĩa: nơi xe đạp, người đi bộ và xe cơ giới cùng có làn riêng, mặt nước được nối lại thành một hệ sinh thái liền mạch, và một chuỗi không gian sinh hoạt công cộng thay cho phần đất bỏ hoang giữa các làn xe cũ.
PUBLIC REALM là gì, và vì sao gọi thế
PUBLIC REALM — phần không gian mở thuộc sở hữu chung, nơi ai cũng có quyền bước vào mà không cần xin phép — là cách Landezine gọi tên mục tiêu thiết kế của dự án này: dựng một "comprehensive urban public realm" (không gian công cộng đô thị toàn diện), nơi thiên nhiên, đời sống đô thị và sinh thái không tách rời nhau thành từng mảng quy hoạch riêng.
Khu đất nằm giáp Công viên Trung tâm Hồ Tùng Sơn ở phía bắc, bờ hồ Tùng Sơn ở phía nam, văn phòng Ủy ban Quản lý Hồ Tùng Sơn ở phía đông, và Nhà triển lãm Sinh thái Đô thị ở phía tây — bốn cạnh đất đều là công trình công cộng, nên một tuyến đường xe cơ giới cắt ngang giữa càng làm rõ chỗ nghịch lý: đất công cộng bị chia cắt bởi chính hạ tầng phục vụ nó.
Chủ đầu tư dự án là Ủy ban Quản lý Khu công nghiệp công nghệ cao Hồ Tùng Sơn, Đông Quản; đơn vị đại diện triển khai xây dựng là CR Land khu vực Đông Quản, Thâm Quyến; bản vẽ thi công cảnh quan do Dongda (Shenzhen) Design đảm nhiệm, thi công bởi Shenzhen Guoyi Landscape Construction, theo bảng credit song ngữ trên mooool.
Hiện trạng trước cải tạo: một con đường cắt khu đất làm ba
Trước khi cải tạo, khu vực phía nam dự án bị một trục đường xe cơ giới rộng — theo Landezine ghi khoảng 200 feet, theo World Landscape Architecture ghi khoảng 150 feet, hai nguồn không khớp số đo cụ thể nhưng cùng mô tả một hiện trạng — chia thành ba mảnh đất rời rạc, ít công năng sử dụng. Vỉa hè đứt đoạn, thảm thực vật rậm rạp thiếu quản lý, và mặt nước bị phân mảnh thành từng đoạn riêng biệt (segmented water features) thay vì một hệ sinh thái liền mạch.
Mục tiêu thiết kế đặt ra là tổ chức lại trục đường chính để phục vụ đồng thời người đi xe đạp, người đi bộ và xe cơ giới, thay vì để xe cơ giới chiếm toàn bộ không gian và đẩy các đối tượng còn lại ra rìa.
Cây xanh giữ lại, loài xâm hại bị loại bỏ
Chiến lược đầu tiên của thiết kế là giữ lại cây trưởng thành đã có trên khu đất, loại bỏ có chọn lọc cây và cỏ dại xâm lấn cùng các loài xâm hại (invasive species), rồi thay bằng cây bản địa ít cần chăm sóc (native, low-maintenance plants) ở tầng thấp — theo mô tả khớp nhau giữa Landezine và mooool. Cách làm này vừa tăng an toàn cho người đi lại bên dưới tán cây rậm cũ, vừa tăng đa dạng sinh học ở tầng thảm thực vật gần mặt đất, thay vì chỉ giữ một lớp cây cao đơn điệu.
Nối lại mặt nước bị chia cắt thành một hệ sinh thái
Chiến lược thứ hai nhắm vào hệ thống nước: tái kết nối các mảng mặt nước từng bị chia cắt thành đất ngập nước (wetland) và hồ điều hòa (retention pond), bổ sung hơn mười rãnh thấm (swale) nhiều quy mô khác nhau để lọc nước mưa chảy tràn từ các công trình lân cận trước khi đổ vào đất ngập nước — số hơn mười rãnh thấm này được cả Landezine và mooool nhắc tới cùng con số. Diện tích cụ thể của hệ thống nước được hai nguồn ghi khác nhau tuỳ phạm vi mô tả, nhưng cùng khẳng định một kết quả: cá, ếch, chim và côn trùng quay lại khu vực này, cùng với cò trắng, vịt trời và thằn lằn theo ghi nhận trên mooool.
Cách xử lý nước mưa bằng chuỗi rãnh thấm trước khi đổ vào đất ngập nước là một lớp lọc tự nhiên đặt trước hồ, thay vì để nước mưa từ vỉa hè và mái công trình chảy thẳng vào mặt hồ mang theo bùn cát và chất ô nhiễm tích tụ trên đường.
Không gian sinh hoạt thay cho phần đất kẹt giữa làn xe
Chiến lược thứ ba xử lý đúng phần đất từng bị con đường cũ cắt vụn: sau cải tạo, khu vực này trở thành một chuỗi không gian công cộng có mái che dọc một lối đi bộ (pedestrian promenade), gồm đài phun nước tương tác, dòng suối cho trẻ em chơi đùa (playable streams), sân chơi trẻ em và chỗ ngồi — theo mô tả trên Landezine và World Landscape Architecture.
Đây là phần thay đổi công năng rõ nhất của dự án: từ một dải đất kẹt giữa các làn xe, gần như không ai dừng lại, chuyển thành điểm đến — nơi người đi bộ có lý do để dừng chân thay vì chỉ băng ngang.
Một mạng lưới đường xanh tách khỏi làn xe cơ giới
Chiến lược thứ tư tách hẳn làn xe đạp và người đi bộ khỏi làn xe cơ giới bằng một hệ thống đường xanh (greenway) an toàn cho mọi đối tượng, tích hợp đường chạy bộ mặt thấm nước (permeable jogging path) dọc vỉa hè mới lát — giúp nước mưa ngấm tại chỗ thay vì chảy thẳng vào hệ thống cống. Theo Landezine và mooool, hệ thống đường xanh này được kỳ vọng mở rộng thành một mạng lưới dài 75 dặm, kết nối các khu dân cư quanh hồ Tùng Sơn.
Giai đoạn II: trục Đông–Tây và những khu vườn nhỏ
Giai đoạn I của dự án hoàn thành năm 2021. Từ năm 2022, Giai đoạn II mở rộng phạm vi cải tạo sang trục Đông–Tây dọc đường Qinyuan, giao cắt với đường Libin — theo mô tả của Instinct Fabrication đăng trên mooool. Giai đoạn này bổ sung thêm ba hạng mục: một khu vực gọi là "Hoạt Lực Thủy Ngạn" phục hồi khả năng nhìn ra mặt hồ ở bờ đông dự án, giữ nguyên cây và đá hiện trạng, trồng thêm thực vật thuỷ sinh và thực vật xử lý ô nhiễm để lọc nước; một khu gọi là "Vườn Gợn Sóng" cải tạo bãi đỗ xe và trung tâm dịch vụ du khách cũ bỏ hoang ở bờ bắc thành khu vườn có địa hình lượn sóng dẫn người từ trạm xe buýt vào trung tâm du khách; và một sân chơi gia đình đặt cạnh khu dân cư và trung tâm thương mại lân cận.
Quy mô tổng thể của dự án được các nguồn ghi khác nhau tuỳ phạm vi tính: mooool ghi khu vực cải tạo khoảng 325.000 m², trong khi Landezine ghi khu đất tuyến tính được trao giải rộng 42,5 acre — hai con số không đối chiếu được trực tiếp vì không rõ có cùng tính cả hai giai đoạn hay không. Cả hai nguồn đều thống nhất đây là một dự án cải tạo trải dài nhiều giai đoạn dọc bờ hồ, không phải một công viên khép kín trong một ranh giới cố định duy nhất.
Ghi nhận và tầm nhìn dài hơi hơn một dự án
Dự án đoạt Landezine International Landscape Award (LILA) 2022, hạng mục Public Landscape, theo nhãn xếp hạng trên trang landezine-award.com. Danh sách kiến trúc sư cảnh quan tham gia được Landezine ghi nhận gồm Ying Lou, Yu Qiu, Seven Wu, Xingchen Li, Zihan Cai, Wei Peilin, Lina Sun, Jail Liu, Weixin Hu và Aiting Yuan.
Cả Landezine lẫn mooool đều mô tả dự án này như một điểm khởi đầu, không phải điểm kết: hành lang công cộng hiện tại được xem là mô hình mẫu cho kế hoạch cải tạo toàn bộ 1.335 acre bờ hồ Tùng Sơn trong tương lai, hướng tới một khu đô thị tích hợp thiên nhiên — kết nối vùng — cộng đồng hoà nhập trên diện rộng hơn nhiều so với phạm vi đã làm.
Hồ Tùng Sơn là một hồ nước ngọt tự nhiên nằm ở phía nam thành phố Đông Quản, gần quận Quang Minh của Thâm Quyến, một phần của khu vực có địa hình hồ và đồi uốn lượn — theo mô tả trên mooool. Dự án hành lang công cộng chỉ là một lát cắt nhỏ trong vùng cảnh quan rộng đó, nhưng là lát cắt trực tiếp trả lại cho người đi bộ phần đất từng thuộc về một con đường.
| Hạng mục | Đơn vị đảm nhiệm |
|---|---|
| Thiết kế cảnh quan | Instinct Fabrication (本色营造) |
| Bản vẽ thi công cảnh quan | Dongda (Shenzhen) Design Co., Ltd (东大（深圳）设计有限公司) |
| Thi công | Shenzhen Guoyi Landscape Construction Co., Ltd (深圳市国艺园林建设有限公司) |
| Chủ đầu tư | Songshan Lake Hi-Tech Industrial Park Management Committee |
| Đại diện triển khai xây dựng | CR Land khu vực Đông Quản, Thâm Quyến |
| Ảnh dự án | Prisma Photography (三棱镜建筑景观摄影) |
Bảng credit trên tổng hợp lại toàn bộ các bên tham gia, theo bảng thông tin song ngữ Trung/Anh đăng trên mooool. Một phần trong danh sách này — đơn vị bản vẽ thi công và đơn vị thi công — chưa có hồ sơ dự án riêng trên các trang thiết kế quốc tế đã khảo sát, nên chỉ ghi tên đầy đủ, không gắn thêm mô tả năng lực.
Hồ Tùng Sơn nằm trong một vùng cảnh quan tự nhiên có địa hình hồ và đồi uốn lượn, theo mô tả trên mooool. Địa hình này là lý do khiến một tuyến đường thẳng cắt ngang qua bờ hồ trở nên bất hợp lý ngay từ đầu: đường thẳng phục vụ xe chạy nhanh, còn bờ hồ uốn lượn vốn cần một tuyến đi bộ men theo đường cong tự nhiên của mặt nước. Thiết kế lại không phải chỉ là thêm cây hay đổi vật liệu lát, mà là đổi lại logic tổ chức không gian: từ ưu tiên xe cơ giới sang ưu tiên người đi bộ và hệ sinh thái ven hồ.
Nguồn: canhquan.net