"Trên bến dưới thuyền" là câu cửa miệng của không ít đồ án Việt Nam mỗi khi đụng đề bài ven sông, ven kênh. Dawn Bridge — thiết kế đề xuất của MVRDV cho thị trấn cổ Chu Gia Giác (Zhujiajiao), ngoại ô Thượng Hải — đáng nhìn kỹ, không vì phương án này cũng dùng đúng motif đó, mà vì nó vạch ra một ranh giới cụ thể: giữa dịch một ký ức văn hoá thành không gian dùng được, và cắm vài chi tiết gợi nhớ cho có cớ thuyết trình. MVRDV (Rotterdam, Hà Lan) thắng cuộc thi do chính quyền thị trấn Zhujiajiao tổ chức, công bố đầu năm 2018, người phụ trách dự án tại văn phòng là Wenchian Shi.
Đề bài là gì, và MVRDV đọc lại đề bài đó ra sao
Chu Gia Giác, thuộc quận Thanh Phố (Qingpu), Thượng Hải, là một trong những thị trấn nước cổ còn giữ được nhiều nhất quanh thành phố này. Hệ kênh đào, nhà cổ ven kênh, những cây cầu đá cong đứng từ thế kỷ 16 vẫn nằm nguyên trong đời sống thị trấn — trong đó có cầu Fangsheng (phóng sinh kiều), dựng năm 1571, hiện vẫn tồn tại như một công trình di tích của địa phương. Dawn Bridge được đề xuất bắc qua sông Dianpu, ngay gần cây cầu cổ ấy, theo yêu cầu của cuộc thi do chính quyền thị trấn Zhujiajiao Municipality tổ chức, theo Designboom (02/2018).
Đề bài, nhìn thoáng, là một cây cầu "dual-use": vừa cho người đi bộ và xe đạp, vừa cho xe cơ giới, nối hai bờ, theo ArchDaily. Phương án của MVRDV không dừng lại ở việc nối hai bờ. Mặt cầu, trong thiết kế đề xuất, không phẳng lì từ đầu này sang đầu kia — nó uốn thành một khối ba chiều, chuyển từ mặt phẳng giao thông thành một đoạn "tribune", tức khán đài kiểu bậc thang, ở giữa nhịp cầu, để dừng lại, ngồi xuống, nhìn xuôi dòng sông về phía cầu Fangsheng cổ.
Công năng độc lập với lớp trang trí
Đoạn khán đài là hạng mục công năng độc lập với lớp trang trí bề mặt. Bỏ hết phần gợi nhắc văn hoá đi, thiết kế vẫn có lý do đứng vững nhờ chỗ nghỉ chân, chỗ ngắm nước — thứ một cây cầu thuần giao thông không bao giờ tính tới. Đó là khác biệt đầu tiên giữa một motif ăn và một motif chỉ đẹp trên phối cảnh: motif ăn khi nó giải đúng nhu cầu sử dụng thật của địa điểm, chứ không phải khi nó gợi đúng hình ảnh trong đầu người xem.
Trình tự đi lại bị bẻ, không chỉ bề mặt đổi màu
Một công trình dán nhãn ký ức thường chỉ đổi hình thức bề mặt — mái cong hơn, thêm vài hoạ tiết sóng nước, thêm đèn lồng. Người dùng vẫn đi qua nó y hệt cách đi qua bất kỳ công trình cùng quy mô nào: một hướng, một tốc độ, không lý do để dừng. Thiết kế Dawn Bridge làm ngược lại. Đoạn khán đài buộc người đi phải chọn: đi thẳng qua như một cây cầu bình thường, hoặc rẽ vào phần kết cấu ba chiều để ngồi, để nhìn. Trình tự trải nghiệm bị bẻ ngay trên mặt cắt, không phải chỉ ở lớp hoàn thiện.
Phần vật liệu được tính để công trình không nổi lên như vật thể lạ giữa thị trấn cổ: mặt cầu dùng nhựa đường màu xám, gần với màu ngói mái nhà quanh vùng; phần kết cấu sơn trắng, gợi tường vôi; các mảng ván gỗ màu đỏ nâu nhắc màu gỗ nhà và thuyền truyền thống trong khu vực, theo Designboom và ArchDaily. Trên đỉnh khối kết cấu, phương án còn bố trí cây trồng — chi tiết lấy thẳng từ cầu Fangsheng, nơi cây cối mọc tự nhiên trên thân cầu đá suốt nhiều thế kỷ, đã trở thành một phần hình ảnh quen thuộc của thị trấn.
Một phép đối chiếu trực tiếp với cây cầu cổ đứng ngay gần đó — khác hẳn một motif văn hoá chung chung cấy vào tùy tiện. Nói "trên bến dưới thuyền" thì dễ. Để motif đó có sức nặng, thiết kế phải trả lời được câu hỏi: người ta sẽ đi qua không gian này khác đi thế nào — chứ không chỉ nhìn nó khác đi. Khác biệt nằm ở chỗ đó: một cây cầu có thể chỉ là hạ tầng nối hai bờ, hoặc trở thành một mảnh không gian công cộng mà người ta chủ động tìm đến. Khi mặt cầu được nâng thành khán đài, dòng người không còn bị đẩy qua theo một chiều duy nhất mà có thể tản ra, ngồi lại, quay mặt về phía mặt nước; cách tổ chức chuyển động này quyết định công trình sẽ là một lối đi hay một chỗ dừng chân.
Cầu Fangsheng — công trình cũ mà thiết kế mới phải đối thoại cùng
Cầu Fangsheng dựng năm 1571 tại Chu Gia Giác, hiện vẫn giữ nguyên trạng, là một trong những công trình di tích của thị trấn, theo ArchDaily. Đây không phải một chi tiết trang trí đưa vào bài thuyết trình cho có cớ — cầu đá này là cây cầu thật, người dân địa phương vẫn dùng, cây cối vẫn mọc trên thân cầu qua nhiều thế kỷ. Đặt một thiết kế mới ngay cạnh một công trình cũ mang đúng ký ức đó là quyết định làm cho hai bên buộc phải đối thoại: cầu mới nhìn về cầu cũ, vật liệu cầu mới nhắc lại màu sắc khu nhà cũ.
Đối chiếu trực tiếp với cầu Fangsheng — nơi cây cối mọc tự nhiên trên thân cầu đá qua nhiều thế kỷ — là điểm tựa để phương án Dawn Bridge tránh trở thành một motif sông nước chung chung. Cầu cổ không được xây để làm chỗ ngồi, nhưng qua nhiều thế kỷ nó đã thành nơi người dân dừng chân, bày hàng, ngắm thuyền qua lại; phương án mới chỉ đọc lại thói quen sẵn có đó rồi đưa nó thành hình thức. Một mặt cầu phẳng buộc người đi bộ băng qua càng nhanh càng tốt; một mặt cầu nhô lên thành bậc lại mời người ta nán lại, biến quãng đường bắc qua kênh thành một điểm đến nhỏ.Ghi nhận từ tư liệu thiết kế MVRDV, dẫn lại qua ArchDaily và Designboom
Khác hẳn việc lắp một motif sông nước vào khu đất chưa từng có sinh hoạt bến thuyền — kiểu công trình mượn hình ảnh đẹp của một nơi khác rồi đặt vào chỗ không có cớ lịch sử nào cho nó. Chu Gia Giác là một thị trấn nước thật, đất ở đây chưa từng trống trơn để gắn thêm câu chuyện sông nước cho có ý tưởng. Motif chỉ có sức nặng khi bối cảnh thật sự có ký ức để dịch lại, và Dawn Bridge có được điều kiện đó vì công trình cũ vẫn đứng ngay cạnh. Một cây cầu đặt cạnh một công trình đã đứng đó bốn thế kỷ rưỡi không thể chỉ lo cho riêng nó; nó buộc phải chọn thái độ với cái cũ — lấn át, né tránh, hay đối thoại. Phương án chọn cách thứ ba: giữ khoảng cách, hạ mình về tỷ lệ, để cầu cổ vẫn là nhân vật chính của khúc kênh.
Chu Gia Giác nằm ở đâu trong bức tranh Thượng Hải
Chu Gia Giác thuộc quận Thanh Phố (Qingpu), phía tây thành phố Thượng Hải, cách trung tâm khoảng một giờ đi đường bộ. Thị trấn được xếp vào nhóm "thị trấn nước Giang Nam" — cụm các đô thị cổ hình thành quanh mạng lưới kênh đào ở vùng đồng bằng sông Dương Tử, cùng nhóm với Chu Trang, Đồng Lý. Đường phố ở đây bám theo tuyến kênh, nhà cổ xây sát mép nước, thuyền vẫn là phương tiện di chuyển trong khu lõi, theo tư liệu từ Designboom và ArchDaily khi đưa tin về cuộc thi Dawn Bridge.
Đặt một cây cầu mới vào một thị trấn như vậy khác hẳn đặt vào một khu đô thị mới hoàn toàn trống trải. Mọi quyết định về tỷ lệ, vật liệu, cách công trình chạm xuống mặt nước đều bị soi chiếu bởi những gì đã có sẵn từ trước — dãy nhà thấp tầng, mái ngói, và đặc biệt là cầu Fangsheng đứng cách đó không xa. Đây là lý do khiến bài toán thiết kế Dawn Bridge không chỉ là bài toán kết cấu vượt nhịp 80 m, mà còn là bài toán về cách một công trình mới cư xử bên cạnh một công trình đã đứng đó bốn thế kỷ rưỡi.
Bảng thông số phương án
| Hạng mục | Thông tin |
|---|---|
| Tên dự án | Dawn Bridge (晓桥) |
| Địa điểm | Thị trấn cổ Chu Gia Giác (Zhujiajiao), quận Thanh Phố, Thượng Hải — bắc qua sông Dianpu |
| Đơn vị thiết kế | MVRDV (Rotterdam, Hà Lan) |
| Người phụ trách dự án | Wenchian Shi, partner MVRDV |
| Đơn vị tổ chức thi tuyển | Zhujiajiao Municipality (chính quyền thị trấn Chu Gia Giác) |
| Kích thước | Dài 80 m, rộng 24 m, vượt trọn bề rộng sông, không có trụ giữa |
| Công năng | Cầu dual-use: người đi bộ, xe đạp, xe cơ giới, kèm đoạn khán đài dừng chân giữa nhịp |
| Thời điểm công bố thiết kế | Đầu năm 2018 (thắng cuộc thi) |
| Công trình đối chiếu gần đó | Cầu Fangsheng, dựng năm 1571 |
Vì sao đến nay thiết kế vẫn nên gọi là phương án
MVRDV công bố thắng cuộc thi và trình bày thiết kế Dawn Bridge vào đầu năm 2018, khi đó tư liệu đưa tin ghi thời điểm hoàn thành dự kiến là năm 2019, theo Designboom. Không có tin tức nào xác nhận công trình đã khánh thành sau mốc đó. Vì vậy, kích thước, vật liệu và hình thức của phương án nên được hiểu như một thiết kế đề xuất — phương án thắng thi tuyển — chứ không phải mô tả một công trình đã hoàn công.
Cách đọc này không làm giảm giá trị của phương án. Một cuộc thi thiết kế, ngay ở giai đoạn ý tưởng, vẫn là chỗ để kiểm tra một cách tiếp cận: liệu một cây cầu giao thông có buộc phải bỏ qua khả năng làm nơi dừng chân, ngắm cảnh, hay không. Dawn Bridge trả lời câu hỏi đó bằng một mặt cắt cụ thể, chứ không bằng một câu khẩu hiệu.
Hai câu hỏi mang về bàn vẽ
Hai câu hỏi đáng mang về bàn vẽ trong nước, mỗi khi một đồ án định dùng motif "trên bến dưới thuyền" hay bất kỳ hình ảnh ký ức nào khác: địa điểm này có từng có sinh hoạt gì thật gắn với hình ảnh sắp dùng, hay chỉ là một liên tưởng vay mượn từ nơi khác? Và bỏ hết lớp hình ảnh đi, công trình còn đứng được bằng công năng nào? Đó là thước đo cho một motif văn hoá đứng vững hay chỉ đứng được trên phối cảnh.
Với Dawn Bridge, câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất nằm ngay cạnh công trình: cầu Fangsheng 1571 vẫn ở đó. Câu trả lời cho câu hỏi thứ hai nằm ở đoạn khán đài giữa nhịp — phần công năng không phụ thuộc vào lớp trang trí bên ngoài. Một thiết kế cầu ở Việt Nam muốn mượn đúng motif này thì cũng phải tự trả lời được hai câu hỏi đó trước khi vẽ mặt đứng.
Cái khó không nằm ở việc tìm ra một hình ảnh đẹp để gắn vào công trình — hình ảnh sông nước, bến thuyền, mái ngói cong đều sẵn có trong kho tư liệu của bất kỳ đồ án nào. Cái khó nằm ở việc kiểm chứng xem địa điểm đang thiết kế có thật sự mang ký ức đó hay không, và nếu công trình mất hết lớp hình ảnh thì nó còn phục vụ được ai. Hai câu hỏi ấy áp dụng được cho bất kỳ hạng mục cảnh quan nào gắn mác "tái hiện" hay "gợi nhớ" — không riêng gì một cây cầu.
Nguồn: canhquan.net