Cây xanh có là vật liệu cốt lõi của kiến trúc cảnh quan?

Một câu hỏi trở đi trở lại trong nghề: cây xanh có phải là vật liệu cốt lõi của kiến trúc cảnh quan không? Câu trả lời không nằm ở chỗ có hay không, mà ở chỗ cây khác mọi vật liệu còn lại thế nào — và sự khác ấy đòi người thiết kế phải làm gì thêm.

Tán cây giao nhau trên lòng đường: thứ duy nhất trong bảng vật liệu của nghề tự lớn lên sau ngày bàn giao

Ảnh: Unsplash

Cây là vật liệu, nhưng là vật liệu sống

Trong bảng vật liệu của nghề — đá, bê tông, gỗ, nước, kim loại — cây là thứ duy nhất thay đổi sau khi bàn giao. Một mặt lát đá hôm khánh thành thế nào thì mười năm sau vẫn gần như thế. Một cây trồng ngày khánh thành thì mười năm sau có thể cao gấp ba, đường kính tán gấp năm, rễ đã đi qua ranh giới bồn trồng, và bóng đổ đã đổi hẳn cách người ta dùng khoảng sân bên dưới.

Điều đó khiến cây vừa là vật liệu mạnh nhất vừa là vật liệu rủi ro nhất. Mạnh vì nó là thứ duy nhất tự lớn thêm giá trị theo thời gian mà không cần đầu tư lại. Rủi ro vì nó là thứ duy nhất có thể chết — và khi chết thì không sửa được như thay một viên gạch vỡ, mà phải chờ mười năm nữa.

Cái cây làm được mà vật liệu khác không làm được

Nếu chỉ cần bóng che, một mái pergola làm được ngay và không cần tưới. Nhưng cây làm thêm ba việc mà kết cấu che nắng không làm được, và cả ba đều đo được.

Hạ nhiệt bằng hai cơ chế, không chỉ một. Mái che chỉ chắn bức xạ. Cây vừa chắn bức xạ vừa bay hơi nước qua lá, nên hạ cả nhiệt độ bề mặt lẫn nhiệt độ không khí quanh nó. Nghiên cứu ở Washington DC cho thấy khu vực có độ phủ tán cao hơn hạ được tới 1,8 °C nhiệt độ không khí vào lúc nóng nhất trong ngày so với khu vực ít cây.

Che đúng thứ cần che. Cùng một tán cây, hiệu quả rất khác nhau tùy nó che gì: che mặt lát cứng hạ được khoảng 6 °C nhiệt độ bề mặt, trong khi che thảm cỏ chỉ hạ khoảng 3 °C — vì cỏ vốn đã tự làm mát. Nghĩa là một cây đặt trên bãi đỗ xe đáng giá gấp đôi cùng cây đó đặt giữa bãi cỏ.

Cộng dồn theo quy mô. Một cây lẻ chỉ mát chỗ nó đứng. Nhiều cây nối tán thành tuyến thì mát cả tuyến, và bóng liên tục mới đủ để người đi bộ chọn con đường đó vào buổi trưa.

Tán liên tục tạo ra một tuyến đi được vào giữa trưa — thứ mà từng cây đứng rời không làm nổi

Ảnh: Unsplash

Cái giá: cây cần đất, và đất là thứ bị cắt đầu tiên

Đây là chỗ phần lớn dự án hỏng. Cây đường phố chết sớm không phải vì chọn sai loài, mà vì không đủ đất để rễ đi. Các tổng kết về tuổi thọ cây đô thị cho thấy cây trồng trong hố nhỏ giữa mặt lát kín thường không sống quá 30 năm, nhiều trường hợp chết trong vòng chưa tới mười năm; và tỷ lệ chết cao nhất rơi vào năm năm đầu sau khi trồng.

Nguyên nhân gần như luôn giống nhau: thể tích đất trồng quá nhỏ so với kích thước cây khi trưởng thành, đất bị lu lèn trong quá trình thi công nên rễ không xuyên qua được, và nước mưa chảy hết trên mặt lát thay vì thấm xuống vùng rễ.

Khi nào cây là cốt lõi, khi nào không

Cây là cốt lõi khi mục tiêu chính của phương án là điều kiện vi khí hậu và trải nghiệm đi bộ: tuyến phố, sân trường, công viên, khuôn viên bệnh viện, quảng trường ngoài trời ở xứ nắng. Ở đó, bỏ cây đi thì phương án mất lý do tồn tại, và mọi thứ khác — mặt lát, ghế, đèn — chỉ là phần phục vụ cho tán cây.

Cây không phải cốt lõi khi ràng buộc thật nằm ở chỗ khác: quảng trường lễ hội cần mặt trống để chứa đám đông, sân thượng có giới hạn tải trọng ngặt, không gian dưới tán công trình thiếu sáng. Ở những chỗ đó, cố nhét cây vào cho "xanh" chỉ tạo ra chi phí chăm sóc mà không đổi được gì.

Sai lầm thường gặp: chọn cây sau cùng

Trình tự hay gặp là vẽ xong mặt bằng, chốt xong mặt lát và đường dạo, rồi mới hỏi trồng cây gì vào các bồn còn lại. Làm ngược thứ tự ấy thì cây luôn là thứ phải chịu thiệt: bồn nhỏ vì chỗ đã chia hết, loài phải chọn theo kích thước bồn chứ không theo chức năng, và hệ thống ngầm đã đi qua đúng chỗ rễ cần.

Thứ tự đúng thì ngược lại. Xác định trước những vị trí cần bóng và cần khối tích cây, dành đủ đất và tránh hạ tầng ngầm ở đó, rồi mới chia phần còn lại cho mặt lát và tiện ích. Cây là vật liệu duy nhất không co lại được sau khi đã chọn, nên nó phải được chia phần trước.

Cây trồng đủ chỗ từ đầu thì hai mươi năm sau thành thứ đắt nhất trong toàn bộ dự án — và không mua lại được bằng tiền

Ảnh: Unsplash

Ở Việt Nam, vai trò của cây nặng hơn

Khí hậu nhiệt đới làm lệch cán cân về phía cây theo cả hai hướng. Hướng có lợi: cây lớn nhanh, nên khoảng chờ từ lúc trồng tới lúc có bóng ngắn hơn nhiều so với xứ ôn đới, và bóng che có giá trị sử dụng thật — nắng gắt khiến mọi khoảng trống không có bóng đều bị bỏ trống vào giữa ngày.

Hướng bất lợi: mùa mưa bão đặt ra yêu cầu về chọn loài và cách trồng mà xứ khác không có. Cây rễ nông trồng trong hố hẹp là cây sẽ đổ; loài giòn cành trồng cạnh lối đi là rủi ro thường trực. Và mùa khô kéo dài nghĩa là hệ tưới không phải thứ để "tính sau" — nó là một phần của phương án cây, ngang với việc chọn loài.

Trả lời câu hỏi ban đầu

Cây xanh là vật liệu cốt lõi của kiến trúc cảnh quan — nhưng chỉ khi được đối xử như vật liệu, tức là được chia phần diện tích và thể tích đất từ đầu, được chọn theo chức năng chứ không theo chỗ trống còn lại, và được cấp ngân sách chăm sóc suốt đời chứ không chỉ tới ngày bàn giao. Còn khi cây bị đẩy xuống cuối bảng để lấp chỗ, thì nó không phải vật liệu cốt lõi nữa — nó chỉ là lớp sơn xanh phủ lên một phương án đã chốt xong, và lớp sơn ấy sẽ bong trong vài mùa.