THANH LONG BAYWALK — Dựng quảng trường 17.000 m² trên nền cát biển!

Mũi Kê Gà là một trong những dải bờ khắc nghiệt nhất Nam Trung Bộ: nắng gần như quanh năm, gió biển mang muối thổi liên tục, nền cát rời không giữ nước. Đặt một quảng trường 17.000 m² lên nền đó là bài toán kỹ thuật trước khi là bài toán hình thức — mọi thứ đẹp mà không chịu được muối, gió và cát thì chỉ đẹp được một mùa.

Thanh Long Baywalk ở vịnh Hòn Lan chọn cách giải bằng một tuyến đi bộ nâng cao uốn lượn thay cho một mặt sân phẳng. Toàn bộ hình thức của nó — đường cong, màu hồng sen, những lỗ đục trên tấm vỏ, nền lát rời trên cát — đều truy được về một lý do kỹ thuật hoặc một dữ kiện địa phương.

Nền cát và gió muối quyết định hình thức trước khi bản vẽ bắt đầu

Ở khu nghỉ ven biển, phần cảnh quan thường bị đẩy về phía trang trí: trồng thật nhiều cây lạ, lát thật nhiều đá, dựng thật nhiều tiểu cảnh. Vấn đề là môi trường biển đào thải rất nhanh. Theo phân loại môi trường xâm thực của tiêu chuẩn châu Âu BS EN 206, vùng ven biển chia thành XS1 (nhiễm mặn trong không khí), XS2 (ngập chìm) và XS3 (vùng thủy triều và sóng vỗ); XS3 là mức khắc nghiệt nhất vì chu kỳ ướt–khô luân phiên đẩy ion clorua vào bê tông nhanh hơn cả khi ngâm nước biển. Lớp bê tông bảo vệ dày chừng 50 mm ngoài cùng là hàng rào duy nhất che cốt thép khỏi clorua — hỏng lớp đó là hỏng cả kết cấu.

Nói cách khác, ở bờ biển, quyết định về vật liệu không phải chuyện thẩm mỹ mà là chuyện tuổi thọ. Điều đáng chú ý ở Thanh Long Baywalk là gần như mọi lựa chọn hình thức đều đứng được cả hai chân: nó vừa trả lời một câu hỏi kỹ thuật, vừa nói được một câu chuyện của vùng đất.

Tuyến dải lụa: một đường đi thay cho một mặt sân

Hình thái chủ đạo không phải quảng trường phẳng mà là một tuyến đi bộ uốn lượn, nhóm thiết kế gọi là dải lụa, luồn giữa rừng dừa rồi vươn ra phía vịnh. Cách tổ chức này giải quyết cùng lúc ba việc mà một mặt sân phẳng không làm được.

Thứ nhất, nó cho người đi bộ một cao độ khác để nhìn — trên cùng một khu đất phẳng, chỉ cần nâng tuyến đi lên vài mét là có thêm tầm nhìn vượt qua tán cây bụi ra tới mặt nước. Thứ hai, nó tách hoạt động của người khỏi mặt cát: cát vẫn được gió di chuyển tự nhiên bên dưới, không bị nén chặt thành lớp cứng, và cũng không cần một hệ chắn cát chạy dọc suốt tuyến. Thứ ba, đường cong cho phép tuyến né những cây dừa hiện hữu thay vì hạ chúng — cùng một logic với việc giữ cây trong rừng, chỉ khác vật liệu.

Đường cong ở đây vì vậy không phải nét vẽ tuỳ hứng. Nó là hệ quả của việc phải len giữa thân cây, phải bám cao độ cát, và phải hướng người đi về phía biển ở đúng những đoạn có tầm nhìn.

Rừng cột giả thân dừa và bài toán chân cột trên cát

Hệ cột đỡ tuyến được bọc bê tông sợi, tạo lớp vỏ mô phỏng thân dừa. Đây là lựa chọn vật liệu trước khi là lựa chọn hình thức: bê tông sợi chịu hơi muối tốt hơn thép trần rất nhiều, và lớp vỏ dày bọc ngoài chính là lớp bảo vệ mà tiêu chuẩn môi trường xâm thực đòi hỏi.

Việc tạo hình thân dừa cho cột còn giải một vấn đề thị giác cụ thể: một hàng cột bê tông tròn trơn đặt giữa rừng dừa thật sẽ đọc thành hai hệ vật thể xung khắc. Cho cột mang cùng đường kính, cùng nhịp và cùng chất bề mặt với thân dừa thì mắt gộp chúng lại thành một quần thể, và cây thật trở thành một phần của kết cấu chứ không phải vật cản trước kết cấu.

Dừa là loài duy nhất chịu nổi vị trí đó. Cocos nucifera được xếp vào nhóm cây chịu mặn khá, sinh trưởng gần như không giảm khi tưới nước có độ dẫn điện tới khoảng 5,0 dS/m, có lớp sáp trên lá hạn chế bốc hơi và cản muối bám, và bộ rễ chùm bám rộng giúp ổn định cát rời cũng như giữ thân đứng trong bão. FAO xếp dừa vào danh sách loài dùng cho đai cây chắn gió ven biển. Đây là lý do nó có mặt ở hầu hết bờ biển nhiệt đới, và cũng là lý do nó là lựa chọn đúng ở đây chứ không phải một loài đẹp mắt nhập về.

Tấm kim loại đục lỗ: hạt thanh long ban ngày, trời sao ban đêm

Lớp phủ phía trên tuyến là các tấm kim loại đục lỗ, sơn màu hồng sen. Mô-típ lỗ lấy từ hạt trên vỏ quả thanh long — nông sản đặc trưng của vùng và cũng là gốc của cái tên Thanh Long Bay.

Con số đứng sau hình ảnh đó không nhỏ. Bình Thuận có khoảng 26.550 ha thanh long, chiếm 53,1% diện tích thanh long cả nước, và sản lượng thu hoạch năm 2024 đạt gần 580.000 tấn — khoảng 48% sản lượng toàn quốc trên tổng diện tích cả nước chừng 50.000 ha. Một mô-típ trang trí lấy từ cây trồng nuôi sống hơn nửa số hộ làm vườn của tỉnh thì không còn là trang trí đơn thuần.

Về mặt kỹ thuật, cùng một cấu kiện làm ba việc. Ban ngày nó cắt bớt bức xạ trực tiếp mà vẫn cho gió xuyên qua — điều bắt buộc ở bờ biển, vì một tấm che đặc sẽ thành cánh buồm hứng gió và phải tăng kết cấu đỡ. Ban đêm, ánh sáng lọt qua các lỗ đục biến chính tấm che thành thiết bị chiếu sáng, không cần thêm cột đèn cắm dọc tuyến. Và suốt cả ngày, nó là thứ mang câu chuyện địa phương mà không cần bảng chú giải.

Sàn lát đặt trên cát, không đổ bê tông toàn khối

Mặt sàn dùng gạch bê tông đúc sẵn đặt trên nền cát giữ nguyên, thay vì đổ một tấm bê tông liền. Giải pháp này trông đơn giản nên hay bị coi nhẹ, nhưng nó gánh phần khó nhất của khu đất: nước mưa và cát.

Nền lát rời cho nước thấm thẳng xuống thay vì chảy tràn. Khảo sát hiện trường về nền lát thấm nước cho thấy tốc độ thấm ban đầu của loại nền này thường vượt 2.000 mm/giờ, có nơi đo được tới hàng chục nghìn mm/giờ; ngưỡng bị coi là kém là khi tụt xuống dưới khoảng 250 mm/giờ. So với cường độ mưa lớn nhất ở Nam Trung Bộ, đó là biên an toàn rất rộng — nghĩa là quảng trường không cần một hệ thu nước mặt chạy lộ thiên, và không có vũng đọng sau mưa rào.

Cái giá phải trả nằm ở vận hành chứ không ở thi công: nền thấm bị bít dần bởi cát mịn và bụi, nên tốc độ thấm giảm theo thời gian và phải quét hút định kỳ. Ở một khu đất đầy cát bay, đây là đầu việc bảo trì thật, phải đưa vào kế hoạch ngay từ đầu chứ không phải phát hiện sau ba năm.

Nền lát rời còn một lợi thế nữa trên cát: khi nền cát lún cục bộ, thợ chỉ cần nhấc gạch lên, bù cát rồi lát lại. Một tấm bê tông liền ở cùng vị trí sẽ nứt, và vết nứt trên bờ biển là đường dẫn muối vào cốt thép.

Ba tầng cây bản địa và lý do không trồng một tầng

Phần trồng được tổ chức thành ba tầng: dừa ở tầng cao, cây bụi ở tầng giữa, cây phủ nền ở tầng thấp — toàn bộ là loài chịu nắng, chịu gió mặn, ít đòi nước.

Trên nền cát, tầng phủ nền mới là lớp làm việc nhiều nhất: nó giữ ẩm cho lớp mặt và chặn cát bay. Tầng cây bụi chắn gió tầm thấp để lớp phủ nền không bị thổi trốc. Tầng dừa cho bóng và cho hình ảnh. Bỏ tầng nào thì tầng dưới nó phải gánh thêm việc, và trên cát thì tầng nào gánh quá sức cũng chết trước mùa khô thứ hai.

Chọn loài bản địa chịu hạn còn cắt thẳng vào chi phí vận hành lâu dài. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ, qua chương trình WaterSense, ước tính tưới cảnh quan chiếm khoảng 30% tổng lượng nước dùng của hộ gia đình và lên tới 70% ở vùng khô hạn, trong đó khoảng một nửa bị lãng phí do tưới thừa và bốc hơi. Một khu nghỉ ven biển vận hành quanh năm, trên nền cát thoát nước cực nhanh, sẽ trả cái giá đó mỗi ngày nếu chọn sai loài. Cây chịu mặn chịu hạn không phải lựa chọn tiết kiệm ban đầu — nó là lựa chọn tiết kiệm suốt vòng đời công trình.

Nguyên tắc chắn gió này không mới. Tài liệu của FAO về bảo vệ cây trồng khỏi gió và hơi muối ven biển chỉ rõ đai cây nhiều tầng có tác dụng tốt hơn hàng cây đơn, vì gió bị làm chậm dần qua nhiều lớp thay vì bị chặn đột ngột rồi cuộn xoáy phía sau. Ba tầng ở Thanh Long Baywalk chính là đai chắn gió đó, chỉ được sắp xếp thành hình thức của một quảng trường.

Đứng tại chỗ nhìn quanh một vòng

Ảnh phẳng khó truyền đạt cảm giác của một không gian tổ chức theo tuyến cong. Ảnh động dưới đây quay hết một vòng 360 độ từ giữa quảng trường: thấy rõ tuyến cầu ôm quanh khoảng sân, các đảo cỏ và cây bụi chia mặt nền thành nhiều lớp, và những dải vân trên nền lát dẫn mắt đi theo đúng hướng người đi bộ sẽ đi.

Công trình này giải quyết cái gì

Điều đáng ghi nhận ở Thanh Long Baywalk không nằm ở hình khối bắt mắt, mà ở chỗ hầu hết quyết định hình thức đều truy được về một lý do kỹ thuật hoặc một dữ kiện địa phương: đường cong để né cây và bám cát, cột dày để chống clorua, lỗ đục để cho gió qua và để kể chuyện thanh long, nền lát rời để thấm nước và sửa được, ba tầng cây để chắn gió theo lớp.

Đó cũng là thước đo dùng lại được ở bất kỳ dự án ven biển nào: với mỗi chi tiết trên bản vẽ, hỏi một câu — nếu bỏ nó đi thì hỏng cái gì? Chi tiết nào không trả lời được câu đó thì nó chỉ đang chờ gió muối đến dọn hộ.