Mua 1 túi hạt giống, đổ đất vào chậu, tưới nước đều rồi chờ — cách làm này đôi khi ra rau ăn được, đôi khi cây còi cọc suốt vụ mà không rõ vì sao. Rau không ứng xử theo đúng một công thức: có nhóm rau ăn củ cần đất tơi xốp và gieo sâu tay, có rau họ đậu tự lấy đạm từ không khí để nuôi cây nên càng bón nhiều đạm càng phí, có rau chỉ lớn tốt khi đứng sát một bức tường hắt nhiệt vào ban đêm. Dùng sai công thức cho đúng loại rau là gốc của phần lớn vụ rau thất bại ngay tại nhà.
Trước khi hỏi đất gì hay phân gì, câu cần trả lời trước tiên là trồng ở đâu.
Trồng ở đâu quyết định trước khi tính đất và phân
Sát tường hướng nắng cho rau ưa nhiệt
Một bức tường hay vách hướng nắng hoạt động như một tấm hấp nhiệt: ban ngày phản xạ nhiệt vào cây, ban đêm toả lại phần nhiệt đã tích được trong ngày, tạo ra một vi khí hậu ấm hơn hẳn xung quanh. Rau nhiệt đới ưa nóng như cà chua, cà tím, ớt nên xếp ở đúng chỗ đó trước tiên, có thể gắn thêm lưới hay khung đỡ cho những loại leo hoặc bò.
Luống nhỏ, cây sát nhau: đổi cỏ dại lấy năng suất
Trồng theo kiểu luống nhỏ, cây xếp sát nhau, giảm hẳn cỏ dại vì gần như không còn đất trống cho cỏ mọc lên — nhưng đổi lại mỗi cây có thể cho năng suất thấp hơn một chút so với trồng thưa. Biết trước cái giá đó để không hoang mang khi thấy quả nhỏ hơn kỳ vọng. Một điều nên tránh bất kể trồng kiểu nào: đặt luống sát hàng rào hay sát gốc cây lớn, nơi rau phải cạnh tranh nước và ánh sáng với thứ đã chiếm chỗ trước.
Mái che, nhà kính, khung lạnh: kéo dài vụ nhưng đòi người chăm chủ động
Trồng dưới mái che, nhà kính, khung lạnh hay vòm che giúp rau ra sớm hơn vào đầu xuân, kéo dài vụ tới tận thu, và trồng được cả những loại ưa nhiệt vốn khó sống ngoài trời quanh năm. Đổi lại, cây bên trong phụ thuộc hoàn toàn vào người tưới và người mở thông gió — bỏ quên 1 buổi nắng gắt không thông gió là đủ hại cả luống. Nên đặt nhà kính hay khung ở nơi nắng đầy đủ, tránh cây lớn che bóng, nhưng vẫn cần chắn gió được chừng nào hay chừng đó.
Không có đất vườn thì chuyển sang chậu, thùng
Nơi ít hoặc không có đất vườn, hoặc đất vườn quá xấu, có sẵn sâu bệnh trong đất, chuyển sang trồng chậu, thùng hay hộp cửa sổ là lối ra. Quy tắc không đổi được: chậu bắt buộc có lỗ thoát nước ở đáy, thiếu lỗ đó đất sẽ úng. Nên chọn chậu lớn hơn là chậu nhỏ — chậu lớn chứa nhiều đất hơn, giữ ẩm lâu hơn, đỡ phải tưới hơn, phù hợp được với nhiều loại rau hơn. Không tưới và bón đều đặn thì năng suất kém dù chậu to cỡ nào, và chi phí chậu cộng đất trồng khá cao nên cần cân nhắc kỹ trước khi làm trên diện rộng.
8 nhóm rau, không dùng chung một công thức trồng
Đất phù hợp, độ sâu gieo, và cách chăm khác nhau theo từng nhóm rau — không có một công thức trồng rau chung áp được cho cả 8 nhóm. Bảng dưới tóm điểm khác nhau chính, phần sau đi vào từng nhóm.
| Nhóm rau | Đất phù hợp | Gieo hay cấy | Lưu ý chăm chính |
|---|---|---|---|
| Rau ăn củ (khoai tây, cà rốt, củ dền, củ cải) | Thoát nước tốt, hơi chua, giàu mùn | Rạch sâu 2cm, khoai tây 10cm | Đất lẫn đá làm củ biến dạng; khoai tây cần đất mới bón phân chuồng |
| Rau họ cải (bắp cải, súp lơ, cải xoăn...) | Đất ẩm, giàu mùn; bón vôi nếu chua hơn pH 6,8 | Gieo vườn ươm rồi cấy ra | Cổ giấy chống sâu đục gốc; đất chua dễ sinh bệnh sưng rễ |
| Rau họ đậu | Đất ấm; ít cần đạm vì tự cố định đạm | Gieo ngoài đất giữa xuân | Giàn đỡ dựng trước khi gieo; tưới nhiều khi bắt đầu ra hoa |
| Họ hành tỏi | Thoát nước, đủ nắng; bón vôi nếu chua hơn pH 6,5 | Cấy vào lỗ sâu 15cm, không lấp đất | Thu khi lá vàng gục hẳn, phơi rồi treo nơi khô mát |
| Họ bầu bí | Giàu dinh dưỡng, cần nước nhiều | Gieo hoặc cấy có giàn chắc | Hoa đực/cái riêng biệt; một số loại cần thụ phấn tay |
| Rau quả ưa nhiệt (cà chua, cà tím, ớt, bắp) | Đất tơi, đủ nắng | Gieo trong nhà tối thiểu 16 độ C | Làm cứng cây trước khi mang ra ngoài trời |
| Rau lâu năm (măng tây, cần tây, atiso) | Đất giàu mùn, thoát nước | Trồng từ gốc hoặc cây con, không gieo hạt hằng năm | Măng tây không thu hoạch 2 năm đầu |
| Rau ăn lá và rau thơm | Đất ẩm, giàu mùn | Gieo trực tiếp hoặc giâm cành | Dễ lên ngồng khi nóng khô; một số loại lan rễ mạnh |
Rau ăn củ và rau họ cải
Rau ăn củ
Nhóm ăn củ ưa đất thoát nước tốt, hơi chua, giàu mùn. Riêng khoai tây cho củ tốt nhất trên đất mới bón phân chuồng, còn cà rốt hay củ dền thì ngược lại — đất lẫn nhiều đá làm củ dài bị biến dạng, cong queo. Gieo hạt ngoài đất từ đầu xuân, độ sâu rạch gieo khoảng 2cm, riêng khoai tây cần sâu tới 10cm. Gieo cà rốt, củ dền, củ cải theo từng lứa cách nhau vài tuần thay vì gieo 1 lần hết, để có thu hoạch liên tục thay vì dồn hết vào 1 đợt.
Rau họ cải
Rau họ cải ưa đất ẩm, giàu mùn. Nếu đất chua hơn pH 6,8 phải bón vôi trước khi trồng để tránh bệnh sưng rễ — bệnh khó trị, cách phòng chính là bón vôi và không trồng lại họ cải cùng 1 chỗ liên tục nhiều năm. Đa số gieo ở vườn ươm riêng rồi cấy ra khi cây con đủ lớn, dùng 1 cổ chống sâu bằng giấy dày cắt vuông khoảng 15cm có khe, quấn quanh gốc cây con để chặn sâu đục gốc hay sâu cắt thân chui vào. Với bắp cải trồng mùa hè, sau khi cắt thu hoạch nên để lại gốc cao khoảng 5cm và khắc 1 đường chữ thập sâu khoảng 1cm trên đầu gốc — cách này cho ra lứa thu hoạch thứ hai từ chính gốc cũ.
Rau họ đậu và họ hành tỏi
Rau họ đậu
Rễ cây họ đậu có vi khuẩn cố định đạm từ không khí vào đất, nên cần ít phân đạm hơn hẳn rau khác — bón nhiều đạm cho đậu là phí công. Sau thu hoạch nên để rễ mục lại trong đất thay vì nhổ sạch, để trả lại phần đạm đó cho vụ sau. Đất cần đủ ấm hạt mới nảy mầm nên đợi tới giữa xuân mới gieo ngoài đất, hoặc gieo sớm hơn trong chậu hay nhà kính. Quy tắc tưới đáng nhớ: không cần tưới nhiều trước khi cây ra hoa trừ khi thấy cây héo rõ, chỉ bắt đầu tưới nhiều và đều khi cây bắt đầu ra hoa để giúp đậu quả tốt. Giàn đỡ phải dựng trước khi gieo hoặc trồng, dựng sau dễ làm hại cây con. Thu hoạch thường xuyên, ít nhất 2 lần một tuần với đậu leo, vì quả già để lại trên cây sẽ làm cây ngừng ra hoa thêm và giảm chất lượng ăn.
Họ hành tỏi
Họ hành tỏi ưa đất thoát nước, đủ nắng, và dễ bị nấm bệnh ở nơi ẩm thấp. Đất chua hơn pH 6,5 cần bón vôi, và cũng không nên trồng lại cùng chỗ liên tục qua các năm. Bón phân chuồng trước vài tháng, không bón ngay lúc trồng vì dễ làm cây tốt lá quá mức mà kém củ. Khi cấy cây con hành tây hay tỏi tây, lúc thân to bằng ngón tay chì, thả cây con vào các lỗ sâu 15cm rộng bằng cán xẻng, tưới đẫm nhưng không lấp đất lại — đất sẽ tự lắng dần quanh cây, và cách này giúp phần thân trắng dài ra tốt hơn hẳn so với lấp đất ngay. Thu hoạch khi lá đã vàng và gục hẳn xuống, phơi trên giá lưới tới khi lá sột soạt rồi treo nơi khô mát để bảo quản được lâu.
Họ bầu bí và rau quả ưa nhiệt
Họ bầu bí
Cây họ bầu bí có hoa đực và hoa cái riêng trên cùng 1 cây: hoa cái có quả non nhỏ ngay dưới đài hoa, hoa đực mọc trên cuống mảnh không có quả non đi kèm. Một số loại, đặc biệt dưa leo trồng nhà kính, cần thụ phấn tay hoặc phải ngắt bỏ hoa đực để tránh thụ phấn — không kiểm soát chuyện này, quả có thể bị biến dạng hay đắng ở một số giống. Cây rất cần nước nhiều, và cần giàn hoặc lưới đỡ chắc chắn cho dưa leo và bí leo giàn. Với bí ngô, bí đỏ, để trên cây tới khi vỏ cứng hẳn và cuống nứt hoặc khô mới thu, cắt để lại đoạn cuống dài, rồi làm khô vỏ trong phòng ấm vài ngày trước khi cất nơi khô mát — cách này giúp bảo quản được lâu hơn nhiều so với thu non.
Rau quả ưa nhiệt
Nhóm rau quả ưa nhiệt cần gieo trong nhà ở nhiệt độ tối thiểu 16 độ C vào đầu xuân, rồi làm cứng cây dần trước khi mang ra trồng ngoài, sau khi hết sương giá. Cà chua giống leo cần buộc thân vào giàn và bắt buộc ngắt bỏ chồi nách mọc ở kẽ lá và thân theo định kỳ, vì chồi nách không ngắt sẽ hút bớt dinh dưỡng của cây, làm giảm quả. Cà tím và ớt nên ngắt ngọn khi cây còn nhỏ để cây phân cành thấp, gọn hơn. Bắp nên trồng theo khối vuông nhiều hàng gần nhau thay vì 1 hàng dài, vì bắp thụ phấn nhờ gió — trồng theo khối giúp phấn hoa tập trung, tăng tỷ lệ đậu hạt; kiểm tra bắp chín bằng cách chích thử 1 hạt, nhựa chảy ra trắng đục là chín, còn trong là chưa.
Rau lâu năm, rau ăn lá và rau thơm
Rau lâu năm: măng tây, cần tây, atiso
Măng tây trồng từ gốc đặt trên 1 ụ đất nhỏ giữa rạch sâu 20cm, rễ trải đều quanh ụ rồi lấp đất, chỉ để hở đỉnh chồi. Quy tắc quan trọng nhất với măng tây: không thu hoạch trong 2 năm đầu sau trồng, để cây dồn hết sức làm rễ; chỉ bắt đầu thu từ năm thứ ba, trong 6 tuần vào cuối xuân, và từ năm thứ tư trở đi kéo dài 8 tuần, cắt măng cách mặt đất khoảng 5cm khi măng cao khoảng 15cm. Cần tây muốn có thân trắng cần vun trắng: buộc các thân lại bằng dây khi cây cao 30cm, vun đất cao lên nửa thân, lặp lại mỗi 3 tuần tới cuối thu cho tới khi chỉ còn hở phần ngọn — cách này chặn sáng làm thân trắng và mềm. Atiso củ cần phủ mùn dày 15cm hoặc 2 lớp vải che nổi qua mùa đông để tránh chết rét, nhất là với cây còn non hoặc trồng ở vùng lạnh.
Rau ăn lá và rau thơm
Rau ăn lá như xà lách, cải bó xôi dễ lên ngồng, ra hoa sớm và lá đắng khi gặp nóng và đất khô cùng lúc. Cách hạn chế là giữ đất luôn ẩm bằng tưới đều, và trồng vụ hè ở nơi có bóng nhẹ thay vì để nắng gắt chiếu suốt ngày. Bạc hà có rễ ngầm bò lan rất mạnh, nên luôn trồng trong chậu riêng hoặc chôn cả chậu xuống đất để hạn chế lan — dù vậy vẫn có thể vượt ra ngoài chậu theo thời gian, không hoàn toàn chặn được. Rau thơm lâu năm dạng bụi như hẹ, oregano nên đào lên chia tách vào cuối hè để trẻ hoá cây, cắt thành khóm nhỏ đủ rễ và lá rồi trồng lại; cách chia bụi này không áp dụng được cho rau thơm dạng cây gỗ nhỏ như sage hay rosemary — các loại này nhân giống bằng cách khác, giâm cành, không chia bụi.
Vài thao tác nhỏ, bỏ qua là mất cả vụ
Mấy thao tác dưới đây không phải mẹo cho vui. Bỏ qua không làm giảm nhẹ năng suất — mất hẳn 1 phần vụ, vì mỗi thao tác rơi đúng vào 1 khâu không làm lại được.
Ủ mầm khoai tây, vun đất kịp lúc, dựng giàn đậu leo trước khi gieo, ngắt chồi nách cà chua, hái đậu đều tay — 5 thao tác nhỏ này quyết định giữa 1 vụ rau đầy đủ và 1 vụ mất nửa mùa.
Khoai tây và đậu leo: đúng lúc là được nửa vụ
Khoai tây: ủ mầm trước, vun đất đúng lúc
Ủ mầm giúp khoai tây cho thu hoạch sớm hơn: cuối đông, xếp khoai giống vào khay hoặc hộp trứng với đầu có nhiều mắt mầm hướng lên, để nơi mát có ánh sáng trong nhà khoảng 6 tuần cho ra mầm chắc, sẫm màu — mầm mọc trong tối sẽ yếu và dài lêu, không nên dùng để trồng. Khi mầm dài khoảng 2,5cm, vào đầu xuân, đào hố sâu 10cm cách nhau 30cm, đặt 1 củ mỗi hố với mầm hướng lên rồi lấp đất. Khi cây mọc lên, phải vun đất quanh gốc dần lên tới cao khoảng 15cm — bỏ bước này, củ non lộ sáng sẽ chuyển xanh, sinh độc tố, không ăn được nữa.
Đậu leo: giàn trước, hái đều tay
Đậu leo cần đất giàu mùn, trộn phân hữu cơ trước khi trồng ít nhất 2 tuần, và 1 giàn thật chắc: dựng giàn hình chóp từ 8 cây sào dài tối thiểu 2,2m, cắm vòng tròn cách nhau 30cm, buộc chặt đỉnh và buộc thêm 1 vòng ngang giữa chừng cho chắc. Gieo 2 hạt mỗi gốc sào ở độ sâu 5cm khi đất đạt tối thiểu 12 độ C, vào cuối xuân; sau khi hạt nảy mầm, nhổ bỏ cây con yếu hơn, chỉ giữ lại 1 cây mỗi gốc, xoắn thân quấn vào sào rồi buộc thêm dây. Trồng thêm hoa thơm gần đó để dẫn dụ côn trùng thụ phấn cho đậu leo. Hái quả thường xuyên, ít nhất 2 lần một tuần, khi quả còn non mềm — để quả già lại trên cây sẽ làm cây ngừng ra hoa thêm.
Cà chua trong túi và trồng xen: dồn đúng chỗ, xếp đúng lịch
Cà chua trồng túi, chậu: ngắt chồi nách, bấm ngọn
Túi trồng rất nhanh khô nước; cách khắc phục là cắt lỗ ở đáy túi rồi cắm thêm các chậu không đáy vào đó, đổ đất vào chậu, làm tăng thể tích đất trồng thực tế và giảm số lần phải tưới trong ngày. Trồng khi cây đã cứng cáp và vừa nhú hoa đầu, đặt mặt bầu ngang mặt đất, buộc thân vào cọc hoặc dây đỡ. Bắt buộc ngắt bỏ mọi chồi nách mọc giữa lá và thân, vì chồi này hút dinh dưỡng, làm giảm năng suất quả — bỏ qua bước này coi như 1 phần dinh dưỡng cây làm ra bị đổ vào chỗ không cho quả. Bón phân cà chua dạng nước hàng tuần. Để dồn dinh dưỡng cho các chùm quả cuối vụ, bấm ngọn chính của cây, cắt bỏ đỉnh sinh trưởng, cách chùm quả thứ 5 hay 6 hai lá — cây sẽ ngừng cao thêm và tập trung nuôi quả đã có thay vì tiếp tục vươn ngọn.
Trồng xen: tận dụng đất giữa cây chậm lớn và cây nhanh lớn
Một cách tận dụng đất hiệu quả là trồng chung 1 cây chậm lớn như bắp với 1 cây nhanh thu hoạch như xà lách trên cùng 1 ô, theo lưới ô vuông cạnh 45cm: mỗi ô góc trồng 1 cây bắp con, giữa ô gieo rắc hạt xà lách trộn với cát mịn để gieo đều và mỏng, rồi tỉa còn 3-4 cây xà lách mỗi ô. Xà lách chín trong 8 đến 12 tuần và được thu hoạch hết trước khi bắp, vốn chín sau tối thiểu 16 tuần, kịp lớn đủ để che rợp — nhờ đúng cái lệch thời gian đó, không cây nào cạnh tranh ánh sáng của cây kia dù trồng chung 1 khoảng đất và cùng 1 lúc.
Trồng xen bắp với xà lách trên cùng 1 ô 45cm là phép thử nhanh cho toàn bộ cách nhìn này: biết đúng nhóm nào chậm lớn, nhóm nào nhanh thu, mới xếp đúng lịch chung 1 khoảnh đất mà không cây nào tranh mất phần của cây kia.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.