Chậu cây chết theo hai kiểu đối lập nhau: khô kiệt tới cháy lá, hoặc ngập úng tới thối rễ. Cả hai kiểu chết đều bắt nguồn từ cùng một chỗ — cách chọn chậu lúc đứng trước quầy hàng, trước khi cây được trồng vào. Sai một trong ba điều bắt buộc ở chậu là gần như không sửa lại được, vì lúc nhận ra thì đất đã đổ, rễ đã bén, và thay chậu giữa chừng luôn làm cây khựng lại một nhịp.
Trồng chậu khác trồng đất ở chỗ nào
Trồng một cây vào chậu, thay vì đưa thẳng xuống đất vườn, là tách cây đó ra khỏi khu đất chung để chăm đúng cái nó cần — không phải ép cây có nhu cầu khác hẳn sống chung một khoảnh đất. Có sáu việc chậu làm tốt hơn hẳn trồng đất: dựng thành rào chắn tạm trong vài tuần, không phải đợi hàng rào sống lớn vài năm mới kín; thử một loài mới hay một cách ghép cây trước khi đem trồng cố định — sai thì bỏ chậu đó, không phải phá cả khoảnh vườn; tạo hiệu ứng đẹp ngay cho một dịp ngắn hạn; nuôi riêng cây nhỏ, cây quý tránh bị cây to chèn ép; khống chế loài lan nhanh, với điều kiện đặt chậu trên nền cứng — gạch, xi măng — không đặt trực tiếp lên đất, để rễ khỏi chui qua lỗ thoát nước ở đáy chậu bò ra ngoài; và đơn giản là dễ chăm hơn, vì đặt gần vòi nước thì tưới nhanh, đặt ở độ cao vừa tay thì đỡ phải cúi khom.
Ba điều bắt buộc phải kiểm trước khi mua một cái chậu
Ba điều dưới đây quyết định cây sống hay chết trong chậu, và cả ba đều gần như không sửa được sau khi đã mua chậu về, đổ đất vào.
Điều 1 — chậu phải có lỗ thoát nước, chậu gốm tráng men không khoan thêm được
Chậu bắt buộc có lỗ thoát nước ở đáy. Chậu nhựa, chậu gỗ thiếu lỗ thì tự khoan thêm được, không khó. Chậu gốm tráng men — loại chậu đất nung được nhúng hoặc quét thêm một lớp men rồi nung ở nhiệt độ cao cho bóng — thì khác hẳn: rất khó khoan thêm lỗ sau khi đã nung xong. Vì vậy với loại chậu này, bắt buộc phải chọn ngay từ đầu loại có sẵn ít nhất một lỗ thoát nước, tốt nhất là vài lỗ.
Bẫy hay gặp nhất khi mua chậu
Mê một chậu gốm tráng men đẹp mà không có lỗ thoát nước là cái bẫy dễ sa vào nhất — nhìn ở cửa hàng thì đẹp, mang về mới phát hiện ra không khoan được. Không cần bỏ chậu đó đi: dùng nó làm 'chậu áo' — trồng cây thật vào một chậu nhựa hoặc chậu đất nung có lỗ, cỡ vừa khít, rồi lồng chậu đó vào bên trong chậu gốm đẹp. Chỉ có một việc phải nhớ làm định kỳ: nhấc chậu bên trong ra, đổ bỏ nước đọng ở đáy chậu ngoài, kẻo rễ úng ngược từ chính lớp chậu áo đang bảo vệ nó.
Điều 2 — kê đáy chậu cao hơn mặt sàn khoảng 1 inch
Chậu không có chân riêng phải được kê cao hơn đĩa lót, sàn gỗ hay mặt lát khoảng 1 inch (~2,5cm), bằng khối kê hoặc bánh xe chuyên dụng. Kê cao giải quyết hai việc cùng lúc: giữ cho lỗ thoát nước ở đáy khỏi bị bí tắc do áp sát mặt sàn, và giữ cho bề mặt bên dưới khỏi ẩm ướt liên tục vì nước thấm ra từ đáy chậu.
Điều 3 — chọn cỡ chậu đúng theo sức tưới, không theo mắt thẩm mỹ
Chậu nhỏ giới hạn số loài cây chọn được, cần tưới sát sao hơn vì lượng đất ít, và dễ đổ khi gặp gió hoặc va chạm. Chậu lớn tốn tiền đổ đất hơn nhưng mở rộng đáng kể lựa chọn cây, và vì giữ được nhiều đất hơn nên không phải tưới thường xuyên như chậu nhỏ. Cỡ chậu, vì vậy, không nên chọn theo chậu nào đẹp mắt hơn mà chọn theo một câu hỏi thực tế: ngày nào cũng tưới được, hay chỉ tưới được vài lần một tuần.
Ban công khô đất nhanh hơn vườn dưới đất, vì sao
Chậu đặt dưới đất vườn được đất xung quanh và bóng cây lớn che bớt nắng, gió. Chậu đặt ban công thì không có gì che — cả gió lẫn nắng tác động thẳng vào toàn bộ thành chậu suốt ngày, nên đất bên trong khô nhanh hơn hẳn. Cùng một cỡ chậu, cùng một loại đất, tưới y hệt nhau về lượng nước và tần suất — chậu ban công vẫn khô trước.
Vì thành nhựa không cho khí và nước thấm qua, đất trong chậu nhựa khô chậm hơn hẳn các loại chậu khác cùng cỡ — hợp với cây ưa ẩm đều (một số loài dạ yến thảo, thu hải đường, dương xỉ) hoặc hợp chỗ nắng nóng nhiều cần giữ ẩm đất lâu hơn. Muốn dùng chậu nhựa cho cây ưa đất khô, như cây mọng nước, thì phải đảm bảo đáy chậu có nhiều lỗ thoát nước và trộn thêm perlite hoặc sỏi nhẹ vào đất, kẻo đất giữ ẩm quá lâu làm úng rễ. Chậu đất nung thì ngược lại: thành chậu có tính xốp, cho khí và nước thấm qua — tốt cho rễ vì trao đổi ẩm dễ dàng, nhưng cũng chính vì vậy mà đất khô nhanh hơn chậu nhựa cùng cỡ. Đất nung còn chia theo độ dày thành: loại thành mỏng nhẹ và rẻ hơn nhưng đất khô càng nhanh vì hun nóng nhanh qua vách chậu; loại thành dày nặng và đắt hơn nhưng cách nhiệt tốt hơn hẳn cho rễ khỏi bị nắng hun nóng, bù lại phần nào tốc độ thoát ẩm vốn nhanh của chất liệu này.
| Chất liệu chậu | Tốc độ khô đất | Hợp cây nào |
|---|---|---|
| Chậu nhựa (thành không xốp) | Khô chậm hơn hẳn các chất liệu khác cùng cỡ | Cây ưa ẩm đều, hoặc chỗ nắng nóng cần giữ ẩm đất lâu |
| Chậu đất nung (thành xốp, thấm khí và nước) | Khô nhanh hơn chậu nhựa cùng cỡ | Cây cần rễ trao đổi ẩm - khí tốt; dùng cho cây ưa khô phải thêm lỗ thoát nước và trộn perlite/sỏi nhẹ |
Chậu áo và chậu tự tưới — hai cách bù cho ban công nắng gắt
Chậu áo — lồng hai lớp chậu, cách nhiệt bằng khoảng không khí ở giữa
Chậu đặt nắng gắt cả ngày, bất kể chất liệu gì, cũng bị thành chậu hun nóng rồi truyền nhiệt dần vào bầu rễ bên trong. Chỗ nắng gắt cả ngày nên ưu tiên ngay từ đầu vật liệu thành dày như gỗ hoặc xi măng, vì bản thân độ dày của thành chậu đã cách nhiệt tốt cho rễ. Không có sẵn chậu thành dày thì dùng cách bù sau, không cần đổi hẳn sang chậu khác: lồng thêm một chậu nhỏ hơn vào bên trong chậu đang dùng, chừa một khoảng không khí tối thiểu khoảng 1 inch giữa hai lớp thành chậu. Khoảng không khí đó làm chậm đáng kể việc truyền nhiệt từ thành chậu ngoài vào bầu rễ bên trong.
Điều thú vị
Cùng một kỹ thuật lồng hai lớp chậu — gọi chung là 'chậu áo' — lại giải quyết được hai vấn đề trái ngược nhau hoàn toàn. Ở điều 1 bắt buộc, chậu áo dùng để bù cho chậu đẹp không có lỗ thoát nước. Ở đây, chậu áo dùng để cách nhiệt cho chậu phơi nắng cả ngày. Khác mục đích nhưng cùng một khoảng không khí 1 inch giữa hai lớp thành chậu làm việc — một bên ngăn nước đọng, một bên chặn nhiệt truyền vào rễ.
Chậu tự tưới — bù cho người không tưới tay được mỗi ngày
Với chậu đặt ban công — nơi cả gió và nắng cùng làm đất khô nhanh hơn hẳn chậu đặt dưới đất vườn — nên ưu tiên loại chậu tự tưới có ngăn chứa nước dự trữ tích hợp sẵn ở đáy. Vẫn phải châm nước vào ngăn chứa này định kỳ khi nắng nóng khô hạn, nhưng chậu tự tưới cho phép bỏ qua được một hai ngày tưới khi bận việc mà cây không chết khát. Nên kê chậu ban công trên khối kê hoặc bánh xe cao hơn mặt sàn khoảng 1-2 inch, để sàn hoặc gạch lát bên dưới khỏi ẩm ướt liên tục do nước thấm hoặc tràn từ chậu. Ngay cả cây vốn chịu hạn tốt khi trồng chậu vẫn cần theo dõi tưới sát sao vào lúc nắng gắt nhất trong năm — chọn chất liệu chịu khô chỉ giảm tần suất tưới, không thay được việc theo dõi. Có nhiều chậu gom cụm lại một chỗ thì thay vì sắm từng chậu tự tưới riêng, lắp hẳn một hệ tưới nhỏ giọt tự động chạy chung cho cả cụm — giải pháp đỡ công hơn khi không có thời gian tưới tay mỗi ngày.
Ba cách bù cho chậu ban công nắng gắt, làm được cùng lúc, không loại trừ nhau: chọn chất liệu chậu giữ ẩm phù hợp hướng nắng (nhựa giữ ẩm lâu hơn đất nung), lồng thêm một lớp chậu áo cách nhiệt khoảng 1 inch, và dùng chậu tự tưới nếu không tưới tay nổi mỗi ngày.
Quy trình trồng một chậu đúng cách, 6 bước
Trồng một chậu, dù chỉ một cây, cũng có thứ tự riêng — bỏ qua hoặc đảo lộn một bước là cây khựng lại ngay tuần đầu.
| Bước | Việc làm |
|---|---|
| 1 | Làm ẩm đất trước khi đổ vào chậu — trộn đất với nước trong một chậu riêng, nhồi tay cho ẩm đều; đất khô đóng bánh đổ trực tiếp vào chậu sẽ đẩy nước tưới trôi qua mà không ngấm được vào giữa bầu đất |
| 2 | Đổ đất đã làm ẩm vào chậu, chừa khoảng 4 inch (~10cm) tính từ miệng chậu xuống mặt đất |
| 3 | Tưới đẫm bầu rễ trước khi tháo khỏi bầu cũ, tới khi nước chảy hết ra đáy bầu; bầu quá khô thì ngâm cả bầu trong xô nước tới khi hết sủi bọt khí |
| 4 | Trồng đúng độ sâu như trong bầu cũ, không sâu hơn hoặc nông hơn, chừa khoảng trống giữa mặt đất và miệng chậu để nước tưới hoặc nước mưa không tràn ngay ra ngoài |
| 5 | Tưới đẫm cả chậu ngay sau khi trồng để đất ổn định quanh rễ và ép hết túi khí còn sót; bổ sung thêm đất nếu mặt đất bị lún xuống |
| 6 | Luyện cây dần với điều kiện ngoài trời nếu vừa mang từ nhà lưới hoặc nhà kính — càng chênh lệch nhiệt độ, độ ẩm thì càng phải luyện từ từ; sau khi trồng, kiểm tra độ ẩm đất mỗi ngày vào lúc nóng khô |
Bỏ bước làm ẩm đất trước (bước 1) là lỗi hay gặp nhất. Đổ đất khô đóng bánh trực tiếp vào chậu rồi tưới ngay lên trên, nước chảy tuột qua khe giữa đất khô và thành chậu, ra ngoài đáy chậu gần như ngay lập tức — còn bầu đất bên trong vẫn khô nguyên, y hệt tình huống một chậu bị bỏ quên lâu ngày rồi mới tưới bù.
Ghép nhiều cây vào một chậu: chọn theo vai trò hình khối, không theo màu
Vai trò hình khối trước, màu sắc tính sau
Ghép nhiều cây — thường 5 cây — vào một chậu để tạo hẳn một khu vườn nhỏ, việc đầu tiên không phải chọn cây theo màu ưng mắt, mà chọn theo vai trò hình khối: một cây dáng thẳng đứng làm điểm nhấn chiều cao, đặt ở trung tâm hoặc phía sau; vài cây dáng bụi hoặc tròn lấp đầy khoảng giữa; và ít nhất một cây dạng rủ hoặc leo tràn qua mép chậu, phá vỡ đường viền cứng của thành chậu.
Điều kiện bắt buộc — cùng nhu cầu ánh sáng và khí hậu
Chọn xong vai trò hình khối vẫn còn một điều kiện đứng trên tất cả: các cây ghép chung một chậu phải cùng nhu cầu khí hậu và ánh sáng. Một cây ưa nắng gắt và một cây cần rợp bóng không ghép chung được, dù màu sắc có hợp nhau tới đâu — một trong hai sẽ suy yếu dần vì sống sai điều kiện. Cây mọng nước, như các loại sen đá, cần đất khô nhanh giữa hai lần tưới và nắng gắt toàn phần, nên không ghép cùng chậu với cây cần đất ẩm đều.
Ba điều kiểm chậu lúc mua, ba cách bù ẩm cho ban công, sáu bước trồng, và một nguyên tắc chọn cây ghép — cả bốn thứ này kiểm được trong vài phút, ở ngay cửa hàng hoặc trước khi xắn tay trồng. Sau khi đất đã đổ vào chậu và rễ đã bén, sửa lại khó hơn nhiều.
Vui lòng ghi "Nguồn: canhquan.net" khi sao chép.