TƯỜNG CÂY — không đất thì đừng chăm như chậu đất thường

Không có mét vuông đất nào để trồng, chỉ có một mảng tường trống hoặc vài mét vuông ban công — phủ xanh vẫn làm được, nhưng theo chiều đứng thì luật chơi khác hẳn chậu đất thường. Mua nguyên một module tường cây về gắn lên tường là cách nhanh nhất để tốn tiền mà không giữ được cây, nếu chưa biết trước tấm module đó cần gì để sống.

Có hai hướng để đi. Một là dựng hẳn một mảng TƯỜNG CÂY (living wall) đúng nghĩa, với đủ bộ khung, hệ tưới, lớp giữ ẩm gắn liền vào tường. Hai là đi đường vòng rẻ hơn: cây leo áp tường, bồn hẹp lồng tầng theo chiều đứng, không cần lắp cả một hệ thống. Cả hai cách đều phủ xanh được mặt đứng, chỉ khác nhau ở mức tiền và mức công phải bỏ ra chăm mỗi tuần.

TƯỜNG CÂY đúng nghĩa cần đủ bốn thứ, thiếu một là hỏng cả mảng

Living wall — tường cây — đúng nghĩa không phải một tấm lưới gắn vài chậu nhỏ, mà là một hệ có bốn thành phần bắt buộc phải có đủ. Một là khung, bộ xương chịu lực bằng kim loại hoặc gỗ đã xử lý chống ẩm, phải đủ chắc để tự đỡ được trọng lượng của chính nó sau khi trồng đầy cây — nặng hơn nhiều so với lúc còn trống. Hai là tấm chống thấm (backboard) gắn ngay sau khung, thường bằng PVC hoặc inox, có việc duy nhất là ngăn ẩm phá hỏng mặt tường phía sau. Ba là lớp giữ (holding sheet) — một lớp nỉ dày hoặc vải bố gắn lên tấm chống thấm, dùng để cắm trực tiếp cây con, hạt giống hoặc cành giâm vào. Bốn là hệ tưới, thường theo nguyên lý thuỷ canh, cấp một dòng dung dịch dinh dưỡng liên tục — vì tường cây gần như không có đất để tự giữ nước và dinh dưỡng như cách trồng thông thường.

Bốn kiểu hệ, chọn theo sức chăm chứ không theo tiền

Từ đơn giản tới phức tạp có bốn kiểu hệ tường cây phổ biến. Khung tưới tay là kiểu rẻ và đơn giản nhất: một khung gỗ nhỏ dưới 60cm bề ngang, có tấm nền và lưới giữ đất, không gắn được hệ tưới tự động nên phải hạ khung nằm ngang mỗi lần tưới cho nước ngấm đều, ngâm đẫm khoảng 30 phút mỗi tuần rồi mới treo lại lên tường — lượng đất ít nên chỉ hợp cây mọng nước chịu hạn. Hệ khay hộc nghiêng (reservoir system) dùng khay nhựa chia nhiều hộc, mỗi hộc nghiêng để nước tự dồn về phía sau rồi thấm chậm, tránh tình trạng chỗ khô chỗ úng, các khay ghép nối được với nhau và đấu vào hệ tưới có sẵn. Hệ túi vải thoáng khí (pocket system) cho đất tự thoát bớt ẩm dư qua thành túi, đồng thời kích hoạt cơ chế rễ tự 'cắt khí' (air pruning): rễ chạm biên túi gặp không khí thì tự dừng phát triển thay vì cuộn tròn nghẹt bên trong như chậu kín — hệ này linh hoạt nhất, trồng được hầu hết loại cây miễn kích thước hợp với túi. Hệ không đất, thuỷ canh quy mô lớn (soilless) tốn kém nhất, đòi hỏi hệ tưới chạy liên tục cả ngày, chủ yếu dùng cho công trình công cộng hoặc nội thất quy mô lớn, không thực tế cho một nhà ở cỡ vừa và nhỏ.

Với ban công nhỏ hoặc một mảng tường mới thử lần đầu, bắt đầu bằng khung tưới tay hoặc túi vải thoáng khí là hợp lý hơn nhảy thẳng vào hệ thuỷ canh — hai kiểu này ít phụ thuộc vào đường tưới tự động, sai một nhịp cũng chưa mất cả mảng ngay.

Giá thể mỏng thì chăm phải khác chậu đất — hai rủi ro vật lý hay bị bỏ qua

Một chậu đất bình thường có cả khối đất dự trữ nước và dinh dưỡng được vài ngày, có khi cả tuần không tưới cây vẫn sống. Tường cây và vườn treo thì không — lớp giữ chỉ dày vài xăng-ti-mét, gần như không có gì để dự trữ, nên nhịp chăm phải khác hẳn, và còn thêm hai rủi ro vật lý dễ bị bỏ qua.

Kiểm tải tường trước khi treo bất cứ gì nặng

Khi gắn giàn cây hoặc chậu treo trực tiếp vào tường một căn hộ hay chung cư, trọng lượng của cả hệ — đất, khung, chậu — sẽ tăng đáng kể khi đất ướt và khi cây lớn dần theo thời gian. Một kế hoạch trồng quá tham vọng có thể tạo ra một giàn treo nặng hơn khả năng chịu tải thật của tường. Định treo một vật nặng cố định, dù làm từ vật liệu nhẹ, vẫn phải kiểm khả năng chịu lực thật của tường trước; tường không đủ chắc thì dựng một tường giả (false wall) độc lập, sơn giống tường thật, để chịu tải riêng thay cho tường gốc. Chậu đặt trên lan can thì phải cố định chắc chắn, không được chỉ đặt hờ lên mép — gió hoặc một va chạm nhẹ cũng đủ làm chậu rơi.

Ban công có gió riêng của nó

Ban công dù chỉ ở vài tầng thấp vẫn chịu gió mạnh hơn mặt đất. Gió làm đất trong chậu khô nhanh hơn hẳn so với cây cùng loại trồng dưới đất, nên phải tưới thường hơn; gió cũng làm rách hoặc bầm lá các loại thân thảo mềm, lá to bản kiểu nhiệt đới. Nên ưu tiên loài lá dày, dai, ít rách trong gió, dùng chậu nặng để chống lật, và hạn chế lồng tầng cây cao trong chậu ban công vì thân yếu dễ gãy khi gió giật.

Ánh sáng: đừng để tường cây hứng nắng cả ngày

Dù chọn loại cây bản chất ưa nắng gắt, vẫn không nên đặt tường cây ở vị trí nhận nắng trực tiếp trên 6 giờ mỗi ngày — môi trường thiếu đất tự nó đã là một dạng áp lực cho cây, khiến ngay cả loài chịu nắng tốt nhất cũng cần giảm cường độ sáng so với khi trồng bình thường dưới đất. Hướng đặt lý tưởng là hướng đông: tránh được nắng gắt buổi chiều mà vẫn nhận đủ khoảng 4-6 giờ nắng trực tiếp mỗi ngày, mức đủ cho hầu hết cây trên tường.

Ba việc không được bỏ mỗi tuần

Một mảng tường cây đã lắp xong vẫn cần ba việc bảo trì định kỳ, bỏ việc nào cũng dễ mất cả mảng.

Ngay cả làm đủ ba việc trên, một module tường cây tiền chế loại phổ thông vẫn chỉ bền khoảng 3-5 năm rồi phải tháo dỡ làm lại từ đầu, vì đất bị dồn nén dần xuống đáy khung theo thời gian — hiện tượng gọi là soil slump, khiến phần trên khung trống rỗng và mất khả năng giữ cây. Biết trước con số này để không bất ngờ khi tới lúc phải làm lại.

Chưa đủ tiền cho cả hệ tường cây thì còn cây leo và bồn hẹp

Không phải nhà nào cũng đủ ngân sách hoặc đủ công để duy trì một hệ tường cây đúng nghĩa. Phủ xanh mặt đứng còn một đường khác, rẻ hơn và bền hơn về lâu dài: cây leo và bồn hẹp lồng tầng.

Lồng ba tầng trong một bồn chỉ sâu 45cm

Với bồn trồng quá hẹp để xếp cây theo kiểu cổ điển — bụi lớn phía sau, cây thấp phía trước theo bề ngang — cách làm là lồng tầng theo chiều ĐỨNG thay vì bề ngang. Tầng trên dành cho cây leo áp sát tường hoặc cây dáng bình hoa, rộng trên hẹp gốc, chừa chỗ cho tầng dưới. Tầng giữa là cây lâu năm thân hoa cao hoặc cỏ trang trí dáng thưa, để mắt nhìn xuyên qua được — chính sự nhìn-xuyên này tạo ảo giác chiều sâu, khiến bồn hẹp trông như có nhiều lớp. Tầng dưới là cây gò thấp dưới khoảng 60cm, ưu tiên cây lá đẹp để giữ sức hút cả khi không ra hoa. Một bồn thực tế chỉ sâu 45cm vẫn lồng đủ ba tầng nếu chọn đúng dáng cây cho từng tầng.

Espalier — ép cây áp phẳng vào tường

Espalier là kỹ thuật huấn luyện cây có cành dài dẻo mọc áp phẳng vào một mặt tường hoặc khung, cố định bằng móc và dây, thường theo khuôn hình học đối xứng nhưng cũng làm được kiểu tự do. Kỹ thuật này hợp với bồn hẹp vì cây chiếm rất ít bề dày đất mà vẫn tận dụng được toàn bộ chiều cao tường.

Làm mềm một hàng rào lưới B40 trơ trọi

Ba cách thực tế để làm mềm một hàng rào lưới B40 (chain-link) trơ trọi. Một, dùng chính mắt lưới làm khung giàn cho dây leo — nên chọn loại lâu năm hoặc thường xanh có thân không hoá gỗ lớn theo thời gian, vì thân gỗ to dần sẽ phá hỏng cấu trúc lưới. Hai, lắp phên tre hoặc sậy buộc bằng dây kẽm xoắn vào lưới, cho phủ kín ngay lập tức và tăng thêm 30-60cm chiều cao riêng tư so với hàng rào gốc. Ba, gắn thêm một lớp lam gỗ cắt hoa văn hình học chồng lên lưới cũ, sơn màu trung tính để lùi vào nền hoặc màu nổi để làm điểm nhấn.

Bồn quá hẹp hoặc không muốn tính toán ba tầng cao-trung-thấp thì còn một lối tắt: trồng một khối cây đồng loạt (mass planting) chỉ một hoặc hai loại, đặt đủ gần để lá gần chạm hoặc chạm nhau khi trưởng thành, tạo thành một dải liên tục. Cách này đơn giản hơn hẳn lồng ba tầng, vẫn cho cảm giác đầy đặn dù chỉ dùng ít loại cây.

Chọn đúng cỡ hệ trước khi mua là việc quyết định cả mảng tường sống được bao lâu: khung tưới tay hoặc túi vải cho người mới bắt đầu, khay hộc nghiêng khi đã quen nhịp tưới, thuỷ canh chỉ khi có người chăm mỗi ngày. Không đủ cho cả hệ thì cây leo, espalier và bồn hẹp lồng tầng vẫn phủ xanh được mặt đứng, chỉ đổi lại một chút bằng thời gian chờ cây leo phủ kín.