Cách trồng và chăm sóc cây ngủ gia bì

Ngũ gia bì là một trong số ít cây vừa chịu bóng vừa chịu nắng, vừa hợp trong nhà vừa trồng được ngoài vườn. Chính sự dễ tính đó làm nó thành cây nội thất phổ biến bậc nhất ở ta.

Ngũ gia bì (Schefflera arboricola)
Ảnh: Nurken (CC BY-SA 4.0) · Rumbr Tanmwa Roalooe (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Trước hết: có hai loài cùng tên

Đây là chỗ hay nhầm, và nhầm thì chăm sai.

Ngũ gia bì cảnh — Schefflera arboricola — là loài trồng chậu, cây bụi nhỏ, lá kép chân vịt cỡ vừa. Giống lá đốm vàng gọi là ngũ gia bì cẩm thạch. Đây là cây bán ở các cửa hàng cây cảnh và là đối tượng của bài này.

Chân chim — Schefflera octophylla — là cây gỗ mọc hoang ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, lá lớn hơn nhiều, thuộc nhóm cây thuốc. Cùng chi, cùng họ Nhân sâm Araliaceae, nhưng không phải cây trồng chậu.

Hai loài này hay bị gộp làm một trong các bài viết trên mạng, dẫn tới chuyện lấy đặc tính cây rừng áp cho cây chậu.

Điều kiện sống

Ánh sáng. Ngũ gia bì ưa sáng nhưng chịu bóng khá tốt — đó là lý do nó sống được trong nhà. Trồng ngoài trời thì tránh nắng gắt buổi trưa bằng lưới che; trồng trong nhà thì đặt gần cửa sổ hoặc giếng trời, và mỗi vài tuần đưa ra chỗ sáng gián tiếp một buổi để lá giữ màu.

Dấu hiệu thiếu sáng ở loài này rất dễ nhận: thân vươn dài, lá thưa ra, giống cẩm thạch thì nhạt màu đốm. Cây mất đi dáng bụi tròn vốn có.

Nhiệt độ. Hợp khí hậu nóng ẩm, khoảng hai mươi tới ba mươi độ. Chịu rét kém — dưới mức lạnh sâu thì rụng lá, nên ở miền Bắc mùa đông cần đưa vào chỗ kín gió.

Nước. Ưa ẩm nhưng chịu hạn được. Trồng ngoài trời tưới mỗi ngày một lần; trồng trong nhà thì hai lần mỗi tuần thường là đủ. Nguyên tắc chung vẫn đúng hơn mọi con số: để giá thể khô bớt giữa hai lần tưới, đừng giữ ẩm liên tục.

Ngũ gia bì (Schefflera arboricola)
Ảnh: Mokkie (CC BY-SA 3.0) · Nurken (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Giá thể và chậu

Đất tơi xốp, nhiều mùn, thoát nước tốt. Trộn đất sạch với trấu hun, xơ dừa và phân hữu cơ hoai mục.

Chậu bắt buộc có lỗ thoát. Ngũ gia bì chịu hạn tốt hơn chịu úng nhiều, nên sai lầm nguy hiểm hơn luôn là tưới thừa chứ không phải tưới thiếu.

Ngũ gia bì (Schefflera arboricola)
Ảnh: Mokkie (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons

Cắt tỉa — việc quan trọng nhất

Đây là phần quyết định cây đẹp hay xấu, và hay bị bỏ qua nhất.

Ngũ gia bì để tự nhiên thì vươn cao, thân trơ phần gốc và tán dồn lên ngọn — trông lêu nghêu. Cắt ngọn định kỳ buộc cây đâm nhánh bên, giữ được dáng bụi tròn dày.

Cắt vào đầu mùa sinh trưởng, cắt trên một mắt lá. Cây bật chồi nhanh nên không cần lo cắt hỏng. Cành cắt ra có thể giâm để nhân giống.

Nhân giống

Giâm cành là cách phổ thông và tỉ lệ sống cao. Chọn cành bánh tẻ, cắt đoạn chừng mười lăm tới hai mươi phân, tỉa bớt lá phía dưới, giâm vào giá thể ẩm xốp và để chỗ mát cho tới khi ra rễ.

Có thể giâm trong nước để dễ theo dõi rễ, nhưng cây chuyển từ nước sang đất thường chững lại một thời gian nên giâm thẳng vào giá thể vẫn hơn.

Ngũ gia bì (Schefflera arboricola)
Ảnh: Photo by David J. Stang (CC BY-SA 4.0) / Wikimedia Commons

Vấn đề hay gặp

Rụng lá hàng loạt sau khi mua về. Rất phổ biến và thường không phải bệnh — đó là phản ứng với thay đổi môi trường đột ngột từ vườn ươm sáng sang nhà tối. Giữ nguyên chỗ, tưới vừa phải, cây sẽ ổn định lại sau vài tuần. Đừng vì hoảng mà tưới thêm hoặc bón thêm.

Lá vàng từ dưới lên, giá thể ẩm. Úng. Ngưng tưới, kiểm lỗ thoát nước.

Rệp sáp và nhện đỏ. Hai loài hay gặp nhất trên ngũ gia bì, trú ở nách lá và mặt dưới lá. Kiểm định kỳ, phát hiện sớm thì lau bằng khăn ẩm hoặc xịt nước mạnh là đủ.

Thân vươn cao, gốc trơ. Thiếu sáng cộng không cắt tỉa. Chuyển ra chỗ sáng hơn và cắt ngọn cho cây đâm nhánh lại.

Ngũ gia bì (Schefflera arboricola)
Ảnh: M108t (CC BY 4.0) / Wikimedia Commons

Dùng ngũ gia bì ở đâu

Trong nhà: chậu để sàn ở góc phòng có sáng gián tiếp, hoặc chậu nhỏ để bàn với cây còn non.

Ngoài vườn: trồng thành bụi hoặc hàng rào thấp, cắt tỉa tạo khối. Giống cẩm thạch lá đốm vàng dùng làm mảng sáng giữa nền cây xanh sẫm rất hiệu quả.

Đây cũng là một trong ít loài chuyển được qua lại giữa trong nhà và ngoài trời, miễn là chuyển từ từ chứ đừng đưa đột ngột từ bóng ra nắng gắt.