Cách chăm sóc cây đa búp đỏ

Đa búp đỏ có một đặc điểm hiếm gặp: nó vừa là cây bóng mát đường phố cao tới mấy chục mét, vừa là cây chậu để trong phòng làm việc. Cùng một loài, hai vai trò hoàn toàn khác nhau — và cách chăm cũng khác nhau theo.

Đa búp đỏ / cao su (Ficus elastica)
Ảnh: Ex Machina 007 (CC BY-SA 4.0) · Yucalyptus (CC0) / Wikimedia Commons

Nhận mặt cây

Tên khoa học: Ficus elastica, họ Dâu tằm Moraceae. Còn gọi là đa cao su, đa dai. Gốc từ vùng nhiệt đới châu Á.

Cây thân gỗ lớn, mọc nhanh và khoẻ, nhiều rễ phụ, sống lâu năm. Ngoài tự nhiên cao tới ba mươi mét; trồng chậu thì giữ ở mức một hai mét.

Nét đặc trưng nằm ở búp non màu đỏ — chồi mới bọc trong một lá kèm màu đỏ tía, rất nổi trên nền lá xanh sẫm. Lá dày, bóng, hình bầu dục, mép nguyên. Chính bộ lá dày bóng đó khiến cây hợp nội thất: nó ít rụng, ít rối, và lau chùi được.

Đa búp đỏ / cao su (Ficus elastica)
Ảnh: Alejandro Bayer Tamayo from Armenia, Colombia (CC BY-SA 2.0) / Wikimedia Commons

Trồng trong nhà

Ánh sáng. Cần sáng gián tiếp, càng nhiều càng tốt. Đặt gần cửa sổ. Để trong bóng tối lâu thì cây không chết ngay nhưng lá mới nhỏ dần, búp đỏ nhạt đi và thân vươn dài mất dáng.

Nước. Đây là chỗ hay làm hỏng cây. Đa búp đỏ ưa ẩm nhưng rất sợ úng — lá dày nên nó trữ nước tốt và chịu được vài ngày khô, trong khi rễ ngâm nước thì thối rất nhanh. Ấn ngón tay xuống hai đốt, khô mới tưới.

Nhiệt độ. Chịu nóng tốt, chịu rét kém. Đặt trong phòng máy lạnh được, chỉ cần tránh luồng gió thổi thẳng vào lá.

Lau lá. Với loài lá to bản bóng như đa búp đỏ, đây không phải việc làm đẹp mà là việc chăm thật: bụi phủ dày cản quang hợp đáng kể. Lau khăn ẩm mỗi vài tuần.

Giá thể

Tơi xốp, nhiều mùn, thoát nước tốt. Trộn đất sạch với trấu hun, xơ dừa và phân hữu cơ hoai mục. Chậu bắt buộc có lỗ thoát.

Thay chậu một tới hai năm một lần, hoặc khi rễ chui ra lỗ thoát. Chọn chậu lớn hơn một cỡ, đừng nhảy lên chậu quá to.

Đa búp đỏ / cao su (Ficus elastica)
Ảnh: Pratheepps (Copyrighted free use) · VuThiAnh (CC0) / Wikimedia Commons

Cắt tỉa và tạo dáng

Đa búp đỏ để tự nhiên thường mọc thành một thân đơn vươn thẳng, lá chỉ tập trung phần ngọn. Muốn cây rậm thì phải cắt ngọn để buộc nó đâm nhánh bên.

Khi cắt sẽ thấy nhựa mủ trắng chảy ra — đặc trưng của họ Dâu tằm. Nhựa này gây kích ứng da với một số người, nên đeo găng và lau sạch chỗ nhựa dính lên sàn.

Cành cắt ra giâm được để nhân giống.

Đa búp đỏ / cao su (Ficus elastica)
Ảnh: Joanbanjo (CC BY-SA 4.0) · Verloove F (2021) New records in vascular plants alien to Te (CC BY 4.0) / Wikimedia Commons

Trồng ngoài trời

Đây là chuyện khác hẳn, và cần cân nhắc kỹ trước khi đưa vào bản vẽ.

Ngoài trời đa búp đỏ lớn rất nhanh và rất to. Kèm theo đó là bộ rễ mạnh — cùng đặc tính với các loài đa, si, sanh trong họ. Trồng gần công trình thì rễ có thể nâng mặt lát, chèn vào chân tường và đường ống.

Vậy nên khi dùng làm cây bóng mát cần chừa khoảng cách thật rộng tới công trình, và tránh trồng sát vỉa hè hẹp. Bù lại, cây chịu điều kiện đô thị rất tốt, ít sâu bệnh và cho bóng dày.

Đa búp đỏ / cao su (Ficus elastica)
Ảnh: Alejandro Bayer Tamayo from Armenia, Colombia (CC BY-SA 2.0) · Dinesh Valke from Thane, India (CC BY-SA 2.0) / Wikimedia Commons

Vấn đề hay gặp

Rụng lá sau khi mua về. Phản ứng bình thường với thay đổi môi trường. Giữ nguyên chỗ, tưới vừa phải, cây ổn định lại sau vài tuần.

Lá vàng rồi rụng, giá thể ẩm. Úng — nguyên nhân phổ biến nhất làm chết đa búp đỏ trồng chậu.

Mép lá khô nâu. Không khí quá khô, thường do máy lạnh. Dời khỏi luồng gió.

Búp non nhạt màu, lá mới nhỏ. Thiếu sáng. Chuyển ra chỗ sáng hơn, chuyển từ từ.

Rệp sáp ở nách lá. Lau bằng khăn ẩm khi phát hiện sớm.

Một lưu ý về nhựa mủ

Nhựa mủ trắng của đa búp đỏ gây kích ứng da và không nên nuốt. Nhà có trẻ nhỏ hoặc thú nuôi thì đặt chậu ở chỗ ngoài tầm với, và luôn lau sạch nhựa sau khi cắt tỉa.

Đa búp đỏ / cao su (Ficus elastica)
Ảnh: Alejandro Bayer Tamayo from Armenia, Colombia (CC BY-SA 2.0) · Frank Vincentz (CC BY-SA 3.0) / Wikimedia Commons