Hỏi một người bất kỳ về kỷ niệm đáng nhớ nhất ở một thành phố, câu trả lời gần như luôn gắn với một không gian ngoài trời — một công viên, một bờ sông, một quảng trường. Nhưng ở phần lớn đô thị, loại không gian ấy vẫn bị xem là "phần xanh trang trí" thay vì hạ tầng thiết yếu. Bài này nói ngược lại: không gian công cộng ngoài trời là khoản đầu tư rẻ nhất cho sức khỏe cộng đồng và kinh tế khu vực — và kiến trúc cảnh quan là nghề được đào tạo để thiết kế đúng loại hạ tầng đó.
High Line, New York — khán đài gỗ nhìn xuống phố: chỗ ngồi biến giao thông thành cảnh, và tuyến đường sắt bỏ hoang thành nơi cả thành phố muốn đến
Ảnh: Mike Peel / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Ký ức đô thị nằm ngoài trời
Con người gắn với thiên nhiên lâu hơn rất nhiều so với gắn với nhà cao tầng. Khi đô thị hóa tách người khỏi cây, nước và bầu trời, các vấn đề của lối sống hiện đại — căng thẳng, trầm cảm, cô lập — tăng theo. Nhiều nghiên cứu về sức khỏe đô thị cho cùng một kết quả: người sống gần không gian xanh có xu hướng khỏe mạnh và hài lòng với cuộc sống hơn. Không gian ngoài trời không phải phần thưởng của thành phố giàu — nó là điều kiện để một thành phố đáng sống.
Central Park giữa tuyết — 341 ha đất đắt nhất hành tinh được giữ làm chỗ thở chung suốt hơn 160 năm
Ảnh: Rsssngw / Wikimedia Commons — CC0
Nơi đông người là nơi đáng tiền
Không gian công cộng tốt không tiêu tiền — nó sinh tiền. Một nơi đông người sôi động là tín hiệu hút cư dân và doanh nghiệp về khu vực xung quanh: quán xá mọc theo mép công viên, giá thuê quanh tuyến đi bộ tăng, du lịch chọn điểm đến vì một bờ sông chứ không vì một tòa tháp. High Line biến tuyến ray hoang thành trục bất động sản sôi động nhất Manhattan; Seoul dỡ cả cao tốc trên cao để trả lại suối Cheonggyecheon — và trung tâm cũ của thành phố sống lại quanh dòng nước ấy.
Cheonggyecheon, Seoul — nơi từng là cao tốc trên cao: dỡ đường, lộ suối, hạ nhiệt độ khu trung tâm và kéo người quay lại phố cũ
Ảnh trái: Basile Morin / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0 · Ảnh phải: kallerna / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Mỗi châu lục một lời giải
Singapore dựng Gardens by the Bay như hạ tầng du lịch quốc gia, nhưng lời giải đáng học hơn nằm ở Bishan–Ang Mo Kio: kênh bê tông thoát nước được đập ra, trả về thành dòng sông đất mềm uốn giữa công viên — thoát lũ tốt hơn và thành công viên được yêu nhất đảo quốc. Copenhagen làm Superkilen từ ý tưởng ngược: nhặt "đồ vật" từ 60 quốc gia của chính cư dân nhập cư quanh đó — biển hiệu, đài phun, ghế ngồi — để khu phố nhiều gốc gác nhìn thấy mình trong công viên.
Bishan–Ang Mo Kio, Singapore — kênh bê tông thoát nước được trả về thành sông đất mềm: vừa là hạ tầng chống lũ, vừa là công viên
Ảnh: Wzhkevin / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Trái: Supertree Grove — vườn làm hạ tầng du lịch quốc gia. Phải: Superkilen — công viên ghép từ đồ vật của 60 quốc gia, cho khu nhập cư thấy mình trong không gian chung
Ảnh trái: Mustang Joe / Wikimedia Commons — CC0 · Ảnh phải: mike (New York) / Wikimedia Commons — CC BY-SA 2.0
Việt Nam có sẵn vốn, thiếu bàn tay nghề
TP. Hồ Chí Minh có Tao Đàn, Lê Văn Tám, Gia Định — những lá phổi được người dân dùng kín từ 5 giờ sáng; có Nguyễn Huệ chứng minh một trục đi bộ có thể thành phòng khách của cả thành phố. Cái thiếu không phải đất hay nhu cầu, mà là khâu thiết kế và vận hành được làm đúng nghề: chọn cây theo vi khí hậu, tổ chức bóng mát theo giờ dùng, thoát nước làm cảnh quan thay vì làm cống. Đó chính là phần việc của lứa kiến trúc sư cảnh quan được đào tạo chính quy đầu tiên và các văn phòng cảnh quan trong nước đang lớn dần.
Tao Đàn và Nguyễn Huệ — đất và nhu cầu đều có sẵn; khác biệt nằm ở chất lượng thiết kế và vận hành
Ảnh trái: Diego Delso / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0 · Ảnh phải: Steffen Schmitz / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0
Vì sao chìa khóa nằm ở kiến trúc cảnh quan
Mọi ví dụ ở trên có một mẫu số: giá trị không nằm ở công trình xây, mà ở khoảng trống được thiết kế — địa hình, nước, cây, bóng mát, chỗ ngồi và cách người ta gặp nhau. Đó là đúng phạm vi chuyên môn của kiến trúc cảnh quan: ngành duy nhất được đào tạo để làm việc với vật liệu sống và không gian mở ở tỷ lệ đô thị — như cách Hill of the Buddha dùng địa hình và cây làm toàn bộ ngôn ngữ công trình. Thành phố nào coi không gian ngoài trời là hạ tầng và giao nó cho đúng nghề, thành phố đó đang mua sức khỏe, bản sắc và kinh tế bằng giá rẻ nhất.