Dân kiến trúc cảnh quan — gọi tắt là dân kiến cảnh — có một kho tiếng lóng riêng: nửa thừa kế từ trường Kiến trúc với gốc Pháp trăm năm, nửa tự đẻ ra trên bàn đồ án và ngoài công trường. Người ngoài nghe như mật mã; người trong nghề chỉ cần nửa câu là hiểu nhau. Dưới đây là bộ từ điển bỏ túi — đọc xong là nghe lỏm được chuyện của một bàn kiến cảnh đang "binh bài".
Xưởng vẽ École des Beaux-Arts (Paris) thế kỷ 19 — nơi sinh ra lớp từ gốc Pháp mà dân kiến Việt Nam vẫn nói tới hôm nay
Ảnh: Wikimedia Commons — Public domain
Lớp gia truyền gốc Pháp
Ma-két (maquette): mô hình — làm ma-két là dựng mô hình phương án. Át-suya-rê (hachuré): kẻ nét song song đánh bóng bản vẽ tay. Và cặp từ định danh cả một truyền thống: Patron – Ne (patron – nègre, đọc vui là "chủ nô – nô lệ"): đàn anh cầm bài và đàn em theo phụ. Nghe thì phân biệt chủ tớ, thực ra là quan hệ thầy trò ruột thịt — ne bài cho đàn anh là trường học thật sự đầu tiên của mọi sinh viên kiến trúc, và ơn nghĩa Patron–Ne theo nhau ra tận đời đi làm.
Lớp đồ án: binh, lên, lầy
Binh bài: dồn toàn lực làm đồ án. Lên đồ án / lên bài: vào giai đoạn thể hiện — vẽ thật, không còn nháp. Lầy bài: làm lâu, làm chậm, ngâm mãi không xong. Và viên ngọc của kho từ: LBM — ba nghĩa tùy ngữ cảnh: Lưu Bài Mẫu (đi xin bài tham khảo), Làm Bài Mới (án tử của thầy hướng dẫn), và nghĩa thứ ba dân trong nghề tự hiểu — Lầy Bỏ M... — dành cho những đồ án ngâm quá kỳ hạn. Một chữ viết tắt, ba cấp độ tuyệt vọng.
Phòng vẽ giờ "binh bài" và giờ "lên bài" tại UAH — hai trạng thái mà mọi thế hệ kiến cảnh đều đi qua
Ảnh trái: Wikimedia Commons — CC BY 4.0 · Ảnh phải: Lâm Bảo — Canhquan.net
Lớp máy tính: ai-đia, hatch, shop
Ai-đia (idea): ý tưởng — "bài này ai-đia gì?". Hatch: tô vật liệu trên CAD — hậu duệ trực tiếp của át-suya-rê, kẻ tay thành lệnh máy. Render: kết xuất phối cảnh. Shop: tùy ngữ cảnh là Photoshop ("về shop lại cái phối cảnh") hoặc shopdrawing — bản vẽ thi công chi tiết, thứ quyết định công trường làm đúng hay làm bừa. Layout: dàn trang bộ bản vẽ — đồ án hay mà layout dở là tự giết bài mình.
Lớp riêng của dân kiến cảnh
Kiến cảnh: chính danh xưng của nghề — kiến trúc cảnh quan, gọi tắt đầy tự hào. Đi site: đi khảo sát hiện trạng — với dân kiến cảnh, đi site là nửa cái nghề: đo cao độ, xem đất, đếm cây hiện hữu; chưa đi site mà đã vẽ là vẽ bậy. Sửa bài: buổi thầy cô — hoặc sau này là chủ đầu tư — mổ phương án; đời sinh viên sợ sửa bài của thầy, đời đi làm mới biết CĐT sửa bài còn rát hơn nhiều. Và ma số — "bùa" số liệu: con số diện tích, mật độ, khối lượng được... gọt cho tròn đẹp trong thuyết minh. Nói ra ai cũng cười, vì ai cũng từng — nhưng nghề càng chuyên nghiệp thì ma số càng phải chết: cảnh quan là nghề mà cây thật, đất thật sẽ vạch trần mọi con số ma.
Trái: "đi site" — nửa cái nghề của dân kiến cảnh, trăm năm không đổi. Phải: buổi "sửa bài" cuối cùng của đời sinh viên — bảo vệ tốt nghiệp
Ảnh trái: Lee Pickett / Wikimedia Commons — Public domain · Ảnh phải: Lâm Bảo — Canhquan.net
Kho cũ trường Kiến — lóng riêng của dân UAH
Với dân kiến cảnh, "kho cũ" là lớp từ gắn với một địa chỉ cụ thể: trường Kiến — cách gọi thân mật Đại học Kiến trúc TP.HCM (UAH), nơi có khoa Quy hoạch và ngành kiến cảnh chính quy đầu tiên. Dưới Bi: cơ sở Đặng Văn Bi (Thủ Đức) — "tuần này học dưới Bi" là câu cửa miệng phân biệt với cơ sở Nguyễn Đình Chiểu. Họa thất: xưởng vẽ — đơn vị tế bào của trường Kiến, nơi mọi cặp Patron–Ne hình thành.
Rồi tới bộ từ của mùa lễ: Truyền thống Kiến trúc — sự kiện thường niên do năm cuối tổ chức cho năm nhất (và thật ra cho cả trường); Dấu hiệu: những manh nha úp mở báo mùa Truyền thống sắp về; và Rửa tội: nghi thức "chơi dơ" nhập môn trong đêm Truyền thống — ai qua rồi mới tính là người nhà.
Cuối cùng là bản đồ bao tử quanh trường, nghe tên là biết học khóa nào: sinh tố chị đẹp, cơm hẻm, cơm triển lãm, bánh mì Tuấn gầy, bãi xe Phan Đình Phùng, in sinh viên, cà phê Cục Gạch. Chẳng địa danh nào có trên bảng hiệu đúng như thế — nhưng hẹn nhau bằng tên nào khác là lộ ngay người ngoài.
Vì sao tiếng lóng sống dai?
Vì nó tiết kiệm và vì nó nhận diện: nói "bài này lầy quá, LBM tới nơi rồi" nhanh gấp ba lần diễn giải đầy đủ, và ai bật cười là người trong nghề. Kho từ này không nằm trong giáo trình nào — nó truyền qua các cặp Patron–Ne, qua những đêm binh bài chung, y như cách lứa kiến cảnh chính quy đầu tiên nhận nó từ đàn anh trường Kiến trúc. Mỗi thế hệ lại đẻ thêm từ mới — chờ xem lứa kiến cảnh đang vào nghề hôm nay sẽ góp gì vào từ điển — như cách 40 đồ án đầu tiên của ngành đã khởi đầu truyền thống ấy. Còn từ nào chưa có ở đây, phần bình luận chính là chỗ nộp bài.