Bản vẽ cảnh quan đẹp trên giấy, công trình bàn giao lại không như phối cảnh: chuyện cũ nhưng năm nào cũng lặp lại, ở cả sân vườn nhỏ lẫn dự án nghỉ dưỡng. Thủ phạm hiếm khi chỉ là đội thợ kém hay bản vẽ xấu. Khoảng hở nằm ở những thứ bản vẽ không nói ra: cao độ thật, thổ nhưỡng, tình trạng cây ở vườn ươm, và một người đủ thẩm quyền dịch ý thiết kế ra hiện trường.
Cảnh quan chịu khoảng hở này nặng hơn nhà cửa vì hai lẽ. Một, gói cảnh quan thường vào sau cùng, khi ngân sách đã mỏng và tiến độ đã trễ, nên mọi quyết định đều bị ép nhanh. Hai, một nửa vật liệu của cảnh quan là vật liệu sống, thay đổi theo mùa, theo vườn ươm, theo thời tiết tuần giao hàng. Bản vẽ ghi một cây sao đen cao 4 m, tán 2 m; cây về công trường có thể đúng chiều cao nhưng tán lệch, bầu vỡ, hoặc vừa bị chặt rễ cách đó một tuần.
Công trình lệch bản vẽ tốn bao nhiêu tiền?
Cái giá của khoảng hở đó đã được đo. Peter Love và David Edwards (2005, Civil Engineering and Environmental Systems) khảo sát 161 người làm nghề xây dựng ở Úc về các công trình vừa hoàn thành, và thấy chi phí làm lại trực tiếp trung bình bằng 6,4% giá trị hợp đồng, cộng thêm 5,9% chi phí gián tiếp. Các công trình của nhóm Love xếp nguyên nhân chính là thay đổi từ phía chủ đầu tư và lỗi, thiếu sót trong hồ sơ hợp đồng, tức là những thứ nằm trên giấy từ trước khi động thổ. Với một gói cảnh quan vài tỷ đồng, hơn một phần mười giá trị có thể trôi vào việc đập ra làm lại.
Ngành xây dựng Anh từng đặt con số này thành mục tiêu quốc gia. Báo cáo Rethinking Construction của Nhóm công tác Xây dựng do John Egan dẫn đầu (1998) đề ra mục tiêu mỗi năm giảm 10% chi phí đầu tư và thời gian thi công, giảm 20% lỗi khi bàn giao, tăng 20% độ đúng hẹn về chi phí và tiến độ. Mười năm sau, theo tổng kết của tạp chí Building (2008), chính Egan chấm ngành chỉ đạt khoảng 4 trên 10. Điều báo cáo chỉ ra vẫn đúng: lỗi không sinh ra ở công trường mà ở cách thiết kế và thi công bị cắt thành hai hợp đồng, hai đội, hai thời điểm không gặp nhau.
Các mục dưới đây đi theo đúng những chỗ khoảng hở hay mở ra nhất: khảo sát, bản vẽ kỹ thuật, vật liệu sống, mẫu thử và giám sát tác giả.
Lỗi gốc: bản vẽ không đi thực địa
Lỗi phổ biến nhất không nằm ở nét vẽ mà ở chỗ bản vẽ chưa từng chạm đất. Không đo cao độ thật nên nước chảy ngược về nhà; không xem thổ nhưỡng nên chọn cây ưa đất chua trồng xuống nền vôi; không kiểm nguồn vật liệu nên chỉ định loại đá phải nhập ba tháng. Đến hiện trường, đội thi công buộc phải tự xử lý, và mỗi lần tự xử lý là một lần công trình rời xa bản gốc.
Cao độ là chỗ sai đắt nhất vì nó quyết định nước đi đâu. Bộ quy chuẩn nhà ở IRC của Hội đồng Quy chuẩn Quốc tế (ICC), mục R401.3, yêu cầu mặt đất quanh nhà dốc xuống tối thiểu 152 mm trong 3,05 m đầu tiên tính từ chân móng, tức khoảng 5%; mặt lát cứng trong phạm vi đó dốc tối thiểu 2% ra xa công trình. Một mặt bằng san nền chỉ ghi cao độ hoàn thiện từng khu mà không có điểm cao độ chi tiết và hướng dốc thì đội thi công sẽ láng phẳng, và mùa mưa đầu tiên nước đọng sát chân tường.
Khảo sát cảnh quan không dừng ở bản đồ địa hình. Hồ sơ cần thêm hố đào thử đất để biết tầng canh tác dày bao nhiêu, đất sét hay cát, mực nước ngầm mùa mưa ở đâu; vị trí, đường kính và tán của cây hiện trạng cần giữ; đường ống, cáp ngầm chạy qua khu trồng. Những thứ này rẻ khi đo trước và rất đắt khi phát hiện lúc máy xúc đã vào. Bài khảo sát hiện trạng trên canhquan.net đi chi tiết từng hạng mục.
Thiếu bản vẽ kỹ thuật là thiếu tiếng nói chung
Phối cảnh 3D đẹp không thay được bộ bản vẽ kỹ thuật: chi tiết lát đá với khe ron và lớp nền, mặt cắt hố trồng với lớp thoát nước, sơ đồ hệ tưới với vùng phủ từng đầu phun. Thiếu những tờ này, mỗi người trên công trường hiểu bản vẽ theo một kiểu. Thiết kế ghi đá bazan mờ 600×600, hiện trường về đá granite bóng vì dễ mua hơn, và không ai đủ căn cứ để nói ai sai.
Các khảo sát của nhóm Love cũng xếp lỗi, thiếu sót trong hồ sơ vào nhóm nguyên nhân gây làm lại lớn nhất. Trong cảnh quan, thiếu sót thường gặp là những thứ nằm dưới mặt đất: độ dày lớp đá dăm nền dưới gạch lát, cốt thép bó vỉa, lớp vải địa kỹ thuật ngăn đất trôi vào lớp thoát nước, chiều sâu đất trồng trên sàn mái. Không ghi trên giấy thì không có trong dự toán, và thứ không có trong dự toán sẽ bị bỏ qua khi thi công.
Hệ tưới là ví dụ rõ nhất. Một bản vẽ tưới đúng nghĩa ghi loại đầu phun, bán kính, lưu lượng, áp lực và khoảng cách đầu này tới đầu kia để vùng phủ chồng lên nhau. Không có tờ đó, đội thi công sẽ rải đầu tưới theo cảm tính, hoặc bỏ hẳn hệ tưới cố định và kéo ống mềm. Chương trình WaterSense của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US EPA) ước tính dùng nước ngoài trời chiếm khoảng 30% tổng lượng nước của hộ gia đình, tới 70% ở vùng khô hạn, và khoảng một nửa lượng nước tưới bị lãng phí vì tưới thừa hoặc sai vùng.
Vật liệu sống không đọc được bản vẽ
Khác xây dựng, một nửa vật liệu của cảnh quan còn sống: cây về công trường đúng chủng loại nhưng sai dáng, đúng dáng nhưng chưa thuần nắng; rêu cần vài tháng mới bám; cỏ cần một mùa mới kín nền. Bản vẽ giỏi đến đâu cũng chỉ vẽ được trạng thái đích, còn đưa cây về đúng trạng thái đó là tay nghề hiện trường: đánh bầu, dưỡng cây, trồng đúng mùa và chăm cho qua giai đoạn sốc.
Sốc chuyển chỗ không phải cách nói ví von. Nghiên cứu của Watson và Himelick (1982) cho thấy cây đánh bầu bọc bao ở vườn ươm có thể mất tới 90% bộ rễ khi đào lên; phần rễ hút nằm ngoài bầu gần như bị cắt sạch. Cây về công trường vì vậy thiếu nước trong một đến vài mùa đầu, dù trông vẫn xanh. Một bản vẽ trồng cây chỉ ghi tên loài, chiều cao và đường kính tán mà không ghi cỡ bầu, cách vận chuyển, lịch tưới sau trồng thì đang bỏ trống đúng khâu quyết định cây sống hay chết.
Lỗi thứ hai là trồng sâu. E. T. Smiley của Phòng thí nghiệm Bartlett Tree Research đào kiểm tra 417 cây mới trồng và thấy 93% bị lấp cổ rễ, tức phần loe gốc chuyển từ thân sang rễ nằm dưới đất (1991, Arbor Age, được Day và cộng sự dẫn lại trong tổng quan năm 2009 trên Arboriculture & Urban Forestry). Chiều sâu trung bình tới rễ đầu tiên là 7,5 cm ở Charlotte và khoảng 15 cm ở Long Island. Chi tiết mặt cắt hố trồng ghi rõ cổ rễ ngang hoặc cao hơn cốt đất hoàn thiện là thứ rẻ nhất để chặn lỗi này.
Vì vậy chăm sóc sau trồng phải nằm trong hợp đồng, không phải lời hứa miệng. Thời gian bảo hành cây, tỷ lệ cây chết được thay, ai tưới trong ba tháng đầu, tất cả cần ghi bằng con số. Bài chi phí bảo trì cảnh quan bàn tiếp chuyện thiết kế sao cho phần chăm sóc về sau không đội giá.
Chốt mẫu bằng vật thật trước khi làm hàng loạt
Chữ và ảnh mẫu không tả được màu đá dưới nắng trưa, độ nhám của mặt băm, hay dáng một cây vườn ươm. Cách làm của các dự án về đích đúng bản vẽ là chốt mẫu bằng vật thật: một mảng lát thử vài mét vuông đủ các loại đá, khe ron và bó vỉa; một cây mẫu cho từng loài tầng cao, được chọn tận vườn ươm và đánh dấu. Hệ thống phân mục MasterFormat của Viện Đặc tả Xây dựng Hoa Kỳ (CSI) dành hẳn một mục 01 43 39 cho mẫu thử (mockup), coi đây là chuẩn nghiệm thu chứ không phải bước làm cho có.
Mảng mẫu có giá trị vì nó thành hợp đồng bằng hình: khi hàng loạt ra khác mẫu, chủ đầu tư và tư vấn có căn cứ yêu cầu làm lại mà không phải tranh cãi câu chữ. Mảng mẫu cũng lộ sớm những thứ bản vẽ đoán sai, như màu đá thật tối hơn catalogue, hay khe ron 5 mm quá hẹp với đá chẻ tay.
Dự án đầu tuyến đi bộ Bright Angel ở Vườn quốc gia Grand Canyon là một ví dụ về thứ tự làm: theo ghi chú ảnh của Cơ quan Công viên Quốc gia Hoa Kỳ (NPS) ngày 24/4/2013, đá cảnh quan và phần xây đá được đặt xong trước, rồi mới đổ bê tông quảng trường và lối đi. Đá lớn đặt sau khi đã có mặt lát thì hoặc phải cắt lát, hoặc phải đặt lệch chỗ; đảo thứ tự là cách giữ đúng vị trí đá trên bản vẽ.
Chọn vật liệu từ đầu cũng là việc của người thiết kế, không phải của nhà cung cấp. Bài vật liệu cảnh quan bàn cách chọn chất liệu chịu được nắng mưa ngoài trời.
Giám sát tác giả: người vẽ phải có mặt ở hiện trường
Ở Việt Nam, việc người thiết kế theo công trình có căn cứ pháp lý rõ. Nghị định 06/2021/NĐ-CP về quản lý chất lượng, thi công xây dựng và bảo trì công trình, Điều 20, quy định nhà thầu thiết kế thực hiện giám sát tác giả theo yêu cầu của chủ đầu tư và hợp đồng; khi phát hiện thi công sai thiết kế được duyệt phải thông báo kịp thời cho chủ đầu tư và kiến nghị cách xử lý; tham gia nghiệm thu khi được yêu cầu và có ý kiến bằng văn bản nếu hạng mục chưa đủ điều kiện nghiệm thu.
Trên thực tế, giám sát tác giả của gói cảnh quan hay bị cắt khỏi hợp đồng để tiết kiệm, hoặc chỉ còn vài buổi ký biên bản. Những mốc người vẽ nên có mặt thì ít mà quyết định nhiều: nghiệm thu cao độ san nền trước khi trải đất trồng; chọn cây ở vườn ươm; duyệt mảng lát mẫu; đặt đá cảnh và cây điểm nhấn; nghiệm thu hệ tưới khi chạy thử. Ở từng mốc, những điều không ghi trên giấy được quyết đúng tinh thần bản vẽ, và thay đổi chi phí được cập nhật ngay thay vì dồn tới phút cuối.
Kéo đơn vị thi công vào từ giai đoạn thiết kế cũng thu hẹp khoảng hở từ phía bên kia. Người sẽ xây góp ý được ngay cái gì làm được với ngân sách và nguồn vật liệu thật: loại đá nào có sẵn ở mỏ gần, cây nào vườn ươm có đủ số lượng, xe nào vào được hẻm. Đây cũng là tinh thần của báo cáo Egan: ghép các bên thành một đội từ đầu thay vì nối từng khâu bằng hợp đồng rời.
Thiết kế và thi công là một nghề nói hai giọng
Bản vẽ đẹp và đội thợ giỏi cộng lại vẫn có thể ra một công trình lệch, nếu hai bên không nói chuyện với nhau đúng lúc. Các văn phòng làm trọn từ tư vấn đến thi công giữ được việc này vì người vẽ hiểu hiện trường, người xây đọc được ý định, và cả hai gặp nhau ở đúng những mốc kể trên chứ không chỉ trên bản vẽ. Chuyện đào tạo ai làm nghề này ra sao cũng liên quan trực tiếp: lứa kiến trúc sư cảnh quan chính quy đầu tiên ở Việt Nam mới chỉ được học bài bản gần đây.
Việc cụ thể cho một dự án gói gọn lại không nhiều: khảo sát cao độ, đất và cây hiện trạng trước khi vẽ, ra đủ bản vẽ kỹ thuật cho phần nằm dưới đất và hệ tưới, ghi cỡ bầu và cổ rễ vào hồ sơ trồng cây, chốt mảng mẫu bằng vật thật, và giữ giám sát tác giả ở các mốc quyết định thay vì để người vẽ biến mất sau khi bàn giao hồ sơ. So với 6,4% giá trị hợp đồng phải trả cho việc làm lại, năm việc này rẻ hơn nhiều.
Nguồn: canhquan.net
Ảnh bìa: Michael Quinn / NPS, Wikimedia Commons, Public domain. Nguồn: canhquan.net.